Dù muốn hay không, nhân viên vẫn luôn có khả năng gây tổn hại cho sếp của họ. Những tài liệu bí mật có thể bị tuồn ra ngoài để đổi lấy tiền hối lộ. Một thông cáo nội bộ có thể bị tiết lộ với nhà báo; cách thức truy cập sâu hơn trong hệ thống IT của công ty có thể bị bán cho bên thứ ba; một nhân viên có thể thực hiện các giao dịch vượt quyền hạn hoặc phạm pháp. Các hành động cố ý vi phạm này có thể dẫn đến những tổn thất vô cùng to lớn, làm dấy lên nhiều nghi vấn về cách thức quản lý, văn hóa và giá trị của doanh nghiệp. May mắn thay, những trường hợp này trước đây khá hiếm gặp.
Nhưng sự thể không còn như xưa nữa. Nhờ mạng xã hội, nhiều nhân viên bất mãn đã có thể dễ dàng phá hoại hay bôi nhọ doanh nghiệp. Chúng ta đã chứng kiến Amy Cheong làm liên lụy đến công ty của mình là hãng bảo hiểm Singapore NTUC Income và khiến hãng này phải đứng trước búa rìu dư luận như thế nào chỉ vì một bình luận gây nhiều tranh cãi về các đám cưới của người Malay đăng trên Facebook cá nhân của cô. Và cơ sở sản xuất cao thảo mộc tại Hồng Kông, Hải Thiên Đường, đã mất uy tín nặng nề vì một trong các nhà cung cấp của mình. May thay, phần lớn các vấn đề liên quan đến nhân viên trên mạng xã hội không bắt nguồn từ một vị sếp độc đoán tìm cách hãm hại nhân viên, mà thường từ một người có hành động thiếu suy nghĩ, ngu ngốc hoặc chuyên gây ra những tình huống khó xử lý. Vấn đề đặt ra đối với mạng xã hội là kể cả những sai lầm ngớ ngẩn nhất hoặc những cáo buộc thiếu cơ sở nhất cũng có thể lan nhanh như cháy rừng.
Nhân viên Applebee’s lạm dụng thông tin riêng tư của khách hàng
Ngày 25 tháng Một năm 2013, linh mục Alois Bell đưa phái đoàn của bà đến nhà hàng Applebee’s địa phương ở St Louis sau buổi lễ tối. Cuối bữa ăn, linh mục này nhận được hóa đơn, bà đã gạch bỏ phần 18% tiền boa và viết: “Đối với Chúa, tôi chỉ đóng góp 10%, sao với các anh lại đến 18%.” Vài ngày sau, một nhân viên phục vụ khác ở nhà hàng này đã chụp ảnh hóa đơn trên. Và vì nghĩ rằng những người khác có thể thấy việc này là “buồn cười”, nên anh ta đã đăng bức ảnh này lên Reddit với tiêu đề: “Thưa ông, tôi đã nhầm. Tôi tin chắc Jesus sẽ trả tiền thuê nhà và tiền nhu yếu phẩm cho tôi.” Bài đăng này đã làm dấy lên những tranh cãi nảy lửa, mà phần lớn cho rằng vị linh mục đã phản ứng không phù hợp với vị thế của bà và cho rằng bà là kẻ đạo đức giả. Vài người lại phản ứng trước việc chuỗi nhà hàng này công bố thông tin cá nhân của khách hàng. Một vài giờ sau, trang blog The Consumerist đã đăng tải câu chuyện này, khiến nó gây sốt trên cộng đồng mạng.
Được một người bạn thông báo về việc hóa đơn của mình bị đăng tải lên mạng, linh mục Bell đã khiếu nại hãng Applebee’s. Hãng này cũng đang cố gắng tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra vì biết rằng danh tiếng của hãng và khách hàng đang lâm vào nguy hiểm. Và họ không thể làm gì để ngăn chặn việc hóa đơn này tiếp tục bị phát tán. Phát hiện ra hóa đơn do chính một nhân viên của Applebee’s đăng tải, hãng đã ngay lập tức sa thải nhân viên này.
Ngay sau đó, Applebee’s đăng tải thông báo như sau trên trang Facebook chính thức:
Thông tin cá nhân của khách hàng chúng tôi – bao gồm hóa đơn bữa ăn của họ – là riêng tư và Applebee’s lẫn tất cả các đối tác nhượng quyền đều không có quyền chia sẻ những thông tin đó ra công chúng. Chúng tôi trân trọng niềm tin khách hàng dành cho mình. Các chi nhánh của Applebee’s xin cáo lỗi với quý khách hàng và đã có biện pháp kỷ luật đối với các nhân viên đã xâm phạm quyền riêng tư của bạn.
Thay vì ổn định tình hình, thông báo trên lại dẫn đến một chuỗi phản ứng giận dữ hơn, chỉ có điều lúc này chính chuỗi nhà hàng mới là đối tượng bị chỉ trích chính, do bị xem là đã trừng phạt nhân viên một cách bất công và đặt khách hàng lên trên chính nhân viên của mình. Bị dồn vào thế phải phòng thủ, Applebee’s đã đăng một thông báo khác giải thích quyết định của mình chi tiết hơn và trích dẫn chính sách quản lý mạng xã hội của họ, trong đó nêu rõ nhân viên không được phép chia sẻ hình ảnh, video và băng ghi âm của khách hàng lên mạng xã hội mà không có sự cho phép của công ty. Chính sách này cũng đặt ra hình phạt cho việc vi phạm quy định là “chịu các hình thức kỷ luật, trong đó bao gồm nhưng không giới hạn việc chấm dứt hợp đồng lao động”.
Nhưng thông báo này lại càng khiến tình hình tồi tệ hơn. Tại sao lại thế? Bởi lẽ một hóa đơn khác của khách hàng khác lại bị phát hiện được đăng trên một trang Facebook của đối tác của Applebee’s, chứng tỏ hãng này không thống nhất trong việc áp dụng chính sách của mình (thậm chí có khả năng Applebee’s không thật sự đặt ra những chuẩn mực về quản lý nhân sự và mạng xã hội để áp dụng cho đối tác nhượng quyền). Hàng nghìn người đã bình luận về vấn đề này, cuộc tranh luận chuyển hướng từ giận dữ đến công kích mạnh mẽ công khai, các trang Facebook bắt đầu kêu gọi họ đưa nhân viên liên quan đến vụ việc trở lại làm việc, còn các thành viên trang Reddit lập một chủ đề để tìm việc làm mới cho cô – trong suốt khoảng thời gian này, các blogger và giới truyền thông tha hồ mổ xẻ sự việc.
Sự cố của Applebee’s và cách xử lý những nhân viên nổi loạn dường như không mấy liên quan. Nhưng có thể thấy rõ ví dụ này đã minh chứng cho tầm quan trọng của việc sa thải nhân viên một cách hợp lý và rõ ràng. Đồng thời, các chính sách của công ty, bao gồm chính sách nhân sự và mạng xã hội, phải được áp dụng sao cho nhất quán. Chính sách quản lý mạng xã hội của Applebee’s đã nêu rõ việc vi phạm quyền bảo mật thông tin của khách hàng là hình thức vi phạm có thể dẫn đến bị sa thải. Và quyết định sa thải này hoàn toàn nằm trong quyền hạn quản lý cũng như pháp lý của hãng. Quyết định sa thải trong trường hợp này có hợp lý hay không là điều còn phải bàn cãi – rõ ràng, cô ta đã cố tình trêu chọc khách hàng, nhưng có lẽ không cố ý làm hại ai. Và có vẻ cô ấy cũng không cố ý xâm phạm quyền tự do riêng tư của khách hàng hay làm tổn hại đến công ty. Mặt khác, lạm dụng quyền cá nhân của khách hàng là một hành vi sai trái, nhưng mang khách hàng ra làm trò cười, dù không cố ý, vẫn là không thể chấp nhận được, kể cả khi khách hàng cư xử tệ với nhân viên và tỏ ra đạo đức giả đi chăng nữa. Dù quyết định trên là đúng hay sai, Applebee’s vẫn phạm sai lầm lớn khi hoảng loạn và đưa ra các quyết định vội vã, trong khi lẽ ra phải dành thêm thời gian đánh giá những tổn thất có thể xảy ra cho danh tiếng của doanh nghiệp.
Xác định vị thế của mình nhanh chóng, rõ ràng và đầy đủ
Thông thường, những sự cố gây bối rối và xấu hổ và những vấn đề do nhân viên gây ra sẽ làm lộ ra những góc khuất trong công ty mà hiếm có sự cố nào tiết lộ, do đó sẽ thu hút các blogger và báo chí lao vào như ruồi bu lấy mật. Cộng đồng mạng lại theo dõi sát sao và đòi hỏi câu trả lời, nên bạn cần phải đưa ra phản hồi chính thức càng nhanh càng tốt. Applebee’s đã phản ứng khá nhanh nhạy để giải quyết vấn đề xâm phạm thông tin cá nhân của khách hàng. Tuy nhiên, hóa đơn này đã lan truyền quá rộng và cuối cùng phản lại tuyên bố của hãng.
Cũng như nhiều sự cố khác, bạn có thể không hay biết gì về một nhân viên có khả năng gây rắc rối cho đến khi họ gây ra hậu quả nhãn tiền. Điều đó đồng nghĩa có lẽ bạn cần đưa ra một thông cáo ngắn gọn, mang tính trấn an dư luận để chính thức thừa nhận vấn đề trước công chúng, đồng thời tìm hiểu xem sai lầm nằm ở đâu và bạn sẽ giải quyết nó như thế nào. Khi Greg Smith tuyên bố ý định từ bỏ Goldman Sachs trong một bài viết cá nhân trên tờ New York Times, ngân hàng này đã đưa ra một thông cáo, với chỉ ba câu ngắn gọn tuyên bố rằng họ không đồng tình với các đánh giá của Greg Smith. Ngay trong ngày hôm đó, ngân hàng này đã chia sẻ với báo chí một thông báo nội bộ do CEO gửi đến toàn thể nhân viên, nhằm bảo vệ những quy định và văn hóa tại ngân hàng. (Nhưng thật ra Goldman đã lâm vào thế bất ngờ. Câu chuyện được đưa lên trang tin trực tuyến của tờ báo vào lúc 3 giờ sáng; và khi tòa soạn mở cửa vào sáng hôm đó, câu chuyện của Smith đã gây sốt khắp thế giới rồi.)
Để ngăn không cho một câu chuyện lan truyền hoặc chí ít là ảnh hưởng đến cách mọi người nhìn nhận, điều quan trọng là bạn phải cố gắng phản hồi vấn đề ngay tại nơi nó phát sinh. Applebee’s đáng lẽ nên trả lời trực tiếp trong cuộc thảo luận trên Reddit. Nhưng thay vì thế, hãng này trả lời vài giờ sau trên Facebook, nơi mà cuộc tranh cãi bắt đầu leo thang và bị đưa đi quá xa rồi. Ngược lại, Goldman Sachs lại tập trung đối phó với Greg Smith trên tờ The New York Times – bên cạnh là một trong những tập đoàn tin tức có ảnh hưởng nhất trên thế giới, đây cũng là nơi các cáo buộc của Smith được đăng tải đầu tiên. Ngân hàng này cũng biết rằng những trang thông tin nổi tiếng khác – như Wall Street Journal, Bloomber và CNN – sẽ phụ thuộc vào quan điểm của “Bà đầm xám” (biệt danh của New York Times).
Với quá nhiều sự cố liên quan đến nhân viên xảy ra trên mạng xã hội, nhiều doanh nghiệp không còn lựa chọn nào khác là phải trả lời ngay trên Twitter, Facebook hay Yelp. Nhưng mạng xã hội cũng đặt ra nhiều thử thách. Ta khó có thể nói được gì nhiều trong giới hạn 140 từ (của Twitter) và tốt nhất cũng nên giữ các bài đăng trên Facebook ngắn gọn và súc tích. Việc này đồng nghĩa quan điểm của bạn rất dễ bị bóp méo và bị kéo ra ngoài bối cảnh. Applebee’s đã phạm sai lầm vì ra một thông báo ngắn gọn trên mạng xã hội, nhưng lại không trả lời được câu hỏi mà nhiều người đặt ra: Nhân viên liên quan có bị sa thải hay không? Khi không trả lời câu hỏi này, dù chỉ là vô tình, hãng đã bị xem là giấu giếm. Hãng cũng không có động thái nào để làm rõ hoặc khẳng định quan điểm của mình trong vài giờ tiếp theo; và khi đưa ra các thông tin rời rạc, họ đã chứng tỏ mình không nắm rõ những gì mình nói hoặc không hoàn toàn minh bạch.
Cả Applebee’s và Goldman Sachs đều có hạn chế là không sở hữu một trang blog doanh nghiệp. Một trang blog có thể giúp họ củng cố quan điểm của mình về một vấn đề một cách sinh động và sâu sắc hơn, lý giải nguyên nhân dẫn đến quyết định của họ với đầy đủ tài liệu, hình ảnh hoặc video có thể truy cập dễ dàng bằng cách kết nối đường dẫn với Facebook hoặc các trang khác.
Hãy lùi lại và đừng để bị cuốn vào trận chiến
Những sự cố liên quan đến nhân viên thường làm dấy lên những câu hỏi về các vấn đề nhạy cảm, đôi khi đòi hỏi công ty phải ra các quyết định liên quan đến tương lai của một con người. Cả hai điều trên đều dễ dẫn đến những bình luận “khó nuốt” và đôi khi cảm tính. Việc này lại làm tăng áp lực phải đưa ra quyết định “đúng” và có thể khiến bạn phải đứng ra bảo vệ ý kiến của mình trước công chúng. Một sự cố liên quan đến nhân viên (có khả năng gây nhiều tranh cãi, gây tổn thất lớn và thiếu cơ sở) có thể cần đến một phản ứng quyết liệt. Phản ứng này bao gồm chỉ ra những thông tin không đúng sự thật và phản đối những cáo buộc gây hiểu lầm. Goldman Sachs đã phản đối Greg Smith trước khi ông này xuất bản cuốn sách Why I Left Goldman Sachs: A Wall Street Story (tạm dịch: Vì sao tôi rời Goldman Sachs: Một câu chuyện về phố Wall) bằng cách giải thích rằng ông không hề nêu ý kiến về văn hóa công ty hay hành vi của đồng nghiệp trong suốt những buổi họp đánh giá kết quả làm việc.
Tuy nhiên, những động thái quyết liệt cũng có mặt trái của chúng. Việc mô tả hình ảnh một nhân viên như con sâu làm rầu nồi canh là biện pháp tự vệ hiệu quả nếu nhân viên liên quan thật sự là đối tượng xấu hoặc không có mong muốn, khả năng hoặc sự ủng hộ để khiến công chúng tin vào những tuyên bố của mình. Tuy nhiên, chiến lược xưa cũ này càng lúc càng mất đi hiệu quả: không phải ai cũng có thể đăng bài trên tờ New York Times, nhưng mạng xã hội cho phép bất kỳ nhân viên hoặc cựu nhân viên bất mãn nào cũng có thể thể hiện thái độ. Và nếu câu chuyện của họ đáng tin và thu hút được sự chú ý của đồng nghiệp hay báo giới, họ có thể khiến các lãnh đạo tập đoàn ăn không ngon ngủ không yên. Chúng ta đã thấy cựu CEO của hãng Olympus, Michael Woodford thành công trong việc sử dụng trang web và video trực tuyến để vạch mặt lãnh đạo cũ và vận động nhiều nhân viên bình thường trong công ty ủng hộ mình.
Nhìn chung, khi xử lý trường hợp nhân viên nổi loạn, bạn cần phải dừng lại suy nghĩ; đặc biệt là khi sự thật còn chưa rõ ràng hoặc nếu cộng đồng mạng đang quay lưng với bạn. Việc các nhân viên phục vụ và thời vụ bị đối xử thiếu công bằng và chỉ được trả mức lương tối thiểu đã trở thành vấn đề của cộng đồng – và cũng là vấn đề chính trị – trên toàn nước Mỹ (cũng như nhiều quốc gia khác). Do đó, không ngạc nhiên khi công chúng đứng về phía nhân viên phục vụ, nhất là trong tình huống mà vị linh mục khiêu khích trước. Trước làn sóng phản đối mình, Applebee’s lẽ ra nên có hướng xử lý có lợi hơn nếu nhận ra rằng trong cuộc chiến bảo vệ quyết định của mình, hãng này không thể thắng được. Và Applebee’s nên chấp nhận những lời chỉ trích đổ xuống mình, đồng thời hiểu rằng chúng sẽ nhanh chóng lắng xuống.
Nên nhớ rằng rút lui khỏi cuộc tranh cãi trên mạng không nhất thiết là hành động trốn chạy. Hãy đảm bảo rằng cộng đồng mạng không đe dọa các nhân viên của bạn, phá rối nhau quá đáng, tranh luận sang chủ đề khác hoặc lợi dụng sự việc để quảng bá cho sản phẩm hoặc trang chính thức của họ. Nhưng bạn cũng nên lưu ý rằng việc xóa bỏ các bài đăng mang tính xúc phạm hay quấy rối (kể cả khi Facebook tự động xóa những bình luận này) hay chặn những người quấy rối có thể bị cộng đồng xem là hành vi kiểm duyệt trong trường hợp bạn phải nhiều áp lực, từ đó dẫn đến phản ứng còn dữ dội hơn.
Quản lý được nhân viên và phát biểu nhất quán
Có một quy luật đã tồn tại từ lâu trong giới truyền thông, rằng bạn nên giả định tất cả những tuyên bố nội bộ đều sẽ lan truyền ra ngoài. Chưa bao giờ nguyên tắc ấy đúng đắn như hiện nay. Các cuộc họp toàn công ty có thể dễ dàng bị thu hình và chia sẻ với người ngoài, trong khi các nhân viên có thể bày tỏ sự ủng hộ của mình – dưới hình thức giấu tên – đối với các hành động “nổi loạn” hoặc tố cáo lãnh đạo trên các trang bình luận doanh nghiệp như Glassdoor.
Như đã nhắc đến ở trên, toàn bộ nhân viên Goldman Sachs đều nhận được thông báo yêu cầu bảo vệ các nguyên tắc và văn hóa của ngân hàng, do Lloyd Blankfein ký tên cùng ngày bài đăng tấn công của Greg Smith xuất hiện trên tờ New York Times. Vài tháng sau, ngân hàng đã đón đầu cuốn sách sắp xuất bản của Smith bằng cách bảo vệ quyết liệt văn hóa và các giá trị của mình trong một thông cáo nội bộ gửi đến mọi nhân viên. Văn bản này sau đó được chuyển cho báo giới và công bố trên trang web của ngân hàng. Trong các tình huống nhạy cảm như thế, điều quan trọng là bạn phải nhắc nhở mọi nhân viên có chung một tiếng nói và tuân thủ nguyên tắc ứng xử trên mạng xã hội.
Việc đảm bảo mọi nhân viên có chung nhận thức như nhau còn mang ý nghĩa sống còn trong trường hợp của Goldman Sachs, khi ý nghĩa tồn tại của ngân hàng này bị đem ra chất vấn. Tuy nhiên, ngân hàng đã đặt niềm tin vào sự trung thành và chuyên nghiệp của nhân viên. Việc hầu hết nhân viên Goldman không được phép truy cập các trang mạng xã hội trong giờ làm việc có thể tránh cho họ phải can thiệp một cách lộ liễu. Những công ty như Applebee’s sử dụng nhiều nhân viên bán thời gian thiếu sự trung thành dài lâu với công ty sẽ phải nỗ lực hơn rất nhiều để bảo đảm toàn bộ nhân viên đều có thể tin tưởng và hành động một cách nhất quán.
Tự nói về mình trước cộng đồng
Cách bạn lên tiếng cũng quan trọng như nội dung bạn phát biểu trên mạng. Các thông cáo chính thức nhằm giải quyết những vấn đề liên quan đến nhân viên thường có vẻ giả tạo. Và thật ra cũng có nguyên nhân chính đáng cho việc đó: Những thông cáo này thường xử lý những vấn đề rất nhạy cảm mà doanh nghiệp không hề muốn công khai. Nhưng các thông điệp cứng rắn và ngôn ngữ hành chính lại không thành công trên mạng xã hội, nơi đòi hỏi ngôn ngữ phải mang tính nhân bản và nhẹ nhàng hơn. Phản hồi đầu tiên của Applebee’s trên Facebook của hãng có vẻ cứng nhắc và quan liêu, vì thế đã bị người đọc đón nhận với thái độ tiêu cực.
Applebee’s có thể làm tốt hơn nếu dùng ngôn ngữ đối thoại trực tiếp với cộng động, hay với các bên liên quan trong thông báo. Những cụm từ như “Xin chào các bạn”, “Quý khách hàng thân mến” hay “@joesmith, xin chân thành cảm ơn góp ý của bạn” sẽ giúp bạn thể hiện rõ mình muốn đối thoại với ai, cũng như khiến mọi người cảm thấy họ quan trọng và được lắng nghe. Nhưng trong các tình huống đặc biệt khó xử, việc có một cá nhân nắm quyền cao phát ngôn thay mặt bạn cũng có thể hữu ích. Thông báo trên Facebook của Applebee’s cũng được đưa lên trang web của hãng nhân danh CEO. Tuy nhiên, các bài đăng trên trang Facebook chính thức lại chỉ được đăng với tên công ty. Do đó, việc nói rõ trên Facebook rằng đây là cam kết của CEO có thể sẽ thuyết phục người tiêu dùng rằng vấn đề đang được những nhân vật đứng đầu công ty giải quyết.