Một năm trước, tôi có cơ duyên đọc tiểu thuyết dài kỳ "Vĩnh bất minh mục" của Hải Nham, chưa đầy hai năm sau lại được đọc tác phẩm dài kỳ mới sắp xuất bản của anh là "Cuộc đời bạn thật đa tình". Một câu hỏi trào dâng trong lòng tôi: Vị Hải Nham gầy gò ốm yếu này lấy đâu ra nhiều năng lượng đến thế để liên tiếp dâng tặng cho độc giả hết bộ tiểu thuyết dài kỳ này đến bộ khác? Một tổng giám đốc công ty phương Bắc, quản lý bao khách sạn cao cấp, ngày nào cũng như tên đã lắp vào cung, vừa phải đối phó với vô vàn vấn đề hóc búa, vừa phải hoàn thành các chỉ tiêu kinh tế đè nặng lên tấm thân có vẻ chẳng cường tráng gì cho cam; lẽ nào anh ta có thuật phân thân, hay còn giấu một bộ não ẩn hình, một bên là bàn tính chứa đầy những con số Ả Rập, bên kia là la bàn văn học hay sao?!

Có lần trong điện thoại, tôi đề cập đến nỗi nghi hoặc trong lòng mình, anh khiêm tốn bày tỏ rằng mình chỉ dùng chút thời gian ban đêm thuộc về bản thân để viết lách nguệch ngoạc trên cuốn sổ rách. Anh nói rất nhẹ nhàng, nhưng chính sự nhẹ nhàng ấy khiến tôi cảm thấy, dù là về năng lượng hay tài tình, bản thân cũng khó lòng so bì được với người đến sau. Anh nói: "Không thể nói như vậy, thế hệ nhà văn các anh đều giỏi gọt giũa tỉ mỉ, còn tôi chỉ là loại rau cải củ cải mà thôi...". Tôi nói, xuân lan thu cúc, mỗi thời mỗi vẻ, đứng trước thế hệ nhà văn như Hải Nham, chúng tôi sắp sửa trở thành hoa vàng ngày mai, đây là một thực tế văn học.

Ngay từ thập niên tám mươi, Hải Nham đã xuất bản tiểu thuyết dài kỳ "Cảnh sát mặc thường phục" tại Nhà xuất bản Văn học Nhân dân. Do trong quãng đời cải tạo lao động đằng đẵng, tôi có mối duyên không thể cắt đứt với cảnh sát, vì vậy bản năng đã thôi thúc tôi lật xem tác phẩm này; mặc dù lúc đó cuốn sách này rất ăn khách, nhưng cảm nhận cá nhân tôi cho rằng, về mặt câu chữ nó còn hơi thô ráp, không thể hiện được tiềm năng văn học của anh từ trên những trang giấy, trong số các tác phẩm viết về lĩnh vực công an của anh, không thể coi là tác phẩm thượng thừa. Đến thập niên chín mươi, một bộ tiểu thuyết dài kỳ khác của Hải Nham là "Chuyện phong hoa tuyết nguyệt" ra đời, thay đổi rõ rệt giữa dòng chữ là tác giả đã chuyển tầm mắt sáng tác sang những mảng màu pha tạp xuất hiện trong thời kỳ chuyển đổi của xã hội Trung Quốc. Mặc dù rễ của bộ tiểu thuyết này cắm sâu ở Hồng Kông, nhưng cành lá đã vươn dài đến vùng nội địa rộng lớn, tác phẩm này cũng như bộ phim truyền hình chuyển thể tôi đều đã xem qua, ấn tượng đầu tiên để lại cho tôi là Hải Nham đang đi từ lĩnh vực công an đơn nhất sang sự đa nguyên, đa cực của đời sống xã hội phức tạp như mạng nhện, điều này đối với Hải Nham mà nói, không nghi ngờ gì là một sự đột phá như kén biến thành bướm. Kinh nghiệm sống cá nhân tuy quyết định việc tôi không viết nổi phong hoa tuyết nguyệt, nhưng tôi lại rất coi trọng sự lột xác mở rộng sáng tác này của Hải Nham, bởi bất kỳ một người lính nào thủ cựu giữ thành cũ cũng không thể trở thành dũng sĩ hay tướng Patton - quả nhiên không ngoài dự đoán, không lâu sau khi tác phẩm này ra đời, biên tập viên Nhà xuất bản Nhà văn đã gửi cuốn tiểu thuyết dài kỳ mới khác của Hải Nham là "Vĩnh bất minh mục" đến trước án thư của tôi, khi đọc tác phẩm này, tôi không chỉ cảm động vì tinh thần miệt mài không biết mệt mỏi của Hải Nham, mà còn thầm khen ngợi chất lượng tác phẩm của Hải Nham không ngừng nâng cao. Theo sự xoay vần của la bàn thời gian, dù Hải Nham vẫn thuộc hàng sáng tác nghiệp dư, nhưng tác phẩm của anh cho tôi biết, anh đã không còn là chú chim non đơn độc bay trong vườn văn ngày trước, mà đã gia nhập đàn chim nhạn văn học cùng cất tiếng hót giữa tầng không. Đây không phải là sự thay đổi vị trí văn học đơn thuần, mà là sự thăng hoa từ lượng sang chất. Nhớ rằng sau khi đọc xong tác phẩm đó, tôi từng viết một bài bình luận về "Vĩnh bất minh mục" trên tờ "Trung Hoa Độc Thư Báo" với tiêu đề "Núi cao gọi ngựa hay", bên cạnh việc khen ngợi Hải Nham không ngừng tự vung roi, tự vượt qua chính mình, tôi còn kỳ vọng anh sẽ leo lên đỉnh cao của ngọn núi văn học. Chẳng qua chỉ hơn một năm, Hải Nham thực sự lại có tác phẩm mới, chính là "Cuộc đời bạn thật đa tình" khiến tôi kích động và ngưỡng mộ.

Tác phẩm mới này có tính kế thừa khó tách rời trong đề tài sáng tác - đó là không rời xa lĩnh vực công an vốn có mối liên hệ mật thiết với cuộc sống của anh. Nhưng xét về độ rộng và độ sâu của cuộc sống trong tác phẩm, tác phẩm này không còn lấy mối quan hệ cảnh sát - tội phạm làm mạch lạc và thần kinh của tác phẩm nữa, mà đã thể hiện mọi mặt của đời sống xã hội ngày nay, tác phẩm lấy việc nữ phóng viên Lâm Tinh đến thăm thương nhân kiệt xuất Ngô Trường Thiên làm dây dẫn mở đầu, câu chuyện diễn ra liên quan đến giữa thương giới với quan trường, giữa thương trường với thương trường; cũng như đủ loại ký sinh trùng bám vào giác hút của cuộc sống tại thời điểm giao thế kỷ ở Trung Quốc. Ví như kỹ nữ Ngải Lệ, A Hân; Lưu Văn Khánh kẻ biến thành kẻ say rượu và vô lại sau khi giấc mộng tiền tài tan vỡ... Có phải vì Hải Nham đã bước chân vào thương trường nhiều năm hay không mà những mối liên hệ và ràng buộc lẫn nhau giữa thương trường và quan trường chảy tràn dưới ngòi bút anh không những viết rất chuẩn xác mà còn có thể gọi là đầy màu sắc. Tôi rất tán thưởng việc tác giả điêu khắc hình tượng Ngô Trường Thiên và thị trưởng Mai Hậu Lương, cũng như ngòi bút của Hải Nham quét qua linh hồn và thể xác của hai nhân vật này như tia X, sự thu hút lẫn nhau và va chạm lẫn nhau. Tôi nghĩ, người không trải qua sự gột rửa của Nam Hải thì rất khó có được sự nhận thức và thể nghiệm này. Quan có dáng quan, thương có hình thương, những người như Trịnh Bách Tường, Lý Đại Công theo sát bên cạnh họ, cũng dần dần lộ ra "bộ mặt thật của Lư Sơn" theo sự phát triển của tình tiết tiểu thuyết, tự khắc họa chính mình trên mặt giấy.

Khi đọc những chương này, có lúc tôi không kìm được mà gấp sách cười, lại có lúc bi thương gấp sách mà suy ngẫm. Tôi cười sự thuần chân lộ ra trong những lúc nhân vật của anh khi âm khi dương (như miêu tả về mối tình sinh tử giữa Ngô Hiểu và Lâm Tinh); sở dĩ tôi nảy sinh nỗi bi phẫn không thể kiểm soát, là những liên tưởng nằm ngoài cuốn tiểu thuyết, nghĩ rằng trong cuộc sống ở Nam Hải, chắc hẳn anh có một đôi mắt có sức xuyên thấu cực mạnh đối với đủ loại cấp dưới của mình, nếu không thì làm sao đối phó được với những cấp dưới thân cận như Trịnh Bách Tường (thực ra là kẻ âm mưu nhòm ngó và muốn thôn tính doanh nghiệp của tập đoàn Trường Thiên)? Nhân vật Trịnh Bách Tường này, mặc dù tác giả không dùng nhiều bút mực, nhưng trong những tác phẩm viết về thương giới mà tôi từng đọc, thì đây là một nhân vật lần đầu gặp mặt. Đối với Ngô Trường Thiên, hắn ta có vẻ như có lòng trung thành không thể nghi ngờ, đến cả một bậc trí giả thông minh tuyệt đỉnh như Ngô Trường Thiên cũng không lường trước được Trịnh Bách Tường cuối cùng lại là kẻ đào mộ cho chính ông và tập đoàn. Kể từ sau sự kiện A Hân tử vong, mưu lược sinh tồn của Trịnh Bách Tường mới bắt đầu lộ ra manh mối, cho đến khi Ngô Trường Thiên mất mạng trên bãi sông, không chỉ Ngô Trường Thiên bàng hoàng trước màn trình diễn cuối cùng của người cấp dưới này, mà ngay cả độc giả cũng phải kinh ngạc vì nét bút tuyệt diệu này. Tôi nghĩ, nếu Hải Nham có thể mai phục thêm vài nét bút ở nhân vật này trong nửa đầu tác phẩm, thì rất có thể sẽ trở thành một điển hình mới trong hành lang văn học. Có phải vì khi viết tiểu thuyết, Hải Nham đôi khi khó thoát khỏi sự bao phủ của các tác phẩm điện ảnh truyền hình hay không, tôi vẫn chưa xác định được - điều tôi có thể nhận thức là "montage" của nhân vật Trịnh Bách Tường, hiệu quả trong phim ảnh thì không còn nghi ngờ gì; nhưng nếu xét về sự lưu truyền mãi mãi của tác phẩm văn học, thì ít nhiều vẫn để lại một chút nuối tiếc. Thực ra, bản chất của vấn đề này liên quan đến sự giống và khác nhau giữa sáng tác tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh truyền hình, nếu khi viết tiểu thuyết mà Hải Nham không cân nhắc đến sự tồn tại của điện ảnh truyền hình trước; đợi đến khi chuyển thể phim ảnh mới vận dụng "montage" một cách giản lược, liệu có đạt được kết quả lưỡng toàn kỳ mỹ hay không? Nếu đào sâu hơn nữa, hình tượng linh hồn và thể xác của Trịnh Bách Tường càng sâu sắc thì càng có lợi cho việc điêu khắc hình tượng trên màn ảnh, đây là gợi ý để lại cho người đời sau khi nhiều danh tác văn học được đưa lên màn ảnh.

Nhìn tổng thể cuốn sách, mặc dù để lại cho tôi một chút nuối tiếc, nhưng "Cuộc đời bạn thật đa tình" vẫn không mất đi tư cách là một tác phẩm văn học mới mẻ đầy sức nặng. Công lực văn chương của Hải Nham ngày càng sâu dày, dưới ngòi bút trôi chảy dạt dào, một số chương đoạn trong đó như muốn xuyên thủng mặt giấy, khiến người ta cảm nhận được sự trĩu nặng và chín muồi của trái cây mùa thu. Ngoài thành tựu văn học khiến người ta khó mà gấp sách lại, năng lượng thu thập cuộc sống của Hải Nham tuyệt đối thuộc hàng nhất lưu, có một lần trò chuyện qua điện thoại, tôi nói đùa ví anh như bàn tay khéo léo giỏi đan lát, nhưng đây chỉ là một mặt trong tài chất văn học của anh. Mặt đối lập với nó lại là một nhà văn "cực ngầu" có thể xé câu chuyện mình dệt nên thành từng sợi chỉ trưng ra cho độc giả xem. Hai loại tài trí hòa quyện trên một thân mình, là lửa và băng của văn học dung hòa bổ trợ cho nhau, đây là trí tuệ văn học hiếm có nhất, trong "Cuộc đời bạn thật đa tình", đã thể hiện đầy đủ tài tình này của Hải Nham: Ngô Hiểu, con trai độc nhất của Ngô Trường Thiên, có trí tuệ thương mại hoàn toàn khác biệt với cha mình, cha anh lực vãn cuồng lan, xoay chuyển tình thế, cứu một doanh nghiệp tập đoàn sắp phá sản từ trên thị trường chứng khoán, khiến nó cải tử hoàn sinh; còn Ngô Hiểu hằng ngày đắm chìm trong việc thổi kèn oboe trước quầy bar, trên người không có lấy một tế bào tinh thần nào của cha, chân dung hai cha con có thể nói là rạch ròi như sông Vị. Đan cài mối tình cha con, tình sự nghiệp như vậy - cùng với mối nhân duyên sinh tử, trải qua nhiều sóng gió giữa Ngô Hiểu và Lâm Tinh vào với nhau, là điều vô cùng khó khăn. Mà Hải Nham lại có thể rất bình thản dung hòa chúng vào một lò (trong đó còn liên quan đến mối tình đầy mâu thuẫn với thiên kim tiểu thư của người đứng đầu thành phố Thanh Hải), đây chính là sự thể hiện linh tính của lửa và băng trong sách của anh.

Tư duy sáng tác linh hoạt, nhẹ nhàng của Hải Nham, khá giống với tư thế muốn là đến, như nham thạch tuôn trào trong lồng ngực bụng dạ. Thường thấy một số nhà văn thò ngòi bút vào Nam Hải, trong miêu tả văn chương thỉnh thoảng xuất hiện sự lúng túng giật gấu vá vai, còn Hải Nham thì tin mã do cương ở khía cạnh này, dù là miêu tả cảnh sinh hoạt của phú thương hay tung hoành trong sảnh đường của họ, dưới ngòi bút đều có sự bay bổng nhẹ nhàng khác biệt. Tôi nghĩ điều này vừa được hưởng lợi từ sự nghiệp thương trường của anh, lại càng được hưởng lợi từ thiên phú văn học nội tại - từ khi cải cách mở cửa đến nay, nhà văn xuống biển không ít, có người vì nước biển mặn chát mà lên bờ, có người bị nước biển nhấn chìm; cũng có một vài người thành công bơi qua thương trường, khi họ lên bờ nối lại nghề cũ, người trong nghề nhìn vào tác phẩm của họ, luôn cảm thấy đôi chút nuối tiếc vì sự thiếu hụt. Hải Nham đến nay vẫn ở trong thương trường, có thể cưỡi sóng trên con thuyền, lại có thể khổ cày trên cánh đồng vườn văn, diễn giải "trăm việc ở đời khó vẹn cả đôi" mà người đời truyền tụng đến mức độ này, thực sự là một chuyện khó tưởng tượng. Chỉ vì sự khó có được đó, nên con người và tác phẩm của anh mới đặc biệt thu hút sự chú ý trong vườn văn. Viết đoạn luận ngắn này, coi như lời tựa bạt cho tác phẩm này để cùng Hải Nham khích lệ lẫn nhau.

Tháng 11 năm 1999 tại Bắc Kinh