Suốt cả ngày hôm sau, bà mẹ bận rộn lo việc chôn cất Egô. Buổi chiều, trong khi bà cùng với Nikôlai và Xôphia đang uống chè thì Xasenka đến, vui vẻ và náo nức lạ thường. Hai má chị đỏ bừng, mắt chị sáng rực niềm vui và bà mẹ thấy hình ảnh như cả người chị đang tràn ngập một niềm hy vọng hân hoan nào. Thái độ vui vẻ của Xasenka không đúng lúc, tàn nhẫn và ồn ào, đã không hòa vào không khí buồn bã đầy nhớ thương người vừa chết làm xáo động tất cả, chói chang như một ngọn lửa đột ngột bừng lên trong đêm tối. Nikôlai, tư lự, gõ gõ lên mặt bàn:
– Hôm nay trông chị khác hẳn, chị Xasenka ạ.
– Thế ư? Có lẽ cũng hay đấy! Chị trả lời, rồi cười ồ lên, sung sướng.
Bà mẹ nhìn chị có ý trách thầm. Xôphia nói với một giọng có ý nghĩa.
– Chúng ta đang nói về Egô…
– Thật là một người tuyệt vời phải không? - Xasenka nói to. - Chưa bao giờ tôi thấy anh ấy mà trên môi không có nụ cười, miệng không nói đùa. Và anh ấy làm việc thì giỏi thật! Đó chính là một nghệ sĩ của cách mạng, anh ấy nắm chắc lý luận cách mạng như một bậc thầy lớn. Anh ấy biết mô tả cái cảnh đời dối trá, áp bức, bất công một cách thật tài tình, khỏe khoắn, đơn giản làm sao!
Giọng Xasenka nhỏ, trong mắt chị như có một nụ cười mơ mộng, nụ cười ấy vẫn không làm tắt được ngọn lửa vui mừng ai cũng thấy nhưng không ai hiểu vì đâu. Niềm đau khổ tang tóc trình trịch trong lòng; họ không chịu buông trôi theo niềm vui Xasenka mang lại; bất giác, họ tự bảo vệ cái quyền cay đắng đau đớn trong lòng, và cũng vô tình muốn cả người con gái kia cũng chia sẻ nỗi buồn của họ.
– Và con người ấy đã chết rồi kia! - Xôphia nhấn mạnh và chăm chú nhìn Xasenka.
Xasenka đưa mắt dò hỏi một lượt tất cả các đồng chí của mình. Mày chị chau lại, chị cúi đầu xuống nín lặng, tay chậm rãi vuốt mái tóc.
– Anh ấy chết ư? - Một lát sau, chị lớn tiếng nhắc lại, và mắt chị lại nhìn mọi người như khiêu khích. - Anh ấy chết, thế nghĩa là thế nào: cái gì đã chết? Lòng kính mến của tôi đối với Egô, tình thương của tôi đối với anh ấy, đối với người đồng chí, kỷ niệm về sự nghiệp tư tưởng của anh, và bản thân sự nghiệp đó ư? Tất cả bao nhiêu tình cảm anh ấy đã làm nảy nở trong lòng tôi có tắt đi hay không, và hình ảnh của anh, hình ảnh một con người dũng cảm, trung thực trong ý niệm của tôi có tan vỡ đi không? Phải chăng tất cả những cái đó đã chết rồi sao? Đối với tôi, tôi biết là những cái đó không bao giờ mất cả. Tôi cho rằng khi nói đến một con người mà nói: Anh ấy chết rồi, thì hình như có hơi vội vàng. Môi anh ấy đã im bặt, nhưng lời nói của anh vẫn sống và sẽ còn sống mãi mãi trong lòng người đang sống!
Xasenka ngồi xuống cảm động, tỳ khuỷu tay lên mặt bàn, và giờ đây, bình tĩnh hơn, suy nghĩ hơn, chị nói tiếp, vừa nói vừa nhìn các đồng chí của mình một cái nhìn xa xôi:
– Có lẽ tôi nói những điều rồ dại, nhưng… các đồng chí ạ, tôi tin ở sự bất tử của những người trung thực, của những người đã cho tôi cái hạnh phúc sống cuộc đời tuyệt đẹp tôi đang sống, cuộc đời đem lại niềm vui cho tôi, làm cho tôi say mê vì sự phong phú muôn màu của nó, và vì sự trưởng thành của những tư tưởng đối với tôi rất là thân thiết. Có lẽ chúng ta đã quá dè sẻn về những tình cảm của ta, chúng ta sống vì tư tưởng nhiều quá, các cái đó đã làm cho chúng ta lệch lạc, đáng lẽ phải cảm xúc thì ta lại đi lý luận.
Xôphia vừa cười vừa nói:
– Chắc chị vừa có điều gì vui lắm?
– Đúng! - Xasenka gật đầu và cười. Rất vui, theo tôi, rất vui. Tôi đã nói chuyện suốt đêm với Vêxôpsikôp. Trước kia tôi không hề ưa anh, tôi thấy anh ấy thô lỗ, cộc cằn. Mà trước kia anh ta như thế thật. Anh ấy hình như lúc nào cũng cáu gắt, bực dọc với tất cả mọi người, anh ấy bao giờ cũng có cái lối rất chán và rất phiền là tự đặt mình vào trung tâm mọi việc, và nói với một vẻ chua cay: Tôi, tôi, tôi! Một thứ tình cảm tiểu tư sản…
Chị mỉm cười và lại đưa đôi mắt rực sáng nhìn chung quanh một lần nữa:
– Bây giờ thì anh ấy nói đến những “đồng chí”! Và phải nghe giọng anh ấy nói, anh ấy nói với một vẻ cảm động, dịu dàng, trìu mến, không thể nào tả bằng lời được. Anh ấy trở nên giản dị, chân thực lạ lùng, và tràn đầy ước mong làm được việc. Anh ấy đã hiểu được mình, thấy được chỗ mạnh của bản thân, biết được chỗ yếu của mình; và nhất là tình đồng chí chân chính đã nảy nở trong lòng…
Bà mẹ lắng nghe Xasenka nói, thú vị khi thấy người con gái khắc khổ đã trở nên dịu dàng và vui vẻ. Nhưng đồng thời, một ý nghĩ ghen tị cũng hiện ra trong sâu thẳm tâm hồn bà: “Còn Paven, cô ấy chẳng nghĩ tý nào đến Paven ư?…”
– Anh ấy chỉ lo lắng cho đồng chí của mình, - Xasenka nói tiếp, - và các đồng chí có biết anh ấy thuyết phục tôi làm việc gì không? Tổ chức cho các đồng chí ấy vượt ngục…, vâng, anh ấy bảo việc ấy đơn giản, dễ dàng lắm…
Xôphia ngẩng đầu lên và nói, giọng sôi nổi:
– Còn chị, chị nghĩ thế nào, chị Xasenka? Đáng phải suy nghĩ đấy!
Chén nước chè trong tay bà mẹ bắt đầu rung rung. Xasenka bỗng sa sẩm, cố nén sự xúc động, nín thinh một lát, rồi giọng nghiêm trang nhưng với một nụ cười vui vẻ, chị nói tiếp, hơi lúng túng một chút:
– Nếu mọi sự đều như anh ấy nói… thì chúng ta hãy làm thử xem, đó là nhiệm vụ của chúng ta!…
Chị đỏ mặt và lặng thinh.
“Con yêu của mẹ! Con yêu của mẹ!” Bà mẹ vừa nghĩ thầm, vừa mỉm cười.
Xôphia cũng mỉm cười. Nikôlai cười khe khẽ và dịu dàng nhìn Xasenka. Xasenka ngẩng đầu nhìn mọi người. Nghiêm nghị và mặt tái xanh, đôi mắt sáng rực lên, chị nói, giọng giận dỗi:
– Các đồng chí cười à…? Tôi hiểu… Các đồng chí nghĩ rằng tôi quan tâm đến chỉ vì việc riêng của tôi thôi phải không?
– Sao lại thế Xasenka? - Xôphia láu lỉnh hỏi lại, rồi đứng dậy lại bên bàn. Bà mẹ nhận thấy câu hỏi đó hơi thừa và có thể làm mếch lòng Xasenka, - bà thở dài nhìn Xôphia, vẻ trách móc.
– Nhưng… tôi từ chối! - Xasenka kêu lên, tôi không dựa vào việc giải quyết việc này nếu các đồng chí xem nó…
– Thôi, thế là đủ, Xasenka ạ! - Nikôlai bình tĩnh nói.
Bà mẹ cũng tiến gần và nhẹ nhàng vuốt ve mái tóc chị. Xasenka nắm lấy bàn tay bà, và ngẩng khuôn mặt ửng đỏ lên, chị hơi thẹn thùng nhìn bà mẹ. Bà mẹ mỉm cười, rồi chẳng biết nói gì với chị, bà chỉ thở dài buồn bã. Xôphia ngồi xuống bên Xasenka, đưa tay quàng cổ chị và vừa nhìn chị vẻ tò mò, vừa nói:
– Chị kỳ quặc quá…
– Vâng, có lẽ tôi đã nói gì nhảm nhí…
– Sao chị lại có thể nghĩ là… - Xôphia nói tiếp. Nhưng Nikôlai đã ngăn lại và giọng nghiêm trang, bận rộn, anh nói:
– Nếu việc vượt ngục có thể thực hiện được, thì phải tổ chức đi, không có gì phải do dự cả. Trước hết, cần phải biết những đồng chí bị giam có đồng ý hay không…
Xasenka cúi đầu. Xôphia đang châm điếu thuốc, ngẩng lên nhìn em trai và ném que diêm vào một góc phòng.
– Sao họ lại không đồng ý! - Bà mẹ thở dài nói. - Chỉ có điều là tôi không tin việc đó có thể thực hiện được…
Tất cả mọi người lặng thinh, bà mẹ nói thế những vẫn mong được nghe khẳng định lại một lần nữa là cuộc vượt ngục có thể thực hiện được.
– Tôi cần phải gặp Vêxôpsikôp! - Xôphia nói.
– Mai tôi sẽ nói cho chị biết chị có thể gặp anh ấy lúc nào và ở đâu! - Xasenka trả lời.
– Anh ấy sẽ làm gì? - Xôphia vừa hỏi vừa đi qua đi lại trong phòng.
– Anh em đã quyết định đưa anh ấy vào làm thợ xếp chữ trong một nhà in mới. Và trong khi chờ đợi, anh ấy ở nhà viên kiểm lâm.
Trán Xasenka sầm xuống, khuôn mặt chị trở lại cái vẻ khắc khổ thường ngày, và giọng nói lại khô khan như cũ. Nikôlai bước đến gần bà mẹ lúc bấy giờ đang rửa chén:
– Ngày kia bác vào thăm Paven trong tù, cần phải chuyển cho Paven một mảnh giấy. Bác hiểu chứ, phải biết…
– Vâng, tôi hiểu, tôi hiểu! Tôi sẽ đưa đến tận tay nó, - bà mẹ trả lời mạnh bạo.
– Tôi đi đây! - Xasenka nói, và sau khi lặng lẽ và nhanh nhẹn bắt tay mọi người, chị bước ra, người thẳng và nghiêm trang, bước chân cương quyết lạ lùng.
Xôphia đặt tay lên vai bà mẹ, và mỉm cười hỏi:
– Bác có thích có một cô con gái như thế không?
– Trời ơi! Giá như tôi được thấy chúng nó ở với nhau dù chỉ một ngày thôi! - Bà mẹ kêu lên gần như khóc.
– Vâng, chỉ một chút hạnh phúc thôi… cũng là rất hay cho mỗi người! - Nikôlai nói. - Nhưng chả có ai chỉ thích một chút hạnh phúc thôi. Mà khi hạnh phúc lớn quá thì… nó sẽ không còn quý giá nữa.
Xôphia ngồi xuống bên chiếc dương cầm, dạo một điệu buồn.
