Bản đồ Trung Đông

ISRAEL VÀ UAE, SAU ĐÓ LÀ Israel và Bahrain đã ký kết Hiệp định Abraham vào tháng 9 năm 2020 và gần như trước khi khô mực, các nước liên quan đang tiến về phía trước trong một mức độ hợp tác mà chỉ một vài tháng trước đó không ai có thể tưởng tượng được. Nó bắt đầu với các báo cáo rằng Israel đang bán một số thiết bị quân sự quốc phòng tiên tiến nhất của mình – radar, hệ thống phòng thủ tên lửa, hệ thống chống máy bay không người lái – và UAE và Bahrain đã nhanh chóng mua các thiết bị này.

Nói cách khác, ngay khi Israel và Mossad đang đẩy mạnh các hoạt động chống lại cơ sở hạ tầng phát triển vũ khí hạt nhân của Iran, họ cũng đang tiến lên hết tốc lực để tạo ra một loại liên minh quân sự không chính thức với các đối thủ dòng Sunni của Iran. Ngay từ tháng 12 năm 2020, chỉ ba tháng sau khi Hiệp định Abraham được ký kết, Moshe Patel, một quan chức cấp cao tại Bộ Quốc phòng Israel, đã gợi ý rằng Israel và các đối tác mới của Hiệp định Abraham có thể hợp tác trong lĩnh vực phòng thủ tên lửa công nghệ cao, một lĩnh vực thường được che giấu trong bí mật an ninh quốc gia.

Lưu ý rằng Israel và các quốc gia vùng Vịnh có chung kẻ thù, Patel cho biết việc đồng bộ hóa hệ thống radar và phòng thủ tên lửa sẽ có lợi “theo quan điểm kỹ thuật”.

Nói chung, các mối quan hệ cá nhân được xây dựng trong những năm đàm phán bí mật đang trở nên rõ ràng và rất thân thiện. Vài tháng sau phát biểu của Patel, chúng tôi đã tham dự một hội nghị kinh doanh Israel-UAE tại Abu Dhabi, nơi Yossi Cohen lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng tại các Tiểu Vương quốc kể từ nhiều năm bí mật viếng thăm. Tại đó, ông bày tỏ quan điểm rằng mối đe dọa của Iran thậm chí còn nghiêm trọng hơn đối với người Ả Rập Sunni so với Israel, nói rằng “có những mối đe dọa đến gần khi chúng ta nói đến sự ổn định của các quốc gia trong khu vực.” Mặc dù sự so sánh này còn gây tranh cãi, nhưng các nước Ả Rập Sunni thực sự cảm thấy bị đe dọa nghiêm trọng và họ cũng cảm thấy khả năng tự vệ trước Iran của họ kém hơn so với Israel.

Sau bài phát biểu, chúng tôi theo dõi Cohen đi sang một bên, và chụm đầu hội ý với người đứng đầu tình báo của UAE. Hai người, rõ ràng là rất quen thân với nhau, trò chuyện với nhau như hai người bạn lâu năm.

Trong năm tiếp theo sau khi ký Hiệp định, các quan chức quốc phòng Israel được cho là đã tổ chức hàng chục cuộc họp với các đối tác UAE và Bahrain. Đến cuối năm 2021, doanh số bán vũ khí hàng năm của Israel đã tăng vọt lên mức kỷ lục hơn 11 tỷ đô la, với UAE và Bahrain chiếm 1 tỷ đô la trong tổng số, chỉ tính riêng trong năm đó.

Tuy nhiên, phải đến năm sau mối quan hệ này mới thực sự phát triển.

Vào tháng 1 và tháng 2 năm 2022, UAE đã bị tấn công ít nhất ba lần từ máy bay không người lái và tên lửa đạn đạo của Houthis do Iran hậu thuẫn bắn từ Yemen. Một trong những lần đó, một tên lửa đã bị đánh chặn khi Tổng thống Isaac Herzog đang có chuyến thăm chính thức đầu tiên của một nhà lãnh đạo Israel tới Abu Dhabi. UAE ngay lập tức tăng cường các yêu cầu về hệ thống phát hiện, cảnh báo sớm và phòng thủ. Israel rất vui khi đáp ứng, vấn đề duy nhất là họ sẽ sẵn sàng chia sẻ những hệ thống và công nghệ nào.

Tổng thống Israel Isaac Herzog duyệt đội quân danh dự cùng với Thái tử Vương quốc Abu Dhabi, Sheikh Mohammed bin Zayed Al Nahyan (MBZ) trong chuyến viếng thăm chính thức đầu tiên đến các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất bởi một nhà lãnh đạo Israel, tháng giêng, 2022. MBZ là nhà lãnh đạo Ả Rập đầu tiên ký Hiệp định Abraham.

Thời điểm chính xác diễn ra các đợt bán vũ khí lớn đầu tiên sau Hiệp định Abraham cho UAE và hệ thống nào đã được chuyển giao vẫn được giữ bí mật. Tuy nhiên, trong khoảng thời gian hai tuần vào tháng 4 năm 2021, tám máy bay vận tải hạng nặng của Không quân UAE đã hạ cánh xuống căn cứ không quân Nevatim ở miền nam Israel. Vài tháng sau, một máy bay vận tải của Ukraine được cho là do Không quân UAE sử dụng đã hạ cánh xuống cùng căn cứ này. Vào tháng 10, hình ảnh vệ tinh cho thấy các khẩu đội phòng không Barak-8 do Israel sản xuất đã được bố trí xung quanh Abu Dhabi. Một báo cáo khác chưa được xác nhận cho biết Israel đã đồng ý cung cấp cho UAE hệ thống đánh chặn di động SPYDER gắn trên xe tải, có khả năng tấn công máy bay không người lái và tên lửa dẫn đường chính xác.

Vào tháng 2 năm 2022, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Benny Gantz và người đồng cấp Bahrain Abdullah Bin Hassan Al Nuaimi đã ký một thỏa thuận an ninh chính thức. Gantz, cùng với Phó Đô đốc David Salama, người đứng đầu hải quân Israel, đã đến thăm Hạm đội thứ năm của Hoa Kỳ trước Cuộc Tập trận Hàng hải Quốc tế Hai năm một lần 2022, trong đó Hải quân Israel tham gia công khai cùng với Ả Rập Xê Út và Oman [Nhưng mới đây, vào hạ tuần tháng 10, 2024, Ả Rập Xê-út cũng tập trận hải quân với Iran ???!!!: ND]. Các nguồn tin Bahrain cũng nói với The Wall Street Journal rằng Mossad và Shin Bet đang đào tạo các sĩ quan tình báo Bahrain và Israel đã đồng ý cung cấp cho quốc gia này các hệ thống chống máy bay không người lái.

Sau đó, vào đầu tháng 3, Hoa Kỳ được cho là đã triệu tập một cuộc họp tại Sharm el-Sheikh, Ai Cập, tập hợp các quan chức quân sự cấp cao từ Israel, Ả Rập Xê Út, Qatar, Ai Cập, Jordan, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Bahrain. Trong số những người hiện diện có Trung tướng Aviv Kohavi, tham mưu trưởng IDF, và Tướng Fayyadh Bin Hamed Al Ruwaili, tham mưu trưởng lực lượng vũ trang Ả Rập Xê Út.

Chương trình nghị sự bao gồm sự phối hợp phòng thủ trên không chống lại các mối đe dọa chung mà Patel đã ám chỉ, cụ thể là Iran và các lực lượng ủy nhiệm của nước này, nhưng cũng có các nhóm chiến binh Sunni có thể sở hữu máy bay không người lái có khả năng tấn công các mục tiêu quốc gia vùng Vịnh. ​​Năm trước, Israel đã được sáp nhập vào khu vực chịu trách nhiệm của Bộ Tư lệnh Trung ương của Quân đội Hoa Kỳ, CENTCOM, một động thái giúp Israel phối hợp cấu trúc phòng thủ của họ với các quốc gia vùng Vịnh. ​​Trước đây, Israel nằm dưới sự bảo trợ của Bộ Tư lệnh Châu Âu, nhưng bây giờ ý đồ là tạo điều kiện cho Israel và tất cả các nước vùng Vịnh tập hợp nguồn lực để nhận diện các mối đe dọa trên không và tên lửa.

UAE đã sở hữu hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao giai đoạn cuối do Hoa Kỳ sản xuất, được gọi tắt là THAAD, và được cho là cũng vận hành các hệ thống của Israel. Người Ả Rập Xê-út vận hành hệ thống phòng thủ tên lửa Patriot của Hoa Kỳ và đã ký một thỏa thuận mua hệ thống THAAD. Chúng tôi cũng được biết từ các quan chức cấp cao của Israel rằng người Ả Rập Xê-út đã đặt các hệ thống radar chung trên đất của họ.

“Nhiệm vụ trên thực địa thực sự là làm thế nào để bạn kết hợp những thứ đó lại với nhau để tạo ra một thứ lớn hơn sự tổng hợp đơn giản của các bộ phận cấu thành”, Tướng Frank McKenzie, người đứng đầu CENTCOM và là chỉ huy cấp cao nhất của Mỹ tại Trung Đông, cho biết trong một cuộc họp báo của Lầu Năm Góc vào tháng 3. “Vì vậy, mọi người đều nhìn thấy cùng một tình huống; mọi người đều được cảnh báo sớm; mọi người đều có thể chuẩn bị để phản ứng nhanh chóng với một cuộc tấn công tiềm tàng của Iran”.

Chúng tôi cũng biết rằng radar và hệ thống chống tên lửa không phải là vũ khí duy nhất được thảo luận tại cuộc họp Sharm el-Sheikh. Một bài thuyết trình về hệ thống phòng thủ laser tương lai của Israel, “Iron Beam (Rầm Sắt)”, đã trải qua một cuộc thử nghiệm hoạt động thành công một tháng trước đó, đã khiến các nhà lãnh đạo quân sự Vùng Vịnh trố mắt kính ngạc và việc họ bày tỏ mong muốn có được hệ thống này một khi nó đi vào hoạt động đã đóng vai trò chính trong việc thúc đẩy các thỏa thuận của Israel với các quốc gia vùng Vịnh.

Naftali Bennett, thủ tướng Israel tại thời điểm diễn ra cuộc họp ở Sharm el-Sheikh, đã nói với chúng tôi rằng Israel hy vọng sẽ có hệ thống laser sẵn sàng triển khai gần Gaza do Hamas kiểm soát vào nửa đầu năm 2023. Mặc dù ngày này đã qua, IDF vẫn tin rằng hệ thống sẽ được triển khai trong tương lai gần. Khi hệ thống đi vào hoạt động, ông cho biết trong các tuyên bố công khai, nó sẽ “vô hiệu hóa vành đai lửa của Iran”, nghĩa là chiến lược cơ bản mà Iran theo đuổi với chi phí lớn để bao vây Israel bằng các lực lượng ủy nhiệm thù địch được trang bị tên lửa về cơ bản có thể thất bại. Thậm chí còn quan trọng hơn khả năng phòng thủ chống lại tên lửa và hỏa tiễn trong tay các lực lượng ủy nhiệm của Iran, Iron Beam ở giai đoạn tiên tiến hơn có thể được trang bị vũ khí laser gắn trên máy bay không người lái và thậm chí là trên không gian có khả năng đánh chặn ICBM, có thể mang đầu đạn hạt nhân, bên ngoài bầu khí quyển.

Trong khi đó, trong lời khai trước Ủy ban Đối ngoại và Quốc phòng Knesset vào tháng 6, Gantz tiết lộ rằng Israel và các quốc gia vùng Vịnh đã thành lập cái mà ông gọi là Liên minh Phòng không Trung Đông (cũng được Bennett hình dung và phát triển đáng kể), nói rằng đó là một phần của tầm nhìn chung “trước những nỗ lực của Iran nhằm tấn công các quốc gia trong khu vực bằng tên lửa, tên lửa hành trình và UAV”, ám chỉ máy bay không người lái hoặc phương tiện bay không người lái. Gantz cho biết chương trình đã hoạt động và đã “cho phép đánh chặn thành công các nỗ lực tấn công Israel và các quốc gia khác của Iran”.

Ông có thể đã đề cập đến ít nhất một trong hai sự cố. Một là sự cố vào tháng 3 năm 2021, trong đó máy bay chiến đấu tàng hình F-35 của Israel đã bắn hạ hai máy bay không người lái của Iran, mỗi máy bay có khả năng mang tải trọng gần hai trăm cân, được cho là đang trên đường đến Bờ Tây và Dải Gaza để chuyển vũ khí cho Hamas. IDF không tiết lộ nơi các máy bay không người lái bị bắn hạ, chỉ nói rằng vụ đánh chặn là “phối hợp với các nước láng giềng, do đó ngăn chặn được sự xâm nhập [của máy bay không người lái] vào Israel”, ám chỉ rằng nó đã xảy ra ở phía đông Israel. Vụ việc còn lại có thể là vụ bắn hạ máy bay không người lái của Iran vào tháng 2 năm 2022 khi chúng đang trên đường tấn công Israel (để đáp trả, Israel được cho là đã thực hiện cuộc tấn công ở phía tây Iran, phá hủy 125 máy bay không người lái của Iran).

Trong mọi trường hợp, các nhà lập pháp Hoa Kỳ đã tìm cách thiết lập một khuôn khổ cụ thể cho một ô dù phòng thủ khu vực. Một dự luật lưỡng đảng được trình lên Hạ viện và Thượng viện vào tháng 6 năm 2022 và được gọi là Đạo luật DEFEND nhằm mục đích hiện thực hóa những gì mà văn bản của nó gọi là “tiềm năng đầy đủ của Hiệp định Abraham”. Nó sẽ yêu cầu “Bộ trưởng Quốc phòng tìm cách hợp tác với các đồng minh và đối tác ở Trung Đông… để thực hiện một hệ thống phòng thủ tên lửa và không quân tích hợp khả năng bảo vệ người dân, cơ sở hạ tầng và lãnh thổ của các quốc gia đó khỏi tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo, hệ thống máy bay có người lái và không người lái, và các cuộc tấn công bằng tên lửa từ Iran, và cho các mục đích khác.’ Ủy ban Quân vụ Thượng viện (SASC) đã đánh dấu một dự luật có nội dung tương tự như một phần của Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng năm 2023.

Biểu hiện công khai nhất về mối quan hệ ngày càng phát triển giữa Israel và các quốc gia vùng Vịnh diễn ra vào tháng 3 năm 2022 khi Ngoại trưởng Antony Blinken triệu tập một cuộc họp tại Negev ở Israel với một số quốc gia Ả Rập có trong Hiệp định Abraham hoặc đã có quan hệ ngoại giao, cụ thể là Bahrain, Ai Cập, Maroc và UAE. Mục tiêu là chính thức hóa sự hợp tác giữa họ, hoặc như bộ trưởng ngoại giao Israel lúc bấy giờ, Yair Lapid, đã nói, là xây dựng một “kiến trúc mới” và “năng lực chung” “đe dọa và ngăn chặn kẻ thù chung của chúng ta—trước hết là Iran và các lực lượng ủy nhiệm của nước này”.

Thậm chí chỉ một hoặc hai năm trước đó, việc Israel và các nước láng giềng Ả Rập công khai tuyên bố một liên minh không chính thức liên quan đến việc chia sẻ thông tin tình báo và hợp tác quân sự là điều rất khó tưởng tượng. Nhưng điều đó giờ đã trở thành hiện thực của chính trị Trung Đông. Một quan chức cấp cao của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hady Amr, đã nói với chúng tôi rằng mục tiêu đưa tất cả các bên ở Trung Đông lại với nhau là “không chỉ có món salad, mà là toàn bộ quầy salad”.

Kể lại các sự kiện của hội nghị thượng đỉnh Negev trong bài phát biểu vào tháng 9 năm 2022 trước Liên Hiệp Quốc, Lapid, khi đó là thủ tướng Israel, đã nói, “Có sáu người chúng tôi là Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ, Bộ trưởng Ngoại giao Ai Cập, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Bahrain, Morocco và Israel. Một bữa ăn tối mà chỉ hai năm trước không ai tin là có thể xảy ra.

“Và rồi,” Lapid tiếp tục, “cánh cửa mở ra, có người bước vào và nói, ‘Tôi xin lỗi vì đã làm phiền, nhưng có một cuộc tấn công khủng bố không xa Tel Aviv. Hai người Israel đã bị sát hại.’ Ngay lập tức, tất cả chúng tôi đều hiểu rằng mục tiêu của cuộc tấn công là phá hủy hội nghị thượng đỉnh, tạo ra sự bất bình giữa chúng tôi, khiến chúng tôi tranh cãi và chia rẽ quan hệ đối tác mới này giữa chúng tôi…. Tôi đã nói với các Bộ trưởng Ngoại giao, ‘Chúng ta phải lên án vụ tấn công khủng bố này, ngay bây giờ, cùng nhau. Chúng ta phải cho thế giới thấy rằng khủng bố sẽ không thể chiến thắng.’ Cả phòng im lặng. Và sau đó một trong những Bộ trưởng Ngoại giao Ả Rập nói, ‘Chúng tôi luôn chống lại khủng bố, đó là lý do tại sao chúng tôi ở đây.’ Và năm phút sau, chúng tôi đưa ra một tuyên bố chung từ sáu người chúng tôi lên án vụ tấn công và tôn vinh sự sống, sự hợp tác và niềm tin của chúng tôi rằng luôn có một giải pháp khác.”

___

Hội nghị thượng đỉnh Negev được tiếp nối vào tháng 9 bằng chuyến thăm Israel của Bộ trưởng Ngoại giao Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất Abdullah Bin Zayed Al Nahyan đánh dấu kỷ niệm hai năm của Hiệp định. Đây là chuyến thăm đầu tiên của một quan chức cấp cao, vì các hạn chế dịch bệnh corona của Israel đã ngăn cản việc này diễn ra sớm hơn. Chào đón bộ trưởng ngoại giao, tổng thống Israel Isaac Herzog gọi Hiệp định Abraham là “một sự thay đổi mô hình ở Trung Đông, tạo ra những tiếng nói mới, vẽ ra những chân trời mới cho con em chúng ta và tương lai của chúng, cũng như tôn vinh cuộc sống và sự thay đổi”.

Cùng tháng đó, người đứng đầu Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Israel Moshe Edri phát biểu trước IAEA tại Vienna rằng Israel có thể chia sẻ một số khía cạnh về công nghệ và kiến ​​thức hạt nhân của mình với các quốc gia tham gia Hiệp định Abraham.

“Chúng tôi hy vọng rằng tinh thần mới trong khu vực của chúng tôi, như được thể hiện trong ‘Hiệp định Abraham’, sẽ đánh dấu một con đường tiến tới các mối quan hệ trực tiếp có ý nghĩa đối thoại trong khu vực của chúng ta, bao gồm cả tại các diễn đàn hạt nhân.” Tuyên bố của Edri đề cập đến công nghệ hạt nhân dân sự, không phải vũ khí hạt nhân; tuy nhiên, ngay cả việc đề cập đến khả năng như vậy cũng cho thấy mối quan hệ đã bước vào một kỷ nguyên mới và khác biệt.

___

Bên cạnh hợp tác quốc phòng, quan hệ kinh doanh và du lịch với UAE và Bahrain cũng đã tăng vọt kể từ khi ký kết Hiệp định Abraham. Dubai với các khu nghỉ dưỡng quyến rũ và trung tâm mua sắm sang trọng đã trở thành điểm đến phổ biến cho khách du lịch Israel – tổng cộng hơn 500.000 người Israel đã đến thăm UAE và Bahrain trong hai năm đầu tiên kể từ khi bình thường hóa – bất chấp các hạn chế của thời kỳ vi-rút corona. Về mặt kinh doanh, UAE, quốc gia sắp sửa trở thành một trong 10 đối tác thương mại hàng đầu của Israel, đã ký một hiệp định thương mại tự do với Israel vào tháng 5 năm 2022 và đang đàm phán với Bahrain về một thỏa thuận tương tự. Năm 2021, thương mại tăng vọt 600 phần trăm và trong vòng vài năm, con số thương mại dự kiến ​​sẽ đạt từ 2.000 đến 5.000 phần trăm so với đầu năm đó.

Theo Bennett, một phần lớn trong số này cũng là các mối quan hệ cá nhân. Ông cho biết nền tảng kinh doanh của ông và các cuộc họp chặt chẽ với MBZ tại Sharm el-Sheikh đã giúp thiết lập một giai điệu hiệu quả cho phần lớn năm 2021 và 2022, bao gồm cả việc ký kết một thỏa thuận kinh tế lớn với tốc độ nhanh chóng mà thông thường có thể mất gần một năm.

Tất cả những điều này cho thấy sự chuyển đổi của chính trị Trung Đông, phần lớn, có phần trớ trêu, được thúc đẩy bởi sự thù địch hung hăng của Iran đối với cả Israel và Hồi giáo Sunni, nhưng trong khi điều này chắc chắn là rất kịch tính, có lẽ phần thưởng lớn nhất dành cho Israel, ít nhất là theo nghĩa chính thức, vẫn nằm ngoài tầm với – cụ thể là mối quan hệ chính thức, cởi mở và đầy đủ với Ả Rập Xê-út. Mặc dù họ nằm ngoài khuôn khổ Hiệp định Abraham, nhưng Ả Rập Xê-út đã dành cho họ sự ủng hộ quan trọng. Chỉ riêng điều đó có lẽ là sự thay đổi mang tính cách mạng nhất trong tình hình quốc tế của Israel kể từ khi nước này ký kết hòa bình với Ai Cập trong Hiệp định Trại David năm 1978 (chỉ vài tháng trước khi các giáo sĩ Hồi giáo lên nắm quyền ở Iran). Nhưng thành công toàn diện trên mặt trận Ả Rập Xê-út chỉ có thể đạt được khi họ công nhận hoàn toàn Israel, và nhiều yếu tố sẽ quyết định liệu điều đó có xảy ra hay không và khi nào xảy ra.

Trong số những yếu tố đó có mối quan hệ giữa Ả Rập Xê-út và Hoa Kỳ, ít nhất là đã trở nên căng thẳng kể từ khi Tổng thống Biden vào Nhà Trắng. Trong số những lý do chính là cách chính quyền Biden xử lý vấn đề liên quan đến trách nhiệm của Thái tử Mohammed Bin Salman trong việc ra lệnh giết hại nhà báo Jamal Khashoggi của tờ Washington Post vào năm 2018, trong nhiệm kỳ của Trump.

Trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2020, Biden đã nói rõ rằng ông thấy sự ủng hộ dành cho Thỏa thuận Abraham đều được hai đảng nhất trí, thậm chí còn ghi nhận công lao của đối thủ Trump vì đã giúp đạt được thỏa thuận. Nhưng Biden cũng thề sẽ biến MBS thành người mà ông gọi là “kẻ bị ruồng bỏ” vì vụ giết Khashoggi.

Sau khi vào Nhà Trắng, Biden đã tăng tiền cược bằng cách cho phép công bố công khai một báo cáo tình báo của Mỹ phát hiện ra rằng vụ giết Khashoggi được thực hiện “thay mặt” và “phê duyệt” bởi MBS. Mặc dù báo cáo này được nhiều người biết đến, việc công bố báo cáo này được coi là một động thái nhằm làm nhục Thái tử. Chính quyền đã kiềm chế không thực hiện bất kỳ biện pháp trực tiếp nào để trừng phạt MBS vì chi phí ngoại giao “quá cao”, nhưng họ đã nói rằng họ sẽ “hiệu chỉnh lại” quan hệ với vương quốc và hạ cấp hiệu quả vị thế của MBS. Người Mỹ đã nêu rõ quan điểm của mình rằng người đồng cấp của Biden là Vua Salman lớn tuổi, về mặt kỹ thuật vẫn là người cai trị tối cao của Ả Rập Xê Út, và rằng tổng thống sẽ nói chuyện với ông ấy, chứ không phải Thái tử. Biden thậm chí còn nghĩ rằng ông ấy có thể thuyết phục Vua Salman gạt MBS, con trai ông ấy, sang một bên, nhưng canh bạc đó đã đặt sai chỗ một cách nguy hiểm. Biden không chỉ thất bại trong nỗ lực đó mà MBS còn siết chặt quyền lực vào tháng 9 năm 2022 khi cha ông ban hành sắc lệnh hoàng gia bổ nhiệm ông làm thủ tướng. Chính quyền Biden đã sai lầm khi nghĩ rằng họ có thể vừa ủng hộ Hiệp định Abraham vừa chống lại MBS, nhưng sai lầm trắng trợn trong việc này là không nhận ra vai trò quan trọng mà MBS vẫn tiếp tục đóng, âm thầm ủng hộ liên minh mới nổi giữa Israel và các nước vùng Vịnh. ​​Điều này đã trao cho các quốc gia Ả Rập Sunni một loại thẩm quyền để tham gia vào thỏa thuận.

Thái tử Ả Rập Xê-út Mohammed Bin Salman.

Trong khi các nhà phân tích ví mối quan hệ Xê-út- Mỹ như một cuộc hôn nhân trắc trở, họ không ngờ rằng nó sẽ kết thúc bằng việc ly hôn. Một năm sau khi Biden vào Nhà Trắng, Nga xâm lược Ukraine, điều này đột ngột khiến Mỹ phải suy nghĩ lại về lập trường của mình đối với Ả Rập Xê-út. Với việc Nga cắt nguồn cung cấp khí đốt cho châu Âu, phương Tây yêu cầu các đồng minh của mình, trong đó quan trọng nhất là Ả Rập Xê-út, gia tăng sản lượng dầu của mình. Nhưng khi Nhà Trắng cố gắng sắp xếp một cuộc gọi với MBS, người giờ đây nhìn nhận mình mới chính là người môi giới quyền lực thực sự ở Ả Rập Xê Út, ông đã từ chối, để Biden nói chuyện với Vua Salman, nhưng khóa vòi vẫn đóng chặt. Vào tháng 7 năm 2022, Biden buộc phải nuốt lòng tự hào của mình. Ông đến Ả Rập Xê Út trên chuyến bay thẳng từ Israel, thực hiện một chuyến đi đã lên kế hoạch trước đó, mục đích là làm ấm lại mối quan hệ Ả Rập Xê Út-Mỹ.

Cuộc gặp của tổng thống Hoa Kỳ với MBS đánh dấu khoảnh khắc ngoại giao được đưa tin chặt chẽ nhất trong chuyến công du lớn của Biden tới Trung Đông. Cả Vua Salman của Ả Rập Xê Út lẫn Thái tử đều không đến Sân bay quốc tế Abdulaziz để đón Biden khi ông hạ cánh. Tuy nhiên, khi Biden đến Cung điện Hoàng gia Al Salam, MBS đã chào đón ông khi ông bước ra khỏi chiếc xe limousine và hai nhà lãnh đạo đập tay nhau trong khoảnh khắc trở thành tai tiếng đối với những người chỉ trích hồ sơ nhân quyền của vị lãnh tụ Ả Rập Xê-út. Nhà xuất bản tờ Washington Post Fred Ryan cho biết, “Cú đập tay giữa Tổng thống Biden và Mohammed bin Salman còn tệ hơn cả một cái bắt tay – thật đáng xấu hổ…. Nó thể hiện mức độ thân mật và thoải mái mang đến cho MBS sự cứu chuộc vô lý mà ông ta đã tuyệt vọng tìm kiếm.”

Phản ứng của Biden trước những lời chỉ trích xen kẽ giữa việc xoa nhẹ tình hình và động thái xin lỗi, đồng thời nói rõ rằng ông nghĩ mình đang làm những gì cần thiết “để giải quyết vấn đề an ninh và nhu cầu của thế giới tự do, đặc biệt là Hoa Kỳ”.

Bất chấp hành động hào phóng của Biden, dẫn đến sự chỉ trích nặng nề từ một số người trong nước, MBS, cho rằng danh dự của mình đã bị tổn thương nghiêm trọng, đã không định trao cho Biden một chiến thắng nhanh chóng, đặc biệt là sau khi Biden tuyên bố với báo chí rằng khi MBS tuyên bố ông không chịu trách nhiệm về vụ ám sát Khashoggi, tổng thống Mỹ đã nói với ông rằng theo ý mình ông phải chịu trách nhiệm. Người Mỹ đã đồng ý vào tháng 7 về việc bán vũ khí mới ồ ạt cho người Xê-út, chính thức được công bố vài tháng sau đó, nhưng Biden đã rời đi mà không có bất kỳ lời hứa nào về việc sản lượng dầu sẽ được tăng lên.

Sau đó, tại một cuộc họp quan trọng của OPEC, tổ chức các quốc gia sản xuất dầu mỏ, vào tháng 10, người Ả Rập Xê-út không chỉ không tăng sản lượng dầu, mà còn phối hợp với Nga, nhất trí cắt giảm sản lượng để bảo vệ giá cả, khiến người Mỹ tức giận.

Trong suốt cuộc khủng hoảng đang diễn ra giữa chính quyền Biden và người Ả Rập, Netanyahu, Ben Shabbat, và Cohen, và sau đó là Bennett, Lapid và Barnea, tất cả đều nỗ lực tách mình khỏi lập trường chỉ trích của Hoa Kỳ đối với MBS, tập trung vào những lợi ích chung đã khiến Hiệp định Abraham trở nên khả thi ngay từ đầu. Và chiến thuật này đã phát huy tác dụng, và mối quan hệ của Israel với các quốc gia tham gia Hiệp định Abraham vẫn tiếp tục phát triển.

Một quan chức cấp cao của chính quyền Biden đã tuyên bố trong cuộc phỏng vấn với chúng tôi rằng chính quyền xứng đáng một số công lao cho việc này, tuyên bố rằng đã đạt được một số tiến bộ nhỏ về vấn đề Palestine, và thuyết phục các quốc gia Ả Rập tiếp tục quá trình bình thường hóa. Ngược lại, nhiều người ủng hộ Palestine cho rằng chính quyền Biden đã làm quá ít cho người Palestine.

Trong khi đó, chuyến đi của Biden tới Ả Rập Xê-út đã mang lại lợi ích cho Israel – MBS đã chấp thuận cho các hãng hàng không Israel bay qua không phận Rập Xê-út trên đường tới Ấn Độ và Viễn Đông, một động thái giúp cắt giảm đáng kể thời gian và chi phí đi lại.

Tuy nhiên, trong khi thủ tướng Israel Yair Lapid, người đã thay thế Bennett vào ngày 1 tháng 7, đã đánh giá động thái này là “bước đi chính thức đầu tiên trong quá trình bình thường hóa”, thì thông báo của Ả Rập Xê-út được soạn thảo cẩn thận để tránh đề cập đến Israel.

Hơn nữa, Bộ trưởng ngoại giao Ả Rập Xê-út, Hoàng tử Faisal Bin Farhan, ít nhất là trước công chúng, đã bác bỏ mọi dấu hiệu cho thấy có động thái rộng lớn hơn, khi nói rằng, “Điều này không liên quan gì đến quan hệ ngoại giao với Israel.”

Nhiều khía cạnh của văn hóa và chính trị Ả Rập Xê-út đóng vai trò trong thái độ do dự liên tục của nước này trong việc tiến tới quan hệ ngoại giao chính thức với Israel, hoặc thậm chí là công khai thừa nhận toàn bộ phạm vi của các mối quan hệ không chính thức hiện đang tồn tại.

Trong số các yếu tố trong bức tranh nổi lẻn chủ nghĩa bảo thủ nội tại của Ả Rập Xê Út, vị thế trung tâm trong Ummah hay cộng đồng Hồi giáo, và thực tế nó là một chế độ quân chủ Ả Rập truyền thống, với một quốc vương Ả Rập truyền thống, Vua Salman, đứng đầu. Nó đủ thực dụng để muốn hợp tác không chính thức với Israel nhằm cân bằng quyền lực đang lên của người Shiite Iran – do đó cổ vũ Hiệp định Abraham – nhưng địa vị của nó là người đứng đầu trên thực tế của Hồi giáo đã hạn chế những gì nó có thể làm liên quan đến một nhà nước Do Thái vẫn đang tranh chấp với người Palestine về Bờ Tây và Dải Gaza.

Liệu điều này có thể thay đổi được không?

Theo các nguồn tin thân cận, vào một thời điểm nào đó khi vẫn còn là giám đốc Mossad, Yossi Cohen tin rằng MBS đã sẵn sàng vượt qua ranh giới của mối quan hệ chính thức với Israel sớm nhất là vào cuối năm 2021, đầu năm 2022.

Tuy nhiên, sự lạc quan đó dựa trên niềm tin của ông rằng Tổng thống Biden, bất chấp lời lẽ cứng rắn trong chiến dịch tranh cử về nhà lãnh đạo Ả Rập Xê-út, sẽ thực tế hơn và xây dựng mối quan hệ nồng ấm hơn với người Ả Rập Xê-út. Điều này, đến lượt nó, có thể khiến MBS trở nên táo bạo hơn trong cách tiếp cận của mình đối với Israel. Nhưng rõ ràng điều đó đã không xảy ra.

Trong khi Cohen tin rằng người Ả Rập Xê-út có thể bị thúc đẩy để tạo ra bước đột phá với các động cơ đúng đắn, một cựu quan chức cấp cao của Mossad có hiểu biết sâu rộng về mối quan hệ Israel-Ả Rập Xê-út đã nói với chúng tôi rằng bình thường hóa là điều không thể chừng nào mà Vua Salman còn sống, trừ khi, bất ngờ, có một giải pháp dứt khoát cho tình hình Palestine. Theo nguồn tin đó, MBS theo quan điểm này sẽ không dấn thân vào sự nghiệp của người Palestine gây nguy hiểm cho an ninh của Ả Rập Xê-út trước mối đe dọa kép từ Iran và chủ nghĩa cực đoan của người Ả Rập Sunni. Ông vẫn sẽ duy trì một mức độ hợp tác với Israel. Nhưng nhà nước Ả Rập Xê-út, nhà phân tích Mossad giải thích, vì bản chất bảo thủ của xã hội, đặc biệt là vị thế là người duy trì và bảo vệ các truyền thống của Nhà tiên tri Muhammad, sẽ là quốc gia cuối cùng thay đổi về hầu hết mọi vấn đề.

Đây không phải là mong muốn của MBS, người muốn thay đổi mọi thứ, viên chức này nói thêm. Nhưng ông vẫn là con trai của Vua Salman và ông không thể đột ngột phá vỡ chỉ thị của nhà vua hoặc vai trò mà đất nước ông đóng trong thế giới Hồi giáo. MBS, theo quan điểm này, được coi là cực kỳ tôn trọng những thành tựu của Israel và mong muốn phát triển một đội ngũ chuyên gia trẻ có thể phản ánh sự năng động của Israel. Ông gặp rất nhiều người mà ông biết có gốc Israel nhưng có hộ chiếu các quốc gia khác, và một phần thông qua những mối quan hệ này, ông vẫn quen thuộc với những diễn biến bên trong Israel.

Theo quan điểm này, MBS sẽ chờ đợi sự thay đổi thế hệ diễn ra. Ông hiểu rằng việc giữ chức vụ lãnh đạo tạm thời khác với việc làm vua. Tuy nhiên, một khi ông đã lên làm vua, giả sử không có phe đối lập bảo thủ nào nổi lên ở Ả Rập Xê-út để ngăn cản ông, ông sẽ có thể phát triển hơn nữa sự hợp tác và liên lạc bí mật với Israel và thậm chí có thể là quan hệ toàn diện. Sự thay đổi trong tình huống này chỉ có thể diễn tiến một cách chậm rãi, từng bước một.

Tuy nhiên, chính phủ của Benjamin Netanyahu lên nắm quyền vào tháng 12 năm 2022 đã hứa sẽ đưa quan hệ với người Ả Rập Xê-út trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của mình. Các nguồn tin tình báo hàng đầu đã nói với chúng tôi vào thời điểm đó rằng “tất cả các quốc gia [có khả năng là Hồi giáo] còn lại đang trông chờ vào Ả Rập Xê-út [để biết thời điểm bình thường hóa với Israel]”, đồng thời nói thêm rằng “người Ả Rập Xê-út sẽ không phải là người cuối cùng” đạt được thỏa thuận. Những nguồn tin đó cũng cho biết quyết định không tăng sản lượng dầu vào tháng 10 năm 2022 của MBS không nhất thiết là động thái chuyển từ liên minh Hoa Kỳ-phương Tây sang liên minh Nga-Trung Quốc như một số nhà bình luận đã đưa ra một cách sai lạc. Họ nói rằng MBS cảm thấy có phần bị ràng buộc với động lực của nhóm OPEC và nghĩ rằng mình có thể thoát khỏi cơn thịnh nộ của Hoa Kỳ bằng cách đổ lỗi cho OPEC trong vai trò một tổ chức. Mặt khác, MBS muốn trả thù Biden nhiều hơn vì hành vi xúc phạm trước đó, nhưng sau khi thấy công chúng Hoa Kỳ phản ứng như thế nào, ông có thể nhận ra rằng mình đã tính toán sai và cố gắng hạ thấp động thái của OPEC.

Nhưng sau đó, câu chuyện lại có thêm một diễn biến mới: vào tháng 3 năm 2023, Ả Rập Xê Út và Iran đã công bố thỏa thuận khôi phục quan hệ ngoại giao sau tám năm gián đoạn.

Nhiều nhà bình luận coi thông báo đáng ngạc nhiên này là một đòn giáng vào cơ hội mà Israel có thể thiết lập quan hệ bình thường với người Ả Rập Xê-út và thậm chí có khả năng làm chậm hoặc phá hoại các tiến trình bình thường hóa đang diễn ra. Quan điểm của họ là nếu quan hệ của họ với Iran được cải thiện và căng thẳng dịu đi, người Ả Rập Xê-út sẽ có ít động lực hơn để xây dựng quan hệ với Israel, đặc biệt là khi không có thỏa thuận thành lập nhà nước Palestine. Nhưng các quan chức tình báo Israel, những người không cần hoặc không quan tâm nhiều đến sự chấp thuận của công chúng như rất nhiều chính trị gia có thể phấn khởi đưa ra những dự đoán quá lạc quan, phần lớn đều thống nhất trong niềm tin rằng động thái này sẽ không ảnh hưởng đến bức tranh dài hạn rộng hơn về quan hệ của Israel với các nước Ả Rập Sunni, bao gồm cả Ả Rập Xê-út. Meir Ben Shabbat, người gần đây giữ chức cố vấn an ninh quốc gia của Israel cho ông cơ hội liên hệ sâu sắc trong thế giới Ả Rập Sunni, lập luận rằng việc nối lại quan hệ với Tehran, nghịch lý thay, có thể mang lại cho Ả Rập Xê Út nhiều tự do hơn để chấp nhận rủi ro trong các lĩnh vực khác, bao gồm cả việc xích lại gần hơn theo cách nào đó với Israel.

Trên thực tế, một ngày trước khi thỏa thuận Ả Rập Xê-út-Iran được công bố – được Trung Quốc làm môi giới trong một sự kiện được coi là một bước thụt lùi đối với vị thế của Mỹ ở Trung Đông – Ả Rập Xê-út, theo The Wall Street Journal, đã nói với các quan chức Mỹ về các điều khoản của mình để tiến tới bình thường hóa với Israel. Các yêu cầu của Riyadh (thủ đô của Ả Rập Xê-út) được cho là bao gồm các đảm bảo an ninh của Mỹ cho vương quốc này và hỗ trợ thiết lập mạng lưới năng lượng hạt nhân dân sự.

Thật vậy, các viên chức tình báo đã nói với chúng tôi rằng MBS có thể bỏ qua việc chờ đợi một thỏa thuận cuối cùng với người Palestine và đồng ý với một số khía cạnh của việc bình thường hóa tạm thời với Israel nếu Netanyahu giúp thuyết phục Biden bán cho Ả Rập Xê-út khối lượng lớn vũ khí và cam kết đáp ứng nhu cầu trong tương lai của Ả Rập Xê-út theo cách ít điều kiện ràng buộc hơn. Vài ngày sau thỏa thuận Ả Rập Xê-út-Iran, Riyadh đã ký một thỏa thuận trị giá 37 tỷ đô la với Boeing. Đối với người Palestine, họ nói thêm, MBS có thể chỉ yêu cầu một số cử chỉ giữ thể diện từ Israel, chẳng hạn như khi UAE khiến Netanyahu lùi lại hành động sáp nhập Bờ Tây, thay vì khăng khăng đòi một bước đột phá lớn lao và lâu dài.

Trong khi đó, các nguồn tin từ Israel cho biết thỏa thuận do Trung Quốc làm trung gian sẽ “không gây khó khăn cho việc tiến hành Hiệp định Abraham” và “còn nhiều điều đang diễn ra bên dưới bề mặt không được nhìn thấy.” Các nhà phân tích và quan chức tình báo cho biết trong khi thỏa thuận có thể báo hiệu sự nối lại các cuộc đàm phán về việc gia hạn các thỏa thuận hạt nhân, bức tranh chiến lược rộng hơn vẫn như trước: Iran theo đạo Shiite và Ả Rập Xê Út theo đạo Sunni vẫn bị chia rẽ bởi một hố sâu thù địch giáo phái và người Ả Rập Xê-út vẫn bị đe dọa bởi động thái hung hăng liên tục của Iran nhằm giành quyền bá chủ khu vực. Hơn nữa, người Ả Rập Xê-út vẫn có lợi ích kinh tế và quốc phòng trong việc xây dựng quan hệ với Israel. Cũng cần lưu ý rằng khi UAE bình thường hóa quan hệ với Israel, họ vẫn duy trì quan hệ ngoại giao với Iran.

Có lẽ điều gây bất lợi hơn cho hy vọng của Israel về một thỏa thuận với người Ả Rập Xê-út trong ngắn hạn ít nhất là sự chia rẽ đang diễn ra trong nội bộ Israel về kế hoạch đại cải tổ tư pháp do liên minh cực hữu của Netanyahu khởi xướng. Điều này khiến các phi công dự bị và lực lượng đặc nhiệm đe dọa không phục vụ, do đó làm xói mòn nhận thức về tính bất khả chiến bại của Israel, khi các kế hoạch cải cách cũng dẫn đến sự khác biệt giữa Israel và Hoa Kỳ. Bất kể điều gì xảy ra với người Ả Rập Xê-út, sự tham gia của Riyadh sẽ rất quan trọng đối với việc các quốc gia Hồi giáo khác có tham gia Hiệp định Abraham hay không.

___

Tóm lại, mặc dù Ả Rập Xê-út và Iran khôi phục quan hệ, tình hình chung ở Trung Đông hiện nay rất khác so với thời điểm cuộc chiến của Mossad chống lại Iran bắt đầu gần ba thập kỷ trước, và những khác biệt đó phần lớn có lợi cho Israel. Hiệp định Abraham là sự khác biệt lớn nhất như vậy. Mặc dù có một số thất bại, Israel và các đồng minh Sunni mới của mình đoàn kết hơn nhiều về an ninh chung và ngoại giao chống lại Iran so với trước khi có làn sóng bình thường hóa. Đây là minh chứng cho nỗi lo sợ Tehran của các nước vùng Vịnh, nỗi lo sợ vẫn tiếp diễn mặc dù có một số tiến triển ngoại giao gần đây giữa Iran và Ả Rập Xê-út, nhưng cũng cho thấy kỹ năng của Israel trong việc thúc đẩy lợi ích của mình đồng thời trên hai mặt trận riêng biệt nhưng có liên quan: tạo ra một nền hòa bình lịch sử với những kẻ thù cũ và tiến hành một cuộc chiến tranh ngầm cay đắng, khốc liệt và rủi ro chống lại Iran.

Mặc dù có một số xu hướng tích cực, tính đến thời điểm viết bài này, các đối tác Ả Rập mới của Israel và các đối tác cũ hơn của nước này, như Ai Cập và Jordan, có phần thất vọng vì Israel không tiến hành bất kỳ sáng kiến ​​hòa bình lớn mới nào với người Palestine. Đây có thể luôn là một điểm khác biệt quan trọng. Đồng thời, nhiều nhà lãnh đạo Ả Rập Sunni cũng đang chờ đợi ngày mà vị tổng thống 87 tuổi của Chính quyền Palestine, Mahmoud Abbas, rời khỏi chính trường. Họ tin tưởng, hoặc hy vọng, rằng Israel có thể tiến triển với một nhà lãnh đạo Palestine mới có ít hành trang lịch sử hơn, và do đó tạo điều kiện cho nhiều quốc gia hơn tham gia Hiệp định, thậm chí có thể là một thỏa thuận tạm thời với Ả Rập Xê-út.

Đó là một nhận xét lạc quan. Một nhận xét khác là hy vọng rằng các quốc gia khác có thể sớm tham gia Hiệp định Abraham ngay cả khi những nỗ lực giải quyết xung đột Israel-Palestine vẫn bị kẹt.

Gần cuối nhiệm kỳ của chính quyền Trump, nhóm của Kushner được cho là có mối quan hệ thân thiết với Mauritania và Indonesia, và mặc dù không quốc gia nào có tiến triển rõ rệt trong quan hệ với Israel, nhưng có vẻ như trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2024, một hoặc một số quốc gia Hồi giáo lớn hơn sẽ, theo sự thúc giục của người Mỹ, tham gia Hiệp định. Một quan chức cấp cao của Biden đã nói với chúng tôi rằng chính quyền nghĩ rằng họ đã có một thỏa thuận đã hoàn tất với một quốc gia khác để có thể bình thường hóa quan hệ với Israel, khi các thỏa thuận đã được soạn thảo và gần như đã được ký kết, chỉ để thấy quốc gia đó rút lui vào phút cuối.

Tuy nhiên, cảm giác về một chân trời mở rộng đưa ra một góc nhìn lạc quan về triển vọng cho tương lai. Chắc chắn sẽ có những trở ngại đối với sự tiến triển liên tục của Israel khi nước này cố gắng thiết lập quan hệ bình thường với các nước láng giềng Hồi giáo và với thế giới Hồi giáo rộng lớn hơn. Thỏa thuận Iran-Ả Rập Xê-út có thể là một trở ngại lớn. Nhưng Hiệp định Abraham dường như đã mang lại một sự thay đổi đột phá đã hoàn thành một mục tiêu quan trọng của Israel, cụ thể là hình thành một liên minh hoạt động và hiệu quả, mặc dù không chính thức, của các cường quốc khu vực quyết tâm chống lại kẻ thù nguy hiểm và quyết tâm nhất của Israel. Do sự thay đổi cơ bản này trong quan hệ của Israel với thế giới Ả Rập, Cộng hòa Hồi giáo Iran, ngay cả với thỏa thuận với người Ả Rập Xê-út, hiện phải đối mặt với sức phản đối mạnh mẽ luôn tồn tại đối với tham vọng cứu thế của họ nhằm phá hủy Israel và truyền bá Hồi giáo Shiite cực đoan cùng chủ nghĩa khủng bố trên khắp khu vực.