Tôi nguyện cầu cho những người trẻ tuổi thân yêu của tôi, sinh ra trong tuổi trẻ, và chết đi cũng trong tuổi trẻ. — Lý Đại Chiêu

Có lẽ tôi thật sự điên rồi.

Khi tôi bước lên tàu hỏa, chiếc đồng hồ trên sân ga vừa điểm một tiếng. Như thường lệ, giờ này đáng lẽ anh đã phải thức dậy. Anh dậy không thấy tôi, chắc chắn sẽ theo thói quen đi vào bếp trước, nhưng anh sẽ thấy chiếc giỏ đi chợ vẫn treo ngay ngắn trên tường, —— Hôm nay là Mùng Một Tết, chẳng ai thức dậy đi chợ sớm như thế cả. Tiếp đó anh sẽ mở cửa nhà ngó ra ngoài, sân nhà trống hống trống háng, lạnh ngắt, anh thụt người lại, và lúc này anh sẽ nhìn thấy tờ giấy để trên cái bàn cạnh cửa.

Kế Bình, tôi hoàn toàn có thể hình dung ra sự kinh ngạc và tức giận của anh, có lẽ lúc này anh đang khóc lóc thảm thiết mà chửi rủa...... Những năm qua anh đã quá quen với sự do dự yếu mềm của tôi, anh sẽ không ngờ rằng tôi có thể trong vòng một giây dứt khoát cắt đứt mọi vướng bận hữu hình và vô hình đã trói buộc thân tâm suốt nhiều năm qua. Tôi đã phản bội anh, và cũng phản bội cả sự tê dại của chính mình. Cứ để cho dư luận xã hội, thể diện của bản thân, những lời cảnh báo khuyên ngăn của họ hàng thân thích đi chết hết đi! Rốt cuộc tôi đã bước đi cái bước mà thực ra đã ấp ủ nhiều năm, vào buổi bình minh lạnh giá ngày giáp Tết này, giẫm lên những xác pháo xanh xanh đỏ đỏ vương vãi trên đường, không lời từ biệt mà bỏ anh, bỏ cái gia đình này của chúng ta, bỏ cả cuộc đời phàm tục nhạt nhẽo những năm qua, để lao đến nơi mà tôi đêm ngày thương nhớ!

Ôi, Trà Điến! Rốt cuộc tôi đã không cần phải dựa vào những giấc mơ mờ ảo, mà đã thực sự nhìn thấy anh bằng xương bằng thịt!

Trong giấc mơ, anh là một dải xanh rì xao xuyến, ẩm ướt, oi nồng, vừa mê đắm lại vừa tan tác. Nhưng vào mùa đông khô lạnh này, sau khi đã trải qua dâu bể đổi thay, qua mấy độ thu đông của ngày hôm nay, anh giờ ra sao rồi?

Kế Bình, chắc chắn anh sẽ lấy làm lạ tại sao tôi hết lần này đến lần khác không kìm nén được mà nhắc đến nơi này, "Trà Điến, chẳng phải đó là cái trại giam giữ tù nhân cải tạo lao động sao?" Anh vốn đa nghi, nhạy cảm, và cũng vốn không hề biết nhẫn nại. Rốt cuộc có một ngày, trong một lần tranh cãi khác của chúng ta, anh đã buột miệng thốt ra: "Đến Trà Điến mà tìm nhân tình của cô đi!" Dù ngày hôm đó anh uống quá chén, khả năng kiểm soát cảm xúc vô cùng kém, nhưng câu nói đó vẫn khiến tôi nhận ra rằng, cuộc tranh cãi lần đó đã bắt đầu nâng cấp mối quan hệ của chúng ta lên một bước ngoặt thực sự bất hạnh, và cũng là bước ngoặt sớm muộn gì cũng sẽ đến. Ngày hôm đó đã định sẵn cho ngày hôm nay!

Trà Điến, không phải đến hôm nay tôi mới biết đến anh. Tình yêu ngây thơ mà sâu sắc, mãnh liệt của tôi, ngay trong khoảnh khắc quen biết ngắn ngủi năm ấy, đã lưu lại trên mảnh đất bùn lầy của anh rồi.

Điều đầu tiên tôi nhớ lại là bài tình ca ngoại quốc đó, là bài hát Tiểu Tường học được từ chiếc đĩa hát cũ của nhà anh ấy. Khi anh ấy hát cho tôi nghe, còn chưa nói rõ được rốt cuộc nó đến từ châu Âu hay Thái Bình Dương, nhưng đó quả thực là một bài hát tuyệt đẹp và đặc biệt dễ nhớ:

Cớ sao

Nàng cho ngựa tôi uống nước, dọn yên cương,

Nàng dâng lên chén rượu nồng thơm túc,

Hỡi cô gái xinh đẹp tuyệt vời,

Tôi chỉ là gã lang thang nghèo khổ.

Ôi, đáng lẽ tôi không nên dừng bước,

Chính vẻ đẹp của nàng đã níu chân tôi.

Nàng có muốn cùng tôi kết bạn,

Đi về phía chân trời xa xăm?

Nơi ấy không có ngu muội và bạo tàn,

Cũng chẳng có đồng tiền vạn ác.

Chỉ có nàng và tôi,

Cùng lòng thành thực và nhiệt huyết của chúng ta,

Còn có trên đầu một dải

Bầu trời xanh trong vắt!

Tiểu Tường, dĩ nhiên anh sẽ không quên bài hát này, nhưng anh còn nhớ tôi không? Còn nhớ căn nhà trắng của anh và cái ao hình hồ lô trước nhà không? Mái lều chống động đất sơ sài bên ao còn đó không? Ôi, sự sơ sài của mái lều đó đã định sẵn số phận ngắn ngủi của nó, nhưng trong ký ức của tôi, nó luôn ở cùng căn nhà trắng, cùng bè bèo xanh phủ nửa mặt nước, và bóng hình anh đứng cô đơn bên ao, tạo thành một khung cảnh như thơ vĩnh cửu không bao giờ thay đổi.

Từ nhỏ tôi đã biết đến quê hương không bình thường này của anh. Từ khi biết chuyện, tôi đã thường nghe thấy người làm trong nhà và xóm giềng xung quanh lúc tán phét, với nét mặt thần bí và sợ hãi, nói về chuyện những kẻ trộm gà bắt chó bị đưa đến Trà Điến, như thể đó là nơi quân châu xa xôi hẻo lánh thời xưa dùng để đày ải tù nhân.

Thực ra, Trà Điến chẳng qua chỉ là một cái ga tàu bé tẹo như hạt đậu nành gần Đường Sơn. Anh đã từng kể cho tôi nghe về lịch sử nghèo nàn của cái ga nhỏ này. Ngày xưa nó thậm chí còn không có lấy một hàng rào thấp, rất lâu về trước có lẽ chỉ là một ngôi làng nhỏ vô danh như viên đạn, trên tuyến đường sắt Kinh Sơn dài tám trăm dặm, tự nhiên không dám so kè với điểm khởi đầu của bốn triều đại cổ đô hay điểm kết thúc của Thiên hạ đệ nhất hùng quan; cũng xấu hổ khi đặt ngang hàng với Tân Môn, thành phố lớn thứ ba Trung Quốc, hay trọng trấn công nghiệp Đường Sơn được mệnh danh là quê hương của người Hoa.

Thế nhưng, nhiều người trẻ tuổi ở Bắc Kinh có lẽ cũng giống như tôi, không hề biết đến Đường Cô, nơi bắt buộc phải đi qua trên tuyến Kinh Sơn để đến bến cảng Tân Cảng, mỏ dầu Đại Cảng và ruộng muối lớn nhất Hoa Bắc, có lẽ cũng không biết đến Quân Lương Thành với những câu chuyện truyền thuyết cổ xưa, nhưng họ lại biết —— Trà Điến.

Trà Điến nổi tiếng, chẳng sai chút nào, chính vì nó là nơi đặt một trang trại cải tạo lao động quy mô lớn, nói chính xác hơn, nó là cánh cổng lớn của trang trại cải tạo lao động này. Người Bắc Kinh theo thói quen gọi là "Trang trại Trà Điến", thực ra tên gốc của nó là "Trang trại Thanh Hà". Nơi này cách Bắc Kinh hàng trăm dặm, dĩ nhiên tuyệt đối không liên quan gì đến thị trấn Thanh Hà ở ngoại thành Bắc Kinh, mặc dù ở đây quả thực có một con sông Thanh Hà không hề nhỏ, nhưng cái tên này của trang trại hàm chứa một ý nghĩa tượng trưng, không ngoài việc ví nước sông trong trẻo có thể rửa sạch mọi ô uế trên người kẻ ác.

Thanh Hà ơi, liệu ngươi có thể rửa sạch cho ta? Người phụ nữ đã có chồng là ta đây, lại từ bỏ cái tổ ấm mới chưa đầy hai năm để đi tìm một mối tình cũ từ nhiều năm trước...... Kế Bình, anh hoàn toàn có thể gia nhập vào làn sóng chửi rủa thế tục đó, chửi mắng người vợ đã làm anh mất hết mặt mũi này! Nhưng Kế Bình ơi, anh đừng hận anh ấy, anh ấy hoàn toàn trong sạch và không có lỗi gì cả.

Mặc dù anh ấy như một tiếng gọi tươi đẹp, suốt mười năm qua khiến linh hồn tôi không được yên tĩnh; lại như một "kẻ thứ ba" mạnh mẽ, chen vào giữa mối quan hệ vợ chồng chao đảo trong mưa gió của chúng ta, nhưng trên thực tế, từ sau khi chia tay anh ấy mười năm trước, chúng tôi chưa từng gặp lại nhau.

Nếu không có trận động đất ở Đường Sơn năm đó, có lẽ tôi và anh cả đời này cũng chẳng có duyên gặp mặt.

Khi đó tôi đã ngồi trong văn phòng Bí thư Đoàn thanh niên của một cục lớn thuộc Công an thành phố Bắc Kinh gần hai năm, chễm chệ như một người trưởng thành chín chắn rồi, còn anh, trông anh vẫn như một đứa trẻ.

Tôi đã kể cho anh nghe về tình hình Bắc Kinh ngày xảy ra động đất. Chín giờ sáng hôm đó trời bắt đầu mưa, mặc dù so với các anh, sự sợ hãi mà người Bắc Kinh cảm nhận được chẳng đáng là bao, nhưng không ai có tâm trí làm việc, đều đang thổi phồng kể lại tiếng động trong nhà mình khi rung chuyển, cũng như dáng vẻ thảm hại của vợ (hoặc chồng) lúc đó. Dạo ấy đúng vào cao trào của phong trào Đánh trả luồng gió ngược tháo gỡ án đúng sai, hiếm khi mọi người mới có một ngày thả lỏng như vậy.

Buổi trưa, theo tin tức trên bàn ăn: tâm chấn động đất hóa ra ở vùng Đường Sơn. Điều này khiến lòng người dù sao cũng có chút an tâm hơn —— Đường Sơn ư? Xa lắm.

Thế nhưng ngay sau đó, đủ loại tin đồn nhảm giật gân lan truyền chóng mặt, có người nói Đường Sơn giờ đã bị san bằng thành đất trống, hàng triệu người không một ai sống sót; lại có người nói gian hàng Khuyến Nghi Tràng ở Thiên Tân cũng sập rồi, chết thương vô số; lại có người nhắc đến việc Công an Bắc Kinh có một trại cải tạo lao động nằm ngay giữa Thiên Tân và Đường Sơn, không biết bị thiên tai ra sao; nhiều người hơn thì bắt đầu bàn về nạn dân và dịch bệnh trong lịch sử......

Thế nhưng "tin tức chính thức" đến cuối cùng lại nói: Giao thông và điện tín hướng về vùng Đường Sơn đã bị gián đoạn toàn bộ từ trong đêm, ngay cả đài radio của quân đội cũng không liên lạc được, tất cả những tin đồn trên đều là tin đồn thất thiệt, phải nâng cao cảnh giác cách mạng v.v...

Ba giờ chiều, thông báo tôi và mười chín cán bộ khác đến bản cục họp. Nhìn mười chín người chúng tôi, phòng ban nào cũng có, đều dưới bốn mươi tuổi, sức khỏe tốt, không vướng bận gia đình. Nữ chỉ có ba người, tôi nhỏ nhất, vừa tròn hai mươi tuổi. Không ai biết họp về cái gì, nhưng đoán chừng tám phần mười là liên quan đến động đất.

Không ngoài dự đoán, ở cục gặp một đồng nghiệp bên Đoàn thanh niên Cục, tiết lộ rằng trang trại Thanh Hà bị thiên tai nghiêm trọng, đường sắt không thông, đường bộ cũng không thông. Đêm qua một phó giám đốc trang trại cùng một cán bộ đi một chiếc xe Jeep, vượt bao gian khổ chạy ra được đến Cục thành phố báo cấp báo. Cục quyết định lập tức tập hợp lực lượng, tiến về Thanh Hà cứu tài cứu nạn.

Trong phòng họp lớn đã chen chúc đầy người, ngoài các cán bộ được điều động từ các phòng nghiệp vụ, còn có mấy bác sĩ của Bệnh viện Công an, mang theo bao lớn bao nhỏ thuốc men. Mọi người tò mò tập trung ánh mắt vào hai người lạ mặt phía trước, hai người này một già một trẻ, khắp người đầy bùn đất. Người già đứng, dùng ánh mắt rất giàu cảm xúc nhìn quanh chúng tôi, không rõ là kỳ vọng hay cảm ơn; người trẻ ngồi, mặt không cảm xúc, mệt mỏi rã rời. Tiểu Tường, đó chính là anh!

Tính cách anh vốn có một mặt rất năng động, nhưng có lẽ đây là lần đầu tiên đứng trước đám đông bị bao nhiêu ánh mắt soi rọi như vậy, hôm đó nơi đâu anh cũng tỏ ra cứng đờ. Anh sinh ra, lớn lên, đi học, tốt nghiệp ở cái nơi hẻo lánh ấy, hoàn toàn là một thanh niên chưa từng thấy sự đời; anh ngồi trên ghế, mang lại cho người ta cảm giác rất nhỏ bé, dựa vào ấn tượng đầu tiên, chẳng ai ngờ được khi anh đứng dậy lại cao hơn Giám đốc Hồng nửa cái vai.

Cuộc họp hôm đó ngắn gọn đến bất ngờ, đầu tiên là có người tóm tắt tình hình thiên tai ở trang trại Thanh Hà, sau đó tuyên bố thành lập Đội công tác cứu hộ động đất, rồi sau đó tuyên bố xuất phát ngay lập tức, tiến về vùng thiên tai. Mọi lời nói đều dùng khẩu khí mệnh lệnh, không cho người ta thời gian suy nghĩ chứ đừng nói đến do dự. Hội trường mới vừa rồi còn xôn xao bỗng nhiên im phăng phắc, tất cả mọi người đều cảm nhận được bầu không khí đè nặng như trong chiến tranh. Tim tôi đập thình thịch, đối với một thanh niên nhiệt huyết từ nhỏ đã ôm hận vì "không kịp trải qua thời chiến tranh" mà nói, bầu không khí đè nặng ập đến bất ngờ này mới mẻ làm sao, trong thời bình, tôi nghĩ cái này có lẽ tương đương với việc ra tiền tuyến rồi. Mà tiền tuyến ra sao, chúng tôi đến đó làm gì, sẽ gặp phải gian nan trở lực gì, tất cả đều mờ mịt. Điều này lại không khỏi khiến người ta chột bụng. Lời giới thiệu về tình hình thiên tai khái quát đến mức coi như chưa nói —— chết rất nhiều người, sập rất nhiều nhà...... Rốt cuộc bao nhiêu? Đều không biết. Ngay cả anh, Tiểu Tường, cũng thế, không lâu sau khi động đất anh đã đi theo Giám đốc Hồng, vòng qua từng cây cầu sập đèo đứt, mở đường đi lên phía bắc, anh cũng không rõ trang trại rộng năm mươi dặm vuông với hơn hai vạn dân đó, bây giờ rốt cuộc đã thành ra cái cục diện gì.

Tan họp, trực tiếp xuống tầng, mọi người chen chúc lên mấy chiếc xe tải đậu trước tòa nhà. Trời vẫn đang mưa, ai có áo mưa thì mặc, không có thì chịu ướt. Không ít người ở cơ quan Cục chen ở cửa tòa nhà, lặng lẽ nhìn chúng tôi lên xe. Tôi ngước mắt nhìn quanh, chẳng tìm nổi một người quen nào để nhờ gửi lời chào tạm biệt cha mẹ.

Xe tải đâm xuyên qua thành phố mù mịt mưa giăng, chạy về hướng Thiên Tân. Qua khỏi Thiên Tân, trời dần tối sầm lại, mưa cũng tạnh. Càng đi về phía trước, càng thấy nhiều nhà cửa sụp đổ ven đường, còn có những con đường lộ bị gãy đứt, những khe nứt dài và sâu, những cây cầu đường sắt cong queo bồng lên cao, cùng những bãi cát phun lớn trên mặt đường và ruộng đồng, đại địa rốt cuộc lại trở nên xấu xí, nát bét, đáng sợ và không thể tin nổi đến thế. Người trên xe liên tục kinh hãi thốt lên, như thể kinh ngạc trước những di tích cổ đại trong thế giới thần thoại, hình như sống trên đời đến nay, mới thực sự phát hiện ra sức mạnh của tự nhiên và sự nhỏ bé của con người. Trên đường đi chúng tôi không thấy người chết, ngay cả người sống cũng không, giữa trời đất và trên đồng trống dường như chỉ có mấy chiếc xe tải cô đơn của chúng tôi cùng một luồng tử khí đè nặng.

Hôm đó tôi và anh ở cùng một chiếc xe. Anh im lặng ít nói, hoàn toàn không để ý đến đủ loại kỳ quan dọc đường, cũng không tham gia vào những cuộc bàn luận tranh cãi của chúng tôi, chỉ ôm lấy đầu gối, không nói một lời thu mình ở một góc thùng xe. Anh dường như rất xa lạ với mọi người, mọi người cũng không chú ý đến anh. Từ những cảm nhận nhìn thấy trên đường, tôi có thể hình dung ra trải nghiệm kinh hãi trong mười mấy tiếng qua của anh. Anh may mắn thoát chết từ trong một đống đổ nát, là chưa hoàn hồn, hay là đang lo lắng cho người thân duy nhất —— bà ngoại nương tựa lẫn nhau với anh? Hay chỉ đơn giản là quá mệt mỏi, dù sao anh cũng còn quá trẻ.

Đường khó đi, xóc nảy đến mười một giờ đêm mới đến ranh giới của trang trại. Mưa trút cả ngày; mặt đất phía trước trong đêm tối hiện lên những vệt phản quang lốm đốm, rõ ràng đã là một vùng sông nước. Con đường duy nhất đi vào trang trại là một con đê dài hơn ba mươi dặm, nhờ hai luồng ánh sáng chiếu ra từ đèn xe, có thể thấy mặt đê toàn là bùn nhão ghê rợn, đi xe qua đó gần như là điều không thể tưởng tượng nổi. Mọi người xuống xe, bàn ra tán vào, ngơ ngác không biết làm sao. Trưởng phòng Tiêu thuộc Văn phòng Cục nói mình từng đến đây, đề xuất tìm đường vòng qua từ hướng Hán Cố, nhưng rốt cuộc đi thế nào, ông ta cũng ậm ừ không rõ.

Tiểu Tường, lúc này mọi người tự nhiên nghĩ đến việc nên hỏi anh.

Đây là lần đầu tiên tôi nghe thấy anh cất lời, anh vốn không phải người ăn nói vụng về, nhưng vì đông người nên sợ hãi, chỉ một mực lắc đầu, miệng nói: "Không được đâu, không được đâu."

Trưởng phòng Tiêu coi sự cạn lời của anh là biểu hiện của sự do dự, dùng khẩu khí bề trên tranh luận: "Sao lại không được, tôi đi bao nhiêu lần rồi, qua mấy cây cầu là đến Hán Cố."

Anh dường như lấy lại chút can đảm, nói: "Bây giờ mười cây cầu thì sập hết chín cây rồi, chính vì có những cây cầu đó nên mới không qua được."

"Thế các cậu ra ngoài bằng cách nào, từ đây sao?" Trưởng phòng Tiêu chỉ vào đống bùn lầy trên đê đang phản chiếu ánh đèn xe chói mắt.

"Thì từ đây chứ đâu nữa!" Giọng anh bỗng trở nên trong trẻo, mang theo sự hiếu thắng và nghiêm túc của một đứa trẻ, nhưng ngay sau đó lại dịu xuống, tự phủ nhận mình, "Nhưng lúc đó chưa mưa, mặt đất còn khô mà..."

Những chiếc xe phía sau lần lượt đuổi tới, Giám đốc Hồng có tuổi chen ra trước mặt mọi người, thậm chí không buồn nhìn đống bùn lầy trên đê một cái, liền vung tay hô lớn: "Tất cả xuống xe, xe không tải lái chậm chậm, mọi người hộ tống hai bên, đừng để xe trượt xuống, nhanh lên!"

Ông ấy chắc khoảng sáu mươi tuổi, mặt to, lông mày rậm, dáng vẻ điển hình của một trang hán tử kiên cường, bản thân khuôn mặt nhẫn nại đó đã giống như một câu chuyện phức tạp. Sự dứt khoát của ông khiến người ta không dám nghi ngờ uy quyền của ông, thế là không ai nhắc đến chuyện tìm đường khác nữa. Nhưng Trưởng phòng Tiêu đề xuất nghỉ ngơi một chút, một là làm động viên tiền tuyến, hai là chờ đê khô bớt rồi đi. Nói thật lòng, tôi rất hy vọng được nghỉ ngơi một chút, quần áo bị mưa ướt đẫm dán chặt vào người, gió thổi suốt đường, run rẩy đến mức suýt chút nữa co giật, bụng lại trống rỗng, tôi lo mình sẽ bị bệnh...

Tiểu Tường, chỉ có anh là sốt sắng không chờ nổi: "Không được đâu, dù có đợi đến sáng thì bùn này cũng không khô được đâu." Thấy xung quanh không ai hưởng ứng, anh như thấy mình đuối lý, ướm hỏi tiếp: "Giám đốc Hồng, hay là cháu vác ít thuốc vào trước, vào báo cho trang trại trước..."

Con đê dài đen kịt như mực, tưởng chừng như dẫn thẳng đến tận cùng trời mây vô tận, một mình đi bộ xông qua đó, phải cần đến sự dũng cảm thế nào cơ chứ? Sự dũng cảm của anh khiến tôi không khỏi nhìn anh bằng con mắt khác, đồng thời cũng dấy lên sự xấu hổ trong lòng.

"Tôi cũng đi!"

Tôi giơ một tay lên, biết rõ mọi người sẽ ngạc nhiên, nhưng lại cố tình nói một cách bình thản. Có lẽ trong khoảnh khắc đó chỉ xuất phát từ một sự mù mịt của "dòng cảm xúc", khiến tôi nảy sinh nhiều liên tưởng trọng đại về vấn đề cạnh tranh sinh tồn của loài người. Trong những năm tháng "luôn sẵn sàng chiến đấu" ấy, hầu như ai cũng phải tự đánh giá tinh thần và thể lực của mình xem có thể thích ứng với chiến tranh gian khổ hay không, có thể dầm mưa dạn nắng ngoài đồng trống giá lạnh; đi bộ đường dài trong mùa hè oi bức; hay dũng cảm tiến lên trong làn mưa tên mũi đạn; thậm chí sau khi bị bắt chịu đựng tra tấn dã man mà mặt không đổi sắc tim không đập dồn... Những năm đó tôi chính là hướng tới tiêu chuẩn này, hướng tới con đường của kẻ mạnh. Kế Bình, đây chính là điểm tôi không hài lòng nhất khi mới gặp anh.

Anh quá đỗi lịch thiệp, béo tốt, ăn nói trau chuốt từng chữ, đi đứng lại vô cùng vững vàng; sự lễ phép của anh giống như vừa mới trải qua một khóa huấn luyện vụng về, ăn mặc tuy gấm vóc chỉn chu, nhưng tôi lại vô cùng ghét cái vẻ mặt tận hưởng sự sung túc đó.

Trên người anh rốt cuộc thiếu cái gì? Là tính dã dại của người đàn ông, hay là nhiệt huyết của tuổi trẻ?

Nhưng khi người giới thiệu dẫn anh đến, tôi đã là một gái già gần hai mươi chín tuổi rồi, cái tuổi này đến chính tôi cũng chột bụng không biết mình còn có tư cách đòi hỏi người khác hay không. "Nó đối xử tốt với con là được rồi, tuyệt đối đừng chọn lựa nữa." Bố tôi thì rất thực tế, "Con đấy, chỉ tại bị mấy cáiảo tưởng màu hồng làm hỏng việc thôi."

Chẳng sai chút nào, theo "giá thị trường" hiện tại, giá trị của anh và Tiểu Tường quả thực là một trời một vực. Bố mẹ Tiểu Tường tuy là những người sáng lập trang trại Thanh Hà và là những người thuộc thế hệ đầu, nhưng đã qua đời từ sớm, anh ấy thực ra là đứa trẻ mồ côi nghèo khó trưởng thành nhờ khoản tiền tử tuất ít ỏi, sau này lại làm cái nghề mà anh coi thường nhất —— cảnh sát. Còn anh thì sao, vị bác sĩ xoa bóp danh giá trong Bệnh viện Y học cổ truyền, mặc dù cái nghề này mới nghe qua sẽ khiến người ta liên tưởng đến mấy ông thợ cạo đấm lưng trong tiệm cắt tóc hay mấy bà lão mù lòa dò dẫm, nhưng tôi đã hiểu anh dĩ nhiên không giống họ. "Tôi là bác sĩ, bác sĩ chỉnh hình chính thức!" Anh không chỉ một lần tức giận nhấn mạnh với tôi: "Tôi không chỉ biết xoa bóp, mà còn phải hiểu giải phẫu học, kinh lạc học, phải biết đọc phim X-quang, đọc điện tâm đồ, tôi có quyền kê đơn! Loại xoa bóp của họ tính là gì, chẳng qua là làm cho người ta dễ chịu, mang tính thư giãn thôi, đụng vào đầu là xong, nếu ở nước ngoài, mấy loại xoa bóp như họ thực ra là kỹ nữ..." Không cùng một giuộc, càng nói càng khó nghe.

Dĩ nhiên, ở nước ngoài, bác sĩ là một nghề nghiệp cao quý.

Nếu thực sự ra nước ngoài, anh nhất định như cá gặp nước. Anh biết chơi, biết hưởng thụ, thích tất cả những trò náo nhiệt, bất kể là náo nhiệt thú vị, nhảm nhí hay sên súa. Còn tôi, lại chẳng thể nào nhịp nhàng với anh ở phương diện này. Những năm qua tôi ngày càng thích thu mình vào thế giới nội tâm để tìm kiếm một vùng trời gửi gắm, khí chất của tôi âu sầu và tôi cũng sùng bái sự âu sầu, dường như chỉ trong sự âu sầu, cảm xúc mới có thể bộc lộ trọn vẹn, mà ở điểm này anh lại không thể đáp ứng được tôi.

Ngày mây mưa tân hôn, mặc dù tôi chẳng có hứng thú chơi bời, nhưng vẫn xóc lại tinh thần cùng anh đến Hàng Châu hưởng tuần trăng mật. Kết hôn dù sao cũng không phải chuyện đùa, cho dù chỉ là gánh vác một nghĩa vụ, tôi cũng nên xây dựng một nền tảng tốt cho trăm năm của chúng ta.

Đi dạo "Chùa Linh Ẩn", điện nào anh cũng vào, hào phóng ban phát cho mấy vị sư đứng ở cửa thu "tiền xâu"; leo "Các Tàng Sơn", anh hào hứng chui ra chui vào trong những hang động ngoằn ngoèo mê cung, cố tình chọn đủ loại góc độ quái dị để chụp ảnh làm kỷ niệm; anh có thể xếp hàng hai tiếng đồng hồ ở bến tàu trước "Lâu Ngoại Lâu", chỉ để thuê một chiếc thuyền đạp nước đi nửa vòng Tây Hồ. Ôi, so với một Tây Hồ địa linh nhân kiệt, nơi níu chân biết bao tao nhân mực khách với mười cảnh đẹp xa hoa; với những câu chuyện truyền thuyết nhân vật khiến người ta hướng về và tưởng niệm, thì Thanh Hà chốn quê mùa lại tỏ ra thiển hẹp. Thanh Hà tuy đẹp, nhưng tuyệt đối không có cái khí chất ung dung đài các của đình đài lầu các, liễu xanh đào đỏ, cũng chưa từng có ai chịu nghiêng mình bái phục cô ấy. Nhưng cô ấy cũng là một người mẹ, thống lĩnh vô số con cháu nhánh sông, nuôi dưỡng vùng đất rộng mười mấy dặm xung quanh, mỗi một nhánh sông đều ngẩng cao đầu giữ vững sức hút độc đáo của riêng mình, đều giống như con sông "Hài Nhi River" trong suốt nhìn thấy đáy kia, Tiểu Tường chỉ dẫn tôi đến đó một lần, mà tôi không bao giờ quên được cô ấy nữa. Cô ấy dường như là một hình ảnh thu nhỏ cho khí chất mộc mạc của Thanh Hà, nước sông mới trong lành mát rượi làm sao, chảy trôi một cách sống động, dịu dàng mà không vướng bận điều gì; lại còn khu rừng chuông nhỏ mọc đầy lau sậy bên sông, yên tĩnh đến mức mang cả chút tiên khí, như một vùng trời đất nguyên thủy chưa khai phá, một đứa trẻ "Hài Nhi" đơn thuần mới xuất thế không lâu... Tôi mãi mãi ghi nhớ niềm vui mà khung cảnh quê mùa hẻo lánh đó mang lại cho tôi.

Hôm đó trời mưa, không thể ra ngoài, ngay tại vũ trường của khách sạn ven Tây Hồ đó, anh đã mê mẩn điệu Disco.

Anh đã thay ít nhất mười bạn nhảy, nhảy một cách nghiêm túc và điên cuồng đến thế. Tôi không hề ghen tị chút nào, mọi người từ khắp nơi tụ về, không quen biết nhau. Tôi thậm chí còn mừng vì anh có thể nhảy không biết mệt mỏi như vậy, để tôi được một mình đứng trên ban công, tựa vào lan can nhìn ra xa, ngắm Tây Hồ rộng lớn, thần bí biết bao trong làn mưa mù mịt. Hồ nước bao la không thấy bờ bến, ngọn núi Cô Sơn thâm thẫm không rõ đường nét, hình như đã làm mờ đi hình dáng của Tây Hồ, chỉ mang lại cho người ta một cảm nhận trừu tượng về sơn thủy, chính cái cảm nhận mơ hồ nguyên sơ này, đã lại kéo tôi chầm chậm trở về với Thanh Hà.

Quả nhiên là Mùng Một Tết, chuyến tàu hỏa này giống như chỉ mở ra cho một mình tôi, những toa tàu trống hống trống háng lắc lư dữ dội ở những điểm giao nhau của đường sắt. Có lẽ tôi thật sự phát điên rồi, lại chạy lên tàu hỏa để ăn Tết.

Ở Thanh Hà, chỉ có chuyến tàu chậm trạm nào cũng dừng này. Bảy giờ rưỡi sáng khởi hành từ ga Vĩnh Định Môn, ra Phong Đài, qua Thiên Tân, sau đó di chuyển trên đồng bằng lớn Hoa Bắc tầm mắt bao la hơn hai tiếng đồng hồ, bước vào địa phận huyện Ninh Hà, tỉnh Hà Bắc.

Hơn một giờ chiều, qua con sông Triều Bạch vừa rộng vừa dài, nhìn ra xa qua cửa sổ tàu; có thể thấy trên đường chân trời mọc lên một dải hòe khô dày đặc, điều này có nghĩa là, tàu hỏa đã bước vào địa phận Thanh Hà rồi.

Thắt lưng tôi cũng chợt thắt lại.

Tiểu Tường, tính ra năm nay anh chắc đã hai mươi chín tuổi rồi. Hai mươi chín tuổi, nếu trên khuôn mặt tuấn tú của anh mọc thêm một lớp râu cứng đen xì, chắc chắn sẽ là một người đàn ông chuẩn mực. Anh có biết lúc này tôi đang từng bước tiến lại gần anh không? Tôi thậm chí đã đứng trước cửa quê hương anh rồi.

Anh yêu quê hương của anh, dành trọn tình cảm sâu nặng cho mảnh đất mộc mạc này, chỉ riêng dải rừng thông suốt trên đường chân trời kia, anh đã không biết bao nhiêu lần khoe khoang với tôi. Cây, chính là "bức tường ranh giới" tự nhiên của trang trại cải tạo lao động quy mô lớn này. Anh từng dẫn tôi leo cao nhìn ra xa, cái tán lá tầng tầng lớp lớp nhìn không thấy bờ bến kia khiến anh tự hào, giúp Thanh Hà giành được mỹ danh là vùng đất cá gạo.

Thế nhưng lúc này nơi đây, lại đang bao trùm trong cái lạnh giá mù mịt. Tàu hỏa ở ga Trà Điến chỉ thở hổn hển một phút, rồi liền vội vã chạy đi. Một ông lão mặc đồng phục đường sắt màu xanh lá cây chạy ra khỏi nhà làm cho xong chuyện, vẫy vẫy chiếc cờ nhỏ bẩn thỉu, vội vã thu lấy tấm vé duy nhất đến ga này từ tay tôi, rồi lại thụt vào căn nhà nhỏ chắc chắn là rất ấm áp kia. Tiếng pháo nổ thưa thớt rải rác từ xa truyền lại, làm chú giải đắc lực cho sự lạnh lẽo khác thường ở đây: Hôm nay là Mùng Một Tết! Tôi đột nhiên cảm thấy toàn thân mình bị bao trùm trong một sự cô đơn sâu sắc. Tôi vừa không biết phía sau lưng, ở căn nhà Bắc Kinh —— chồng, bố mẹ chồng, cùng cha mẹ đẻ của tôi, sẽ phản ứng thế nào trước sự bỏ đi của tôi, cũng không biết phía trước, mọi thứ phía trước có còn là dáng vẻ năm xưa hay không. Cầu mong sẽ không có ai nhận ra tôi...... Mùng Một Tết chạy đến thăm Tiểu Tường, tôi tính là gì của anh ấy chứ? Mùng Một Tết bỏ nhà ra đi, khiến ai nấy đều không yên lòng, có lẽ điều này rõ ràng chính là điên rồi!

Chuyến xe buýt của trang trại đón chuyến tàu hỏa này không vì ăn Tết mà hủy bỏ, chiếc xe đến là một chiếc xe khách lớn nhãn hiệu Bắc Kinh mới tinh. Tôi nhớ chiếc xe buýt năm xảy ra động đất còn là một chiếc xe "mũi to" chạy bằng dầu đao, lái đi lắc lư đến đáng sợ. Tiểu Tường từng khẳng định, chiếc xe đó còn nhiều tuổi hơn cả bố anh, tám phần mười là sản phẩm từ thời Từ Hi Thái hậu.

Đó cũng tính là một thông tin: Nơi này, đã thay đổi rất lớn rồi.

Đường lộ cũng trở nên mới hơn, rộng hơn, đã không còn thấy những vết thương lốm đốm mà trận động đất để lại trên người nó nữa; cây cối ven đường hình như cũng to khỏe hơn nhiều, tuy là mùa khô lạnh, nhưng vẫn có thể gợi lại mơ hồ ấn tượng về mùa hè lá xanh tốt tươi năm đó.

Ấn tượng sâu sắc nhất, vẫn là con đường đó.

Con đê dài gian khổ bùn lầy đó.

Màn đêm hôm đó đen đến kỳ lạ, Tiểu Tường lại có dũng khí muốn một mình vác hòm thuốc đi qua dải bùn lầy dài dằng dặc đó, mặc dù yêu cầu này của anh lập tức bị Giám đốc Hồng kiên quyết bác bỏ, nhưng không nghi ngờ gì nữa đã khiến nội tâm thoái lui do dự của mọi người lúc đó nhận được một luồng sức mạnh và sự lây lan không sợ hãi.

"Không ai được lùi bước!" Giám đốc Hồng uy nghiêm đến mức gần như chuyên quyền, "Bây giờ chúng ta coi như đã vào vùng thiên tai rồi, vùng thiên tai chính là chiến trường, không ai được dừng bước!" Ông không chờ mọi người trả lời, liền quát mấy người tài xế: "Khởi động xe cho tôi!" Mặc dù các tài xế ở cơ quan Cục những năm đó đều nuông chiều tính khí ông hoàng, nhưng do bầu không khí môi trường thúc đẩy, cũng không chủ động trở nên căng thẳng và nghiêm túc, chỉ có một người trẻ tuổi hơn chậm chạp vừa định nói gì đó, liền bị Giám đốc Hồng quát lớn một tiếng ngắt lời: "Chấp hành mệnh lệnh!" Tiếng quát thế trận đó làm anh ta giật mình sửng sốt, ngoan ngoãn chui vào buồng lái.

Đây là chiến trường, đây là chiến tranh! Mọi người đều nghiền ngẫm câu nói này, đối với những người chưa bao giờ quanh quẩn trong vòng quay cuộc sống đô thị bình lặng mà nói, nó mới mẻ, phấn khích và kinh tâm động phách làm sao!

Đông người thì dạn dĩ, dựa vào hai cái chân cùng nhau đi vào, thực ra cũng không khó, nhưng muốn đưa mấy chiếc xe tải chở đầy thuốc men qua đó, thì dù sao cũng không phải chuyện đơn giản. Chúng tôi vừa đẩy vừa lót, đi suốt mười ba tiếng đồng hồ, không biết bao nhiêu lần suýt chút nữa cả người lẫn xe trượt xuống đầm lầy dưới đê, cho đến khi trời sáng, cho đến khi mặt trời chói chang treo cao trên đầu, mới đi ra khỏi con đê dài bị ba mươi dặm bùn nhão phong tỏa này.

Xe tải thở hổn hển nặng nề, mệt mỏi rã rời men theo đường lộ chạy vào sâu trong trang trại. Mọi người nằm ngả ngốn chen chúc trong thùng xe, không ai nói chuyện, chỉ sợ nói chuyện sẽ hao tổn chút thể lực tàn dư cuối cùng.

Chỉ có anh, Tiểu Tường, bám vào thành thùng xe căng thẳng nhìn về phía trước, khi anh rốt cuộc nhìn thấy xóm làng đổ nát đầu tiên hiện ra đằng sau khu rừng xám xịt xa xa, lại kinh ngạc reo lên như một đứa trẻ:

"Xem kìa! Phân trường Năm!"

Mọi người gượng dậy, dải tường xiêu quẹo kia càng ngày càng gần, đã có thể nhìn thấy bóng người qua lại bên trong. Phân trường Năm nằm ở tuyến phía tây nhất của toàn trang trại, ở cái nơi vốn đã nghèo hẻo hẻo hảnh như Thanh Hà, nó lại là góc hẻo hảnh nhất. Trên khoảng đất trống ven làng, thi thể và người thương vong xếp nằm bừa bãi, toàn bộ làng mạc gần như không còn lấy một căn nhà nguyên vẹn. Mọi người nhìn mấy chiếc xe tải đầy bùn đất từ xa chạy lại, kinh ngạc đến ngơ ngác như thấy khách từ trên trời rơi xuống. Từ khi động đất xảy ra đến nay đã mấy chục tiếng trôi qua, vẫn chưa có bất kỳ nhân viên và tin tức nào từ bên ngoài (bao gồm các nơi khác của Thanh Hà) đến đây, sự hoảng loạn mạnh mẽ khi bị bỏ rơi, bị lãng quên mà người ta trải qua không khó để hình dung. Nam nữ già trẻ đang đào người đào đồ trên đống đổ nát đều dừng công cụ trong tay lại, ngơ ngác nhìn chúng tôi từ trên xe bước xuống, chỉ có một người dùng giọng nói run rẩy sợ hãi gọi một tiếng hướng về Giám đốc Hồng đi phía trước:

"Lão Hồng..."

"Đồng chí đừng hoảng!" Giám đốc Hồng sải bước tiến lên, cất cao giọng: "Bắc Kinh cử đội công tác đến rồi, đến cứu mọi người đây!"

Tiếng hô này vừa cất lên, mọi người mới nhớ ra vứt đồ đạc trong tay xuống, ùa một cái về phía chúng tôi. Không ít người gào lên:

"Chủ tịch Mao vạn tế!" Nhưng phần lớn mọi người chỉ lo nắm chặt lấy cánh tay chúng tôi không buông, như nắm lấy cứu tinh từ trên trời rơi xuống vậy, một người đàn ông trung niên béo mập nắm tay tôi đau nhói, nước mắt đầm đìa, lại không nói ra được câu nào.

Hàng nhà đầu tiên vẫn lung lay sắp đổ đứng ở đó, nhưng bức tường phía trước hoàn toàn biến mất, gạch tường xếp bằng phẳng quy củ phủ đầy khoảng đất trống cách trước nhà hơn mười mét. Có thể hình dung ra những viên gạch tường này đã văng ra cùng một lúc trong một khoảnh khắc đáng sợ đến thế nào. Đồ đạc trong một số nhà bị hất tung ra không còn một món, chỉ có bức tranh Chủ tịch Mao và tranh Tết dán trên tường bên trong là còn giữ nguyên trạng, còn ở một số căn nhà khác, toàn bộ bày trí lại hoàn toàn không hề nhúc nhích, nhìn từ mặt mở ra, sống động như những mô hình sáp trưng bày gia đình vậy.

Trong một căn nhà sập, còn đè một người phụ nữ, chúng tôi chỉ có thể nghe thấy tiếng cô ấy vừa khóc vừa thở hển dưới một tấm bê tông đúc sẵn, còn người thì không thấy đâu cả. Vì sợ tấm bê tông treo lơ lửng rơi xuống đè bẹp cô ấy, nên không thể dùng các công cụ như cuốc hay xẻng để đào cứng, chỉ có thể dựa vào tay chầm chậm bới đất ra ngoài, thử nhích tấm bê tông đó từng chút một.

Mấy người làm việc ở cơ quan thành phố lớn như chúng tôi thật sự làm trò cười rồi, mấy đồng chí nam thay người của Phân trường Năm xuống, luân phiên khom mình ở cái nơi chật chội đó bới đất ra, làm vài cái đã mồ hôi đầm đìa. Họ đều không làm tốt bằng Tiểu Tường, Tiểu Tường không vạm vỡ, nhưng làm việc lại như cá gặp nước, động tác nhịp nhàng đến mức khiến bạn thậm chí cảm nhận được một vẻ đẹp nghệ thuật. Lúc đó tôi đã bắt đầu ngưỡng mộ anh ấy, bất kỳ ai đặc biệt mạnh mẽ về thể chất và tinh thần, tôi đều ngưỡng mộ, đặc biệt là trong cái thời đại "nguy cơ chiến tranh luôn tồn tại" đó.

Tấm bê tông rốt cuộc cũng nhích ra được một khe hở, Tiểu Tường quỳ trên đống đá vụn, khom lưng thật thấp, muốn ghé nửa thân trên vào khe hở đó để kéo người ra, nhưng lập tức lại thụt đầu về. Mắt nhìn quanh, đột nhiên nhìn thấy tôi.

"Chị, hay là chị đến đi..."

"Sao thế?" Giám đốc Hồng hỏi.

Tiểu Tường đỏ mặt, ấp úng nói: "Bên trong... không mặc quần áo."

"Đồ thối kệch!" Giám đốc Hồng trợn mắt chửi: "Mạng người quan trọng, cậu còn lôi thôi cái gì nữa!"

Tôi nói: "Để tôi." Lại có một người đàn ông trung niên bước lên, đẩy Tiểu Tường mặt đỏ gay ra, hai chúng tôi kéo người phụ nữ trần truồng đó ra khỏi khe đá, Giám đốc Hồng lấy áo mưa của mình quấn cho cô ấy.

Chúng tôi đưa mấy người thương vong nặng cùng người phụ nữ hấp hối đó, dùng xe tải chở đến Bệnh viện Trang trại. Trên khoảng sân trước cửa bệnh viện đã nằm đầy những người máu thịt lẫn lộn. Sau khi động đất xảy ra, những người bị thương đào được từ các phân trường liên tục được chở đến đây, cũng không quản căn bệnh viện nhỏ sập mất một nửa này có còn khả năng tiếp nhận hay không, cứ việc đặt người xuống, xoay người lại quay về khiêng người khác. Theo ước tính sau này, người bị thương đưa đến đây có đến mười bảy mươi tám trăm người. Ngày đầu tiên mưa to trút nước, ngày thứ hai lại nắng gắt hiếm thấy, không ít người bị thương đã trút hơi thở cuối cùng ngay tại đây. Từ xa đã có thể nghe thấy tiếng gào khóc thảm thiết trên khoảng sân, từng đàn ruồi nhặng đầu xanh tìm kiếm mùi máu trong làn sóng nhiệt chói mắt, cảnh tượng đó đến nay tôi vẫn khó quên.

Chúng tôi không ở lại cái khoảng sân đầy không khí đục ngầu đó lâu.

Hơn bốn giờ chiều, thông báo người của đội công tác tập hợp ở Tổng trường. Thông báo này dường như có nghĩa là trận chiến của ngày hôm nay đã kết thúc. Chúng tôi từ chiều qua đến giờ hạt cơm dính răng cũng chưa có, gần hai ngày một đêm không khép mắt, lại không thấy buồn ngủ hay đói, chỉ thấy khát, khát đến hoa mắt chóng mặt.

Trèo lên chiếc xe tải bị mặt trời thiêu đốt nóng rát, mọi người không ai muốn tốn nước bọt nói chuyện. Tiểu Tường cũng không nói một lời, hai tay ôm gối, thu mình thành một cục ở góc thùng xe ngồi.

"Anh tên là gì?" Tôi không hiểu sao lại muốn lại gần anh ấy.

Anh hơi bất ngờ sửng sốt một chút, ngượng ngùng trả lời: "Lục Tiểu Tường."

"Được hai mươi tuổi chưa?"

"Suýt soát." Dừng một chút rồi nói: "Mười chín."

"Anh sống ở đâu, nhà có sập không?"

"Sống ở Tổng trường, không sập, nhà ở chỗ chúng tôi cách một hàng lại sập một hàng."

Sau này tôi từng hỏi một vị "người trong ngành" làm việc ở Viện Nghiên cứu Vật lý Địa cầu, ông ấy không tin lại có hiện tượng sụp đổ rất có quy luật như vậy, nhưng tôi lại tận mắt chứng kiến tình hình này ở khu dân cư gần Tổng trường. Nhà của Tiểu Tường ở hàng đầu tiên, không sập. Căn nhà đó xây bằng những viên đá lớn, trông rất chắc chắn, bốn phía hòe rợp bóng mát, trên tường đá phủ một lớp vôi trắng được cho là để chống côn trùng rất đều đặn, bên một đầm nước thâm thẫm, rất có nét thơ điền viên.

Nếu nói trật tự của Tổng trường đã dần trở lại bình thường, thì ví dụ có sức thuyết phục nhất chính là nhà ăn công nhân viên đã khôi phục phục vụ cơm vào chiều hôm đó. Gạo là mới bới ra từ trong kho sập, nhóm lò đất dựng ngoài trời lên nấu, có chút sống chượng, hơn nữa mỗi nhà đều hạn chế lượng phối cấp rất ít, dĩ nhiên đối với chúng tôi thì cho ăn no.

Cơm được múc ra rồi, nhưng không ai ăn, đều đang đợi nước.

Từ xa, hai người khiêng một thùng nước lớn đi tới, một người là công nhân lâu năm của nhà ăn trang trại, người kia, là Tiểu Tường.

Những đồng chí từng tham gia đội công tác đều có thể nhớ kỹ chuyện này, bao nhiêu năm sau nói lại đều phải thành thực khen ngợi. Anh thật sự không giống người khác, thể lực vốn dĩ so với chúng tôi còn tiêu hao nhiều hơn, chạy ra khỏi Thanh Hà, rồi lại sát quay về, sự tiêu hao thể lực và tinh thần đã chạm đến giới hạn của con người, vậy mà anh lại chạy đi khiêng nước cho mọi người. Có lẽ trước hết là vì điều này, mọi người sau đó nhất trí yêu cầu anh đến chỗ chúng tôi giúp đỡ công việc. Qua "sự rửa lễ chiến đấu" của Đại cách mạng Văn hóa, người ta càng học càng khôn ra rồi, nhưng nói đến chuyện kết bạn, làm việc chung, vẫn thích những người có tâm địa đơn thuần. Thời ấy các chàng trai Bắc Kinh đều trở nên bất cần đời, không ngờ ở cái nơi hẻo lánh nhỏ bé này còn có thể gặp được loại thanh niên "kiểu những năm 50" như anh, nghiêm túc, chất phác, lại siêng năng, khiến người ta vừa nhìn đã thương.

Tháp nước sập rồi, phần đỉnh tháp khổng lồ cách chúng tôi không xa, nằm trong cái hố lớn do chính nó húc ra, muốn uống nước chỉ có thể ra sông múc. Nước trong các mương rãnh vũng nước sau động đất, cặn bẩn nổi lên, trong nước nổi đầy những bèo đỏ tảo tối. Người công nhân lâu năm đó vừa rót nước cho mọi người, vừa dặn dò đợi lắng cặn rồi hãy uống. Đó quả thực là một loại nước đáng sợ.

Không biết đây tính là bữa trưa hay bữa tối, dẹp nồi, rửa bát, mặt trời hoành hành cả ngày liền lặn về phương tây, thiêu đỏ cả chân trời. Bên cạnh mấy chiếc xe tải lớn của chúng tôi, lại thêm hai chiếc "212", Phó Cục trưởng Khổng của Cục Công an thành phố vừa mới đuổi tới. Nhân lúc trời chưa tối, tập hợp các đồng chí trong đội công tác ở bên đường lộ ngoài sân trường họp động viên.

Phó Cục trưởng Khổng dạt dào cảm xúc nói suốt gần một tiếng đồng hồ, từ trèo núi tuyết vượt đầm lầy nói đến cuộc đấu tranh chống Đặng hiện tại, rồi quay về chủ đề cứu hộ động đất, trên dưới cổ kim, trong nước ngoài nước, chu đáo đủ điều. Mọi người đã sớm mệt rã rời, dạ dày vừa nạp đầy ép chặt lấy thần kinh giấc ngủ, ai nấy đều ngáp ngắn ngáp dài. Tôi cũng thế, ngồi trên mặt đất chỉ toàn nghĩ đến chiếc giường sạch sẽ dễ chịu ở nhà, bàng hoàng không biết ở đây sẽ qua đêm thế nào, người toàn mồ hôi hôi hám bùn đất, biết đi đâu rửa...... Con người đến lúc này, rất khó không hồi tưởng lại sự thoải mái đã quen thuộc trước đây. Tôi thì, đồng thời lại lo lắng cho thể chất biến chất và trái tim yếu ớt của mình bị văn minh hiện đại làm cho thoái hóa.

Tiểu Tường, chính vì sự lo lắng này, tôi mới không thể không khâm phục anh. Trước trận tai hoành hoạch chưa từng trải qua này, tôi thực ra là cố ý mang theo một ý thức "liều mạng" để ứng phó với đủ loại gian khổ, còn anh lại như một đứa con của tự nhiên mạnh mẽ đầy sức lực, nơi đâu cũng tỏ ra giỏi giang, thuần thục hơn chúng tôi, cũng nhẹ nhàng, cũng thong dong. Lúc chúng tôi họp, mọi người đều nhìn thấy anh và mấy cán bộ trang trại dựng lều bạt cho Cục trưởng Khổng mới đến ở khoảng đất trống cách đường lộ không xa phía đối diện, lúc đó thần kinh tôi mặc dù đã mệt mỏi đến mức gần như tê dại, nhưng nội tâm lại có một sự xúc động mơ hồ, tôi nghĩ, nếu thực sự đến những năm tháng gian khổ, những khoảnh khắc sống chết, người như anh chắc chắn sẽ là một anh hùng!

Khó khăn lắm mới tan họp, nhưng vẫn không thể nghỉ ngơi. Trời đã tơ tơ tối, theo sự phân công tại cuộc họp vừa rồi, chúng tôi chia nhóm đến mấy điểm dân cư gần đó để điều tra tình hình đời sống quần chúng. Tôi và hai đồng chí khác cộng thêm một cán bộ địa phương, đi về phía nam dọc theo đường lộ, điều tra một điểm dân cư gần nhất. Nơi này không nhiều hộ dân, nhà cửa đều xây khá đàng hoàng, khoảng cách giữa các hộ rất rộng rãi. Vị cán bộ trang trại đó nói với chúng tôi, nơi này trước đây là nơi ở của các sếp trang trại.

Khu dân cư này có một nửa số nhà bị sập, nhưng không có người chết, nên tâm trạng của mọi người khá bình tĩnh. Các hộ dân đều dựng những cái lều sơ sài ở vùng an toàn trước nhà mình, bốn phía bay lên những làn khói bếp ngoằn ngoèo.

Ngay trước cái ao hình hồ lô đó, tôi đã nhìn thấy căn nhà trắng của nhà anh.

Nhà anh còn chưa nấu cơm, trước cửa có vẻ hơi lạnh lẽo. Anh đang toàn tâm toàn ý buộc lại cái lều tềnh tàng của hai người —— hai chiếc giường đơn ghép lại, bốn cọc tre dựng lên, một tấm bạt che trời, tuy đơn giản nhưng ngăn nắp, nhìn cũng dễ chịu. Người thân duy nhất trên đời của anh, bà ngoại nương tựa lẫn nhau nuôi anh khôn lớn, ngồi trên giường, cằn nhằn cằn nhằn trách mắng, lo anh làm rách tấm bạt quý giá đó. Ôi, đó thực sự là một bức tranh cảm động tràn ngập tình ấm áp nhân gian, là một bài hát vĩnh hằng về lòng hiếu thảo, về tình mẫu tử thiên luân. Anh nhìn thấy chúng tôi đi tới, mặt bỗng nhiên ửng đỏ, dừng công việc trong tay lại, ngượng ngùng mỉm cười.

Những năm qua tôi luôn nghĩ về anh, nghĩ về sự dũng cảm, nhiệt huyết, trung hậu, bướng bỉnh và thô giáp của anh, nhưng điều tôi nhớ lại nhiều hơn, lại là sự e ấp của anh, sự e ấp hoàn toàn thuộc về một người con trai không một chút phấn son phàm tục. Khi anh cảm thấy ngượng ngùng, cảm thấy lúng túng, ánh mắt đong đưa sẽ khiến ai nấy đều yêu thích anh, cảm thấy anh đơn thuần không chút tà niệm.

Kế Bình, có lẽ chính vì cảm nhận về Tiểu Tường đã hằn sâu trong trí óc, khiến tôi cảm thấy không dễ chịu trước cái vẻ kiêu ngạo, chín chắn mà anh thể hiện trong lần đầu tiên gặp tôi, ngay cả phong thái giao tiếp như nhà ngoại giao của anh, cũng khiến người ta cảm thấy có phần làm bộ và chua chát.

Thực ra trong khoảng thời gian sau khi kết hôn, với tư cách là một người chồng, anh dù không tính là mẫu mực, thì cũng đáng gọi là ôn hòa thuần hậu.

Để làm tôi vui, anh đã làm nhiều việc trái với tính cách và thói quen của mình. Chẳng hạn như vì tôi không muốn sống trong sự ồn ào của anh chị em nhà anh, anh thậm chí đã chuyển ra khỏi căn nhà thoải mái, rộng rãi, tiện lợi đủ đường, để chịu uất ức cùng tôi trong căn phòng chật hẹp chỉ vỏn vẹn mười ba mét vuông suốt gần hai năm. Bi kịch của chúng ta dĩ nhiên không thể do anh chịu trách nhiệm, ngược lại, chỉ vì tôi —— một người phụ nữ có quá nhiềuảo tưởng mà yêu cầu lại quá cao, luôn đau đớn không quên mối tình đầu thời thiếu niên; là vì tôi, đã kết hôn một cách cẩu thả như thế, biết rõ không được mà vẫn làm.

Nhưng một cô gái gần ba mươi tuổi mà không kết hôn, thì tai đừng mong được yên tĩnh; nếu cả đời đơn thân, ai nấy đều sẽ cảm thấy cô không bình thường, bằng không thì chính là chống đối xã hội!

Chuyến xe buýt này chỉ có ba người, tài xế, cô bán vé, và tôi.

Cô bán vé còn là một cô gái nhỏ xa mới phải lo chuyện tìm chồng, trên đường một mặt liên tục nghêu ngao vài câu hát không nguyên vẹn, một mặt lớn tiếng chê bai chương trình đêm giao thừa trên tivi tối qua với tài xế, đồng thời thời thời dùng ánh mắt tò mò soi rọi trên người tôi. Cô ấy có lẽ đang suy ngẫm về tôi, Mùng Một Tết không ở nhà, chạy đến đây làm gì?

Kết hôn lập gia đình, thực sự quá cẩu thả sao? Thực ra cũng không. Từ lần đầu tiên gặp Kế Bình đến khi kết hôn, đã kéo dài suốt một năm trời, đó thực sự là một năm tính toán, cân nhắc, do dự khổ sở. Dù nói thế nào, Kế Bình đối với tôi, luôn cố gắng chiều chuộng.

Có lẽ đúng như bố tôi đã nói: Cuộc sống gia đình là một quá trình rất thực tế, rất cụ thể, vừa vặt vãnh vừa mệt mỏi, vợ chồng ăn đời ở kiếp với nhau, tìm một người tính tình tốt quan trọng hơn nhiều so với việc tìm một người có diện mạo đẹp.

Vậy là tính tình tốt của Kế Bình đã khiến tôi hạ quyết tâm?

Tôi không phủ nhận, thúc đẩy tôi hạ quyết tâm còn có một chuyện khác. Năm đó học viện phân cho viện nghiên cứu của chúng tôi một suất đi Mỹ bồi dưỡng hai năm, viện quyết định cử tôi đi. Tờ khai thẩm tra trị an vừa mới nộp lên, đột nhiên truyền đến "tinh thần" của Phòng Nhân sự học viện: Để phòng ngừa người trẻ tuổi tìm... ở nước ngoài, nên việc xét duyệt đi nước ngoài cho những người chưa kết hôn đều phải hết sức thận trọng.

Phải biết rằng, đối với một người chuyên nghiên cứu văn học Mỹ mà nói, việc tận mắt cảm nhận làn gió mạnh trên sông Mississippi; tận mắt nhận biết mảnh đất vĩ đại mà phức tạp đã tạo nên Jack London, Mark Twain và Hemingway, là nguyện vọng mơ ước biết bao nhiêu!

Cứ thế. Thế là kết hôn thôi, không còn quản vốn dĩ ra sao nữa.

Tôi nghĩ, tương lai là do hai vợ chồng cùng nhau tạo ra, mà cả hai bên đều có thể thay đổi. Tôi từng nhiều lần tự đánh giá giữa hai chúng tôi, tôi tự tin dựa vào thế mạnh về học vấn văn hóa của mình, là có thể chậm chạo bao dung, ảnh hưởng và cải tạo anh ấy.

Thế là kết hôn. Bố tôi tán thành cuộc hôn nhân này, nhưng ông lại cảnh báo: "Con đừng hòng mơ tưởng cải tạo người khác, lúc nó yêu con thì có thể nghe lời con, làm người theo ý con, nhưng trên thực tế bản tính và khí chất của một người trưởng thành là do nhiều năm hình thành nên, nếu không có một môi trường lâu dài hoặc đặc biệt khác cưỡng ép, thì cực kỳ khó thay đổi." Bố tôi đã đúng!

Thế nhưng, lúc đó sao bố không giữ con lại?

Cô gái bán vé im lặng một lúc, lại hát tiếp:

Cớ sao nàng dâng lên chén rượu nồng thơm túc,

Hỡi cô gái xinh đẹp tuyệt vời, tôi chỉ là gã lang thang nghèo khổ."

Tôi đợi cô ấy hát xong, hỏi:

"Cô hát... bài gì thế?"

Cô gái bán vé hơi ngượng ngùng: "Bài hát nước ngoài."

Tôi hỏi: "Cô có quen ai tên Lục Tiểu Tường không?"

"Tiểu Tường nào? Không quen."

"Anh ấy trước đây sống ở Tổng trường..."

"Không quen, nhà chúng tôi sống ở Phân trường Một."

Phân trường Một! Tim tôi bỗng vọt lên tận cổ họng, ôi, không không, cô ấy chẳng biết gì cả, lúc đó cô ấy còn nhỏ mà.

Xe buýt chậm rãi dừng lại ở một ngã ba đường, "Đến Tổng trường rồi." Cô gái bán vé nhắc nhở tôi.

Xuống xe từ đây, đi xuôi theo con đường lớn, cũng xuôi theo chiều gió, đi chừng mười phút là có thể nhìn thấy cánh cổng sắt lớn của trang trại. Nhưng không đi vào từ đó, chỉ cần từ bên trái cổng lớn đi về phía nam dọc theo con sông nhỏ ngoằn ngoèo uốn lượn, vòng qua một con dốc thoải, anh sẽ đột nhiên xuất hiện trước cái ao nước thâm thẫm đầy bèo xanh kia. Ôi, ao nước chắc chắn cũng đã đóng băng một cách thiếu sức sống, nhưng nó vẫn sẽ khiến anh lập tức nhớ lại cái hoàng hôn mệt mỏi năm đó. Lần đầu tiên tôi lại gần nó, nạn cát phun dưới nước do động đất gây ra làm cho cả ao đục ngầu bẩn thỉu, lá bèo xơ xát. Mái lều chống động đất nhà Tiểu Tường còn chưa dựng xong hẳn, bên cạnh chất đống đồ đạc cưới mà bà ngoại anh đã sớm chuẩn bị cho anh, tất cả những đồ có giá trị đều đã được chuyển ra khỏi căn nhà trắng bị coi là ngàn cân treo sợi tóc đó. Giường đôi, sofa, còn có cả "nhất đầu trầm", tuy đều là đồ mới, nhưng kiểu dáng lại cũ kỹ, lại mang chút tục khí. Duy chỉ có cái tủ đứng ba cửa kia chất liệu khá chỉnh chu, ngoại hình cũng trang nhã, nước sơn lại tốt, như hạc đứng giữa bầy gà, vô cùng thu hút sự chú ý. Dù là đến hôm nay, mang vào những nhà từ trung lưu trở lên ở thành phố Bắc Kinh, bảo đảm cũng là đồ tốt. Chẳng trách bà lão lại coi trọng tấm bạt nhựa cực kỳ quý giá trong thời kỳ thiên tai động đất kia đến thế, trùm riêng lên trên đó. Sợ mưa làm ướt, sợ mặt trời thiêu đốt.

Gia đình hai miệng ăn, ngoài chút lương bổng tội nghiệp của Tiểu Tường ra, chắc chỉ còn chút tiền tử tuất ít ỏi không đáng kể v.v... Tiểu Tường đổi được tiền là đưa cho bà ngoại giữ. Quanh năm suốt tháng, chất đốt, quần áo, cái gì có thể tự lực gánh sinh thì tuyệt đối không tiêu tiền. Anh tuổi còn trẻ, năng lực sống đã được rèn luyện vô cùng mạnh mẽ, việc gì cũng biết làm, mọi người toàn trêu anh, nói là "con nhà nghèo sớm lo việc nhà", nhưng nhìn mấy món đồ đạc đó, đặc biệt là cái tủ đứng lớn kia, ai nấy đều rõ ràng, bà lão gượng sức gánh vác, vì chuyện trăm năm của đứa cháu ngoại, mà hận không thể dốc hết gia tài.

Xe buýt chạy đi rồi. Tôi cô đơn đứng bên đường, ngơ ngác nhìn quanh. Luồng gió lạnh thổi tới từ đồng trống đi dọc theo con đường lớn từ bắc xuống nam, hú lên dài dằng dặc trôi qua, cỏ khô lốm đốm ven đường run rẩy yếu ớt, có vài phần thê lương. Đây chính là cái ngã ba đường đó sao? Cuộc họp đầu tiên của Đội công tác cứu hộ động đất đã diễn ra tại đây. Phía trước, nơi tầm mắt có thể vươn tới, là bãi cỏ hình tam giác kia, ngày đầu tiên đến Thanh Hà, tôi vẫn còn mơ hồ nhớ rõ, chính là đã qua đêm ở đó.

Ôi, tôi đã nhận ra nơi này rồi!

Đêm đó, ngoại trừ Phó Cục trưởng Trát của Cục Công an thành phố ngủ trong cái lều dựng tạm cho ông, những người còn lại đều ngủ ngoài trời. Các đồng chí nữ được ưu ái đặc biệt, mỗi người được phân một cabin xe tải. Tôi không đến đó, mà nằm trên bãi cỏ giống như nam giới. Đến tối Tiểu Tường lại tới, không biết sục sạo từ đâu được mấy chiếc áo mưa, đưa cho tôi một chiếc. Tôi không lấy, cậu ấy ép tôi lấy, tôi nhất quyết không lấy, bèn dùng áo khoác của mình quấn quanh đầu, tìm tờ báo bọc chân lại, chống chọi với lũ muỗi mòng dày đặc ngợp trời cùng hơi sương lạnh ngắt ban đêm.

Tôi cố ý tự làm khổ mình như vậy, đúng như Hegel từng nói khi luận bàn về sự cuồng nhiệt tôn giáo thời Trung cổ ở châu Âu: Trong nỗi đau khổ, con người càng nhận thức được giá trị của những thứ mình hy sinh, thì càng cảm nhận được sự phong phú trong tâm hồn sinh ra khi tự giáng đòn thử thách ấy lên bản thân. Tất nhiên, sự cuồng nhiệt tôn giáo là một chuyện, nhưng sự phong phú và mãn nguyện trong tâm hồn cảm nhận được khi chịu khổ thì lại giống nhau đến thế. Dù là về mặt tinh thần hay thể xác, tôi đều kỳ vọng mình cũng có thể trở thành một người mạnh mẽ.

Thanh Hà sau trận động đất là thiên đường của những kẻ mạnh.

Chưa nói đến chuyện khác, chỉ riêng lũ muỗi thôi cũng đủ làm bạn nhức đầu. Thanh Hà lắm nước, muỗi mòng sinh sôi thành từng đàn, cứ hễ hoàng hôn xuống là những kẻ nợ đời này lại huyên náo xông lên khí thế hừng hực. Buổi tối họp hành bên ngoài, nhất định phải tìm tờ báo hoặc túi hồ sơ bọc chân lại, bên trên còn phải quạt phiến xao lia lịa xua đuổi mới xong. Muỗi ở đây răng thép mỏ nhọn, tất có dày đến mấy cũng bị chúng chích một phát là thấu, nhưng chỉ cần bọc một lớp giấy mỏng thì chúng lại đành chịu trói.

Có câu vè khẩu hiệu: "Thanh Hà nông trường ba báu vật, ruồi nhặng muỗi mòng bùn dính chân," quả không sai chút nào. So với muỗi, ruồi nhặng lại càng "thành tinh", to hơn thấy rõ so với ruồi Bắc Kinh, lại đen, chẳng sợ người, nhìn qua đã biết là "giống" cực kỳ hoang dã. Hồi đó bữa cơm nào cũng ăn ngoài trời, ruồi nhặng vây quanh bát thức ăn của bạn bay thành vòng tròn, khiến người ta nuốt không trôi.

Mọi người biết gia cảnh cậu ấy khó khăn, nên thường lấy đủ loại lý do giữ cậu ấy lại ăn cơm (hồi đầu đội công tác ăn cơm không mất tiền).

Sức ăn của cậu ấy tuy không lớn, nhưng thức ăn gì cũng ăn rất ngon lành, hơn nữa chưa từng bị ruồi nhặng làm phiền, lúc nào cũng vừa ăn vừa dùng tay xua đuổi những kẻ đáng ghét đó theo nhịp điệu. Thần thái thong dong, hòa hợp đến mức tưởng như bàn tay đung đưa qua lại bên cạnh bát nước trà, bàn tay gắp thức ăn và cái miệng đang hoàm hòam nhai, đều là một "bộ động tác hoàn chỉnh" hết sức tự nhiên.

Cậu ấy cũng có những lúc ăn không ngon miệng, đa phần là do yếu tố tinh thần gây ra. Tiểu Tường, cậu có còn nhớ lần nhà bếp làm món tiết vịt đậu phụ không? Theo tiêu chuẩn thời đó và nơi đó, món ấyKham xưng chuẩn mực ngon từ màu sắc, hương thơm, vị giác cho đến hình thức, mọi người đã cố ý để dành riêng cho cậu một bát. Hôm đó muộn lắm cậu mới từ phân trường về, bước chân mệt mỏi, ánh mắt thẫn thờ, sắc mặt đặc biệt tợn bạch. Mọi người hỏi cậu ăn chưa, cậu lắc đầu, tinh thần uể uải đến mức chẳng buồn nói năng. Có người bưng bát "tiết đậu phụ" đó đến cho cậu, cậu không ăn, nhìn nó ngẩn ngơ, rồi đột nhiên chạy biến đi, ngồi xổm xuống bãi cỏ bên đường nôn mửa nồng nặc, nôn một hồi rồi thở hắt ra khó khăn. Mọi người quây lại, lao xao hỏi cậu có phải bị bệnh không, cậu lại lắc đầu, hỏi cậu có phải quá mệt không, vẫn lắc đầu. Tối hôm đó cậu chẳng ăn gì rồi về nhà.

Tôi đoán chừng cậu nhất định là bị trúng nắng, bèn xin bác sĩ của đội công tác chút thuốc trị bệnh dịch mùa hè, lúc trời chạng vạng tối liền đến nhà cậu. Bà ngoại cậu đang nằm nghỉ trong lều, một mình cậu ngồi đối diện với bờ hồ, trong bóng chiều chạng vạng mơ hồ, cậu chỉ là một cái bóng lưng ngơ ngác.

Tôi đứng sau lưng cậu, hỏi: "Hê! Sao không ăn cơm thế?"

Cậu quay đầu lại thấy tôi, đứng dậy nói: "Không sao đâu ạ."

"Không bệnh chứ?"

"Không bệnh."

"Mắc bệnh tư tưởng rồi à?" Tôi dùng giọng điệu của một người chị lớn cười nói.

"Không phải."

"Thế thì vì sao?"

Cậu cúi đầu, hồi lâu sau mới lẩm bẩm: "Hôm nay, em nhìn thấy bố của Lưu Thành Đức rồi."

Lưu Thành Đức là cán bộ quản giáo ở phân trường một, hơn ba mươi tuổi, tính tình thành thật, là người con hiếu thảo có tiếng trong nông trường. Lúc động đất anh ấy không ngủ ở nhà, nhà anh ấy bị sập, mọi người giúp anh ấy bới tung căn nhà sập lên cũng không tìm thấy bố anh ấy. Kết quả là hôm nay khi dọn dẹp một hẻm nhỏ gần đó, người ta mới đào được ông cụ ra từ trong đống gạch vụn. Đầu bị đè bẹp dí, mắt cũng không còn, miệng cũng biến mất, trong hốc mắt toàn là đất, từ trong đất còn rỉ ra máu và kiến. Nhóm Tiểu Tường tổ chức một số người chưa tìm được thân nhân đến nhận diện, Lưu Thành Đức nhìn hồi lâu mới nhận ra đó là bố mình.

Nói đến công việc của tổ giải quyết hậu quả, đúng là một việc cực khổ. Vì nhấn mạnh phải mang tình cảm giai cấp công nông sâu sắc đi tìm thi thể, nên dù tiếp xúc với thi thể đã phân hủy cũng không được đeo khẩu trang găng tay. Cá biệt có người ngất đi thì có thể giải thích là trúng nắng, còn ai cứ nôn mửa hoài thì phải đào sâu tận gốc rễ về mặt nhận thức tư tưởng. Cũng chẳng trách Tiểu Tường, đây vốn không phải là "việc" mà một đứa trẻ mười chín tuổi nên làm.

"Tuần trước em đến nhà Lưu Thành Đức, bố anh ấy còn cho em uống rượu cơ, ông cụ tốt tính lắm."

Cậu trầm giọng nói câu này rồi không lên tiếng nữa. Tôi nói rất nhiều đạo lý lớn lao cứng nhắc, cũng nói vài câu về quy luật tự nhiên như sống chết họa phúc để an ủi cậu. Cậu vẫn không nói gì, rút từ trong túi ra một điếu thuốc lá cuộn vo tròn nhăn nhúm, bật lửa rít một hơi thật sâu.