Quản Trị Thương Hiệu Trực Tuyến

Lượt đọc: 154 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 4
Những Nguy Cơ Về Xã Hội Và Môi Trường

❊ ❊ ❊

Tháng Chín năm 2011, không lâu sau khi nhận được gói cứu trợ trị giá 45 tỉ đô-la từ chính phủ Mỹ và chỉ hai ngày trước khi các biện pháp kiểm soát phí giao dịch ghi nợ tại Mỹ có hiệu lực, một bản ghi nhớ đã được tiết lộ. Theo đó, Ngân hàng Hoa Kỳ (Bank of America – BoA) đang chuẩn bị áp mức phí hằng tháng là 5 đô-la cho mỗi khách hàng sử dụng thẻ ghi nợ. Thông tin này được công bố cho tờ Wall Street Journal và kéo theo một phản ứng dữ dội, khiến nhiều tờ báo khuyên độc giả của họ nên chuyển sang một giải pháp thay thế khác. Đồng thời, hai chiến dịch trực tuyến – được tổ chức cùng lúc bởi các khách hàng giận dữ – đã dẫn đến hệ quả là có khoảng 600 nghìn người chuyển một khoản tiền tương ứng gần 4,[5] tỉ đô-la ra khỏi BoA và các chi nhánh của ngân hàng này, để gửi đến cộng đồng và các tổ chức tín dụng khác.

Phản ứng chống lại Ngân hàng Hoa Kỳ đáng chú ý vì nó cho thấy bốn cách mà các vấn đề xã hội và các vấn đề trên mạng xã hội tác động lẫn nhau, khiến doanh nghiệp (và cả các chính phủ) dễ bị tổn thương hơn: chủ nghĩa hành động trỗi dậy và trở thành hoạt động chính thống; sự chuyển hóa của các tổ chức hoạt động xã hội thành mạng lưới rộng lớn và có cấu trúc linh hoạt; những hình thức tấn công khó lường hơn trước. Và các nhà hoạt động xã hội có khả năng gây tổn thất đáng kể đến lợi ích cơ bản và danh tiếng của các tổ chức.

Chủ nghĩa hành động trực tuyến là thuốc phiện mới của công chúng

Từng có lúc chỉ hoạt động bên lề xã hội, ngày nay, các tổ chức phi chính phủ (NGO) với nhiều hình thức khác nhau đang ngày càng xuất hiện nhiều và được chấp nhận rộng rãi. Theo trang Wikipedia, ước tính có khoảng 1,[5] triệu tổ chức phi chính phủ đang hoạt động tại Mỹ. Ở Ấn Độ, con số này vào khoảng 2 triệu trong năm 2009. Trong khi nhiều NGO vẫn chỉ hoạt động trong phạm vi địa phương, thì một số tổ chức như Tổ chức Ân xá Quốc tế, Hòa bình Xanh, Oxfam và Quỹ Bảo trợ Động vật Hoang dã Thế giới (World Wildlife Fund – WWF) đã phát triển trên phạm vi toàn cầu và ngày càng có tầm ảnh hưởng lớn hơn, có khả năng chi phối chính quyền trên khắp thế giới bằng khả năng mà cựu Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ kiêm Giáo sư Đại học Harvard, Joseph Nye, đã đặt tên là “quyền lực mềm”. Những tổ chức này cũng được công chúng vô cùng tin tưởng. Bảng đánh giá mức độ tin tưởng hằng năm của công ty quan hệ công chúng Edelman đã chỉ ra rằng các NGO được tin tưởng hơn rất nhiều so với các doanh nghiệp, giới truyền thông hay tổ chức chính phủ, dưới góc nhìn của công chúng thông thường lẫn “đám đông trí thức”.

Sự trỗi dậy của các NGO và niềm tin công chúng gửi gắm vào họ càng trở nên đáng chú ý khi bạn xét đến sự thật rằng phần lớn các tổ chức này không có nguồn tài chính dồi dào và thường xuyên buộc phải xin tài trợ, đồng thời phải chứng minh những hoạt động của họ là xứng đáng. Đây là lúc mạng xã hội vào cuộc. Trong cuộc phỏng vấn khi tôi thực hiện cuốn sách này, cựu Giám đốc Truyền thông của WWF tại Singapore – Sourav Roy đã nhận định rằng “mạng xã hội đã hoàn toàn thay đổi cuộc chơi, chúng tôi có thể kết nối trực tiếp với quần chúng, những người có thể lập tức quyên góp tiền cho tổ chức. Cơ hội dành cho chúng tôi đã cao hơn hẳn.”

Có vô số ví dụ về các tổ chức dựa vào Internet để gây áp lực và tạo ra thay đổi. Một ví dụ gần đây là vào năm 2013, khi ba tập đoàn Mars, Mondelez International và Nestlé cùng nhau nắm giữ khoảng 40% thị phần sô-cô-la toàn cầu, nhưng đã phải nhượng bộ trước sức ép do mức lương thiếu công bằng đối với lao động nữ đang làm việc cho những nhà cung cấp của các hãng này tại bốn quốc gia trên thế giới – sau một chiến dịch trực tuyến do Oxfam tổ chức trong khuôn khổ chương trình “Đằng sau các thương hiệu” của tổ chức này. Chiến dịch đã được hơn 100 nghìn người trên toàn thế giới ủng hộ.

Tuy nhiên, các NGO chính thức và các nhóm vận động lại có vai trò không đáng kể trong chiến dịch chống lại Ngân hàng Hoa Kỳ và ngành công nghiệp ngân hàng bán lẻ tại Anh như đã nhắc đến ở trên. Molly Katchpole, một sinh viên 22 tuổi vừa tốt nghiệp, đang nhận giữ trẻ bán thời gian và là một khách hàng của BoA, đã khởi xướng phong trào này bằng cách lập ra một bản kiến nghị trực tuyến trên trang web Changeorg. Cô cho rằng mức phí hằng tháng “vượt xa khả năng đáp ứng” và yêu cầu CEO Brian Moynihan phải rút lại quyết định này. Chỉ trong vòng một tháng, hơn 300 nghìn người đã ký tên vào bản kiến nghị này. Có 21 nghìn khách hàng đã đóng tài khoản của họ và ngân hàng đã phải rút lại khoản phí do vô cùng sửng sốt. Trong khi đó, Kristen Christian, 27 tuổi, chủ một phòng trưng bày nghệ thuật tại Los Angeles và cũng là khách hàng của BoA, đã tổ chức “Ngày chuyển tiền khỏi Ngân hàng”, một chiến dịch khuyến khích mọi người trên mạng rút tiền khỏi các ngân hàng lớn và gửi vào các tổ chức tín dụng phi lợi nhuận vào ngày 5 tháng Mười một (trùng với ngày Guy Fawkes[17]). Nhờ phát động chiến dịch của mình trên Facebook, Christian đã nhanh chóng vận động được hơn 80 nghìn người ủng hộ và được đánh giá là người đóng vai trò quan trọng trong việc thuyết phục hàng nghìn người chuyển tiền khỏi ngân hàng.

BẢN KIẾN NGHỊ TRỰC TUYẾN: HÌNH THỨC DÂN CHỦ TỨC THÌ MỚI?

Ký tên vào một bản kiến nghị trực tuyến vì một mục tiêu nào đó hiện đã trở thành hoạt động chính thống và xuất hiện ở mọi mặt của cuộc sống, từ bảo vệ môi trường và nhân quyền cho đến phản đối các hình thức trốn thuế, đòi công bằng về giá cả và yêu cầu được cung cấp các dịch vụ công ích địa phương. Khi tôi viết cuốn sách này, bản kiến nghị thu được nhiều chữ ký nhất trên trang Changeorg (với hơn 2,[2] triệu chữ ký) là thông điệp nhằm mục tiêu thuyết phục Viện trưởng Viện tư pháp Florida xử tử hình kẻ đã hạ sát Trayvon Martin, một thiếu niên 17 tuổi người Mỹ gốc Phi, bị một nhân viên an ninh tình nguyện trong vùng là

George Zimmerman bắn chết. Có 170 nghìn người đã ký vào bản kiến nghị yêu cầu British Airways ngừng bán vé cho các chuyến bay đến công viên SeaWorld tại Florida vì ở đây đang nuôi nhốt cá heo với mục đích biểu diễn, trong khi 152 nghìn người Canada đang vận động Bưu điện Canada không loại bỏ dịch vụ gửi thư đến tận nhà. Và hơn 365 nghìn người đang tạo sức ép với Quốc hội Mỹ nhằm bãi bỏ việc miễn thuế cho Giải vô địch Bóng bầu dục Quốc gia. Tại Anh, một kiến nghị được gửi đến Royal Mail, yêu cầu hãng trả tiền hỗ trợ một nhân viên đã mất cũng nhận được sự ủng hộ của 121 nghìn người. Và 303 nghìn người khác ủng hộ một kiến nghị yêu cầu tờ báo Sun không được gọi người nhập cư từ Địa Trung Hải bằng cái tên miệt thị là “hoang dã” nữa. Trong khi đó tại Hồng Kông, các kiến nghị phản đối rất gay gắt đối với chính sách mới của công ty xe buýt địa phương, do công ty này quy định xe đẩy phải được gấp lại khi lên xe (483 người ủng hộ). Một kiến nghị khác yêu cầu một công ty xe buýt khác phải tăng thêm tần suất của một trong các tuyến (với 118 người ủng hộ) và một người khác kêu gọi chính quyền địa phương cần có biện pháp tái chế rác thải có trách nhiệm hơn (84 người ủng hộ). Tại sao lại phải nhọc công khiếu nại lên một tổ chức mà khả năng ý kiến của bạn được lắng nghe là rất thấp, trong khi bạn có thể dễ dàng thể hiện ý kiến trên một trang web như Changeorg và có khả năng nhận được điều mình muốn nhờ sức mạnh đơn thuần của số đông?

Katchpole và Christian không phải là trường hợp cá biệt. Do chán ngấy những tập đoàn lớn và đủ sức bỏ qua các nhóm vận động chính thống, một bộ phận lớn trong công chúng đang sử dụng các trang mạng xã hội để trực tiếp hành động chống lại các ngân hàng, nhà máy tại địa phương hay chính quyền. Trang web Changeorg tự mô tả họ là “không gian cho những thay đổi trên thế giới”, có hơn 77 triệu thành viên tại 196 quốc gia (62% trong đó là phụ nữ) và có khoảng 700 bản kiến nghị được tạo mới mỗi ngày. Avaaz có hơn 35 triệu thành viên tại 194 quốc gia. Hầu như không ngày nào tôi không được mời tham gia ủng hộ một mục đích nào đó trên Facebook. Nhờ mạng xã hội, các chiến dịch hoạt động xã hội trước đây vốn chỉ giới hạn trong cộng đồng sinh viên, các nhóm bảo vệ môi trường và những người bất đồng quan điểm chính trị, thì hiện nay đã trở thành một dạng thuốc phiện mới đối với các bà nội trợ ngoại thành và giới viên chức văn phòng ở khắp nơi trên thế giới.

Sự bành trướng của mạng lưới các nhà hoạt động xã hội linh hoạt

Mãi đến gần đây, nhiều doanh nghiệp mới có thể biết được những nhóm người nào đang chống lại họ và liệu các nhóm này có thể hợp lực với nhau không, cũng như có một ý niệm khá rõ ràng về hậu quả mà các nhóm đó có thể gây ra nếu yêu cầu của họ không được đáp ứng. Tuy nhiên, với việc số lượng các nhóm hoạt động gia tăng chóng mặt, lan rộng trên phạm vi toàn cầu và bất cứ ai, từ người tiêu dùng bất mãn đến chuyên gia về chuỗi cung ứng rảnh rỗi đều có thể nhấn nút Like hay lập một trang kiến nghị chỉ với một cái nhấp chuột, thì rất khó xác định những đối tượng nào đang chống lại doanh nghiệp hay họ sẽ dùng phương pháp tấn công nào, cũng như liệu các yêu cầu của họ có thể kích động công chúng và thu hút sự chú ý của những nhà hoạt động xã hội chuyên nghiệp cùng giới truyền thông hay không, hoặc đơn giản là sẽ chìm vào quên lãng.

Ví dụ, năm 2011, Ngân hàng Hoa Kỳ có lý do để lo ngại về phong trào Chiếm phố Wall[18] khi ấy đang tổ chức các cuộc biểu tình chống bất công trong xã hội, kinh tế và cắm trại khắp khu vực Hạ Manhattan, hơn là lo ngại về hai khách hàng riêng lẻ tự vận động để khuyến khích mọi người rút tiền khỏi ngân hàng. Cũng giống như Molly Kathpole, Kristen Christian chỉ hoạt động độc lập và tự mình nghĩ ra ý tưởng “Ngày chuyển tiền khỏi ngân hàng”. Nhưng cô có khả năng tận dụng những mối quan hệ sẵn có với phong trào Chiếm phố Wall tại Los Angeles, San Francisco và Portland để có được sức hút ban đầu, từ đó khuyến khích họ nhắc đến chiến dịch của cô trên trang Facebook, đăng tải những liên kết lên các trang Facebook liên quan đến phong trào Chiếm phố Wall và khuyến khích mọi người tải in các tờ rơi mà cô đã chuẩn bị. Chỉ trong vài ngày, trang Facebook chiến dịch của Christian đã được hàng nghìn người theo dõi. Nhưng thành công mà cô có được khi thuyết phục được hàng chục nghìn người đứng ngoài phong trào Chiếm phố Wall đồng ý tham gia và chuyển tiền của họ khỏi ngân hàng chắc chắn có một phần nguyên nhân từ sự bất bình mang tính cá nhân, không gắn liền với phong trào Chiếm phố Wall, từ đó khiến cô trở nên đáng tin cậy hơn trong mắt nhiều người.

Một ví dụ khác là vào năm 2008, khi một làn sóng bất bình ập xuống nhãn hàng Nike do một thương vụ kéo dài 10 năm, trị giá 1,[3] triệu đô-la với chính quyền thành phố Tokyo nhằm đổi tên công viên Miyashita, một công viên đã xuống cấp, thành công viên Miyashita Nike. Đổi lại, Nike sẽ tài trợ toàn bộ công tác tu sửa công viên, lắp đặt thêm hai bức tường leo núi nhân tạo cùng một khu vực trượt ván mới. Tuy nhiên, kế hoạch này, vốn được thương lượng một cách bí mật với các quan chức địa phương, đã khiến nhiều người vô gia cư mất nơi cư trú và dấy lên mối lo ngại về việc các công trình công cộng bị sử dụng cho mục đích thương mại. Nó khiến các tổ chức vì quyền lợi của người vô gia cư, các nghệ sĩ và các nhà hoạt động chống lại Tập đoàn Nike kết hợp với nhau thành lập Hội liên hiệp Bảo vệ công viên Miyashita để “không trở thành công viên Nike”. Những cuộc biểu tình được tổ chức và cửa hàng trọng điểm của Nike ở trung tâm Tokyo cũng bị đám đông biểu tình vây quanh. Nhưng căng thẳng không chỉ giới hạn trong phạm vi thành phố Tokyo, hay thậm chí là trên nước Nhật, vì các nhà hoạt động tại nhiều quốc gia đã tận dụng cơ hội này để buộc tội hãng sản xuất giày thể thao lạm dụng sức lao động và trả lương rẻ mạt cho các nhà cung cấp, đồng thời cáo buộc hãng phân biệt đối xử với nhân viên da màu. Họ càng đổ thêm dầu vào lửa và thu hút sự chú ý của truyền thông toàn cầu. Làn sóng biểu tình lan rộng khắp các cửa hàng Nike trên toàn thế giới. Cuối cùng, Nike và chính quyền thành phố Tokyo đã quyết định hoãn kế hoạch đổi tên công viên.

Trong cả hai trường hợp trên, những người hoạt động ngoài khuôn khổ cơ cấu hoạt động xã hội “thông thường” đã khơi mào các cuộc biểu tình, khiến BoA và Nike khó lòng biết được áp lực sẽ đến từ đâu và dưới hình thức nào. Ngày nay, chúng ta không nên chỉ nghĩ đến các tổ chức hoạt động xã hội đã có tên tuổi lớn như Oxfam hay Hòa bình Xanh, mà còn phải tính đến các liên minh có khả năng và sẵn sàng thay đổi vị thế, hình thức của mình để thích ứng những thay đổi lên xuống của nhu cầu hoạt động.

Những đòn tấn công khó lường hơn

Một quy tắc vàng có thể rút ra là: Tổ chức có danh tiếng càng lớn thì càng dễ bị nhìn nhận là được chính quyền bảo trợ, thiên vị và sở hữu những quyền lợi khác, hoặc dính líu trực tiếp đến các hoạt động gây tranh cãi và càng dễ bị các nhà hoạt động xã hội tấn công. Nhưng với nguồn lực có hạn và phải đối mặt với nhiều cạnh tranh để giành lấy nguồn vốn và sự chú ý của công chúng, ngay đến các nhóm hoạt động lớn và được biết đến rộng rãi nhất trên toàn cầu cũng cần tập trung nỗ lực và sử dụng nguồn lực của họ sao cho hiệu quả. Vì thế, họ phải liên tục tìm ra những phương cách mới và sáng tạo hơn nhằm trở nên nổi bật và truyền đạt thông điệp của mình.

Cho đến nay, đối tượng bị nhắm đến chủ yếu là thương hiệu tập đoàn – Nike với vị thế là một doanh nghiệp, chứ không phải sản phẩm giày thể thao và dụng cụ thể thao; BP với vị thế là một tập đoàn, chứ không phải bộ phận sản xuất a-xê-tic hay chế phẩm xăng dầu. Và như chúng ta đã thấy trong trường hợp của Nike và Ngân hàng Hoa Kỳ, một số chiến dịch phản đối rầm rộ đã được tổ chức. Tuy nhiên, các nhà hoạt động xã hội cũng nhận thấy người tiêu dùng và công chúng thường có nhiều hiểu biết chung và gắn bó với các sản phẩm, thương hiệu hơn là tập đoàn sản xuất, ví dụ như yêu quý đôi giày thể thao Nike Air Max hơn bản thân Tập đoàn Nike, nên sản phẩm cũng là công cụ hữu hiệu để tấn công các tập đoàn.

Chiến dịch chống lại Nestlé của tổ chức Hòa bình Xanh nhằm vào sản phẩm dầu cọ của hãng này là một ví dụ điển hình cho phương thức nói trên. Tháng Ba năm 2010, tổ chức vận động bảo vệ môi trường này đã đăng một báo cáo chỉ ra các bằng chứng rành rành về việc chặt phá rừng nguyên sinh hàng loạt tại Indonesia để sản xuất dầu cọ. Chiến dịch toàn cầu này được khởi xướng bằng việc các nhà vận động mặc đồ hóa trang thành những chú khỉ orangutan tụ tập trước văn phòng của Nestlé, sau đó là một chiến dịch trực tuyến vô cùng sắc bén và độc đáo xoay quanh video mang tên KitKat Tàn sát[19], một đoạn quảng cáo chế giễu mà trong đó, một nhân viên văn phòng cắn thanh sô-cô-la và thấy máu chảy xuống khắp bàn phím. Nguyên nhân khiến KitKat bị nhắm đến là do một trong các thành phần nguyên liệu của KitKat là dầu cọ; KitKat cũng là một trong các nhãn hiệu được biết đến rộng rãi nhất và xuất hiện trên toàn cầu của Nestlé. Chiến dịch này diễn ra trên các phương tiện thông tin toàn cầu và có hơn 1,[5] triệu người xem video, hàng nghìn bình luận tiêu cực được gửi đến trang Facebook của tập đoàn cùng hơn 200 nghìn e-mail gửi đến tập đoàn này. Sự kiện đã dẫn đến việc tập đoàn Thụy Sĩ này phải liên kết với quỹ Forest Trust để đạt chuẩn “không tàn phá rừng” vào năm 2015. Tổ chức Hòa bình Xanh nhận định: “Việc nhắm đến các thương hiệu đối với các tổ chức hoạt động vì môi trường cũng giống như phát minh ra thuốc súng.”

Một lĩnh vực trọng tâm khác là chuỗi cung ứng: Hình ảnh những lao động trẻ em trong các nhà máy cũ nát ở Trung Quốc hay Bangladesh là điểm yếu cố hữu thường được sử dụng để buộc một bên phải chịu trách nhiệm và ngồi xuống bàn thương lượng. Những nhà hoạt động xã hội cũng biết rằng chuỗi cung ứng là mắt xích dễ bị tấn công do doanh nghiệp rất khó quản lý hiệu quả. Khi sự việc trong ví dụ về Nestlé xảy ra, trong vài năm, công ty này đã làm việc chặt chẽ với các NGO như WWF (qua Hội nghị Bàn tròn về Sử dụng Dầu cọ Bền vững), tự đưa ra mục tiêu đạt 100% dầu cọ bền vững vào năm 2015 trong khi chỉ đạt đến tỷ lệ 50% vào cuối năm 2011. Tuy nhiên, những tổn thất mà tập đoàn Thụy Sĩ này phải chịu không hề nhỏ: Đối tượng chính mà tổ chức Hòa bình Xanh nhắm vào thực ra là Sinar Mas, một công ty không mấy nổi tiếng có trụ sở tại Indonesia, đăng ký tại Singapore và là nhà cung cấp dầu cọ trọng điểm của những cáo buộc về việc phá rừng. Nestlé bị buộc phải cắt đứt quan hệ hợp tác với Sinar Mas, đồng thời công ty này cũng bị mất nhiều hợp đồng cung cấp dầu cọ khác.

Các đối tác kinh doanh cũng có thể bị nhắm đến, đặc biệt là khi các công ty này có tiếng tăm và có được thiện cảm từ người tiêu dùng. Tháng Bảy năm 2014, tổ chức Hòa bình Xanh tung ra một chiến dịch trực tuyến gây sức ép lên tập đoàn đồ chơi Đan Mạch Lego, yêu cầu Lego dừng bán các sản phẩm có thương hiệu Shell đang được bày bán tại các trạm xăng dầu tại 33 quốc gia trên thế giới. Chiến dịch này được thực hiện dưới hình thức một đoạn video nhại lại bài hát “Everything is Awesome”, bài hát chủ đề của bộ phim The Lego Movie. Trong đoạn video nhại này, phong cảnh Bắc cực tuyệt đẹp đã bị biến thành một cơn ác mộng đẫm dầu, và video kết thúc bằng câu: “Shell đang làm ô nhiễm trí tưởng tượng của trẻ em”. Được lan truyền hiệu quả qua một trang web đa ngôn ngữ và sử dụng hashtag #BlockShell, video này đã thu hút hơn 7 triệu lượt xem và giúp chiến dịch thu về hơn 970 nghìn chữ ký trên mạng. Lego chiếm được cảm tình sâu sắc của rất nhiều trẻ em và thiếu niên, khiến công ty này trở thành mục tiêu đầy tiềm năng của Hòa bình Xanh khi họ hợp tác với một công ty như Shell. Nhưng mục tiêu cuối cùng của Hòa bình Xanh chính là Shell; và cũng như Nestlé, Lego bị “vạ lây”. Tháng Mười năm 2014, Lego kết thúc quan hệ hợp tác với tập đoàn xăng dầu Shell.

Với những tổ chức nhỏ lẻ có nhiều cá nhân tham gia hành động, các công ty và chính quyền phải đối mặt với nhiều phương thức tấn công đa dạng và mạng xã hội là vũ khí được ưu tiên lựa chọn. Nhờ tính toàn cầu, khả năng lan truyền và chi phí thấp so với các hình thức quảng cáo truyền thống và marketing trực tiếp, các nhà hoạt động xã hội đã lợi dụng sự thật rằng trong môi trường ngày càng toàn cầu hóa, với các sản phẩm ngày càng đa dạng như hiện nay, doanh nghiệp phải chủ động quảng bá bản thân họ qua các mạng xã hội, hashtag, crowdsourcing[20] và nhiều hình thức tương tác mở rộng khác. Các doanh nghiệp cũng thường giao phó việc quản lý trang mạng xã hội của mình cho các nhân viên trẻ hoặc thực tập sinh, khiến doanh nghiệp dễ dàng bị tấn công bởi những cuộc chiến mưa dầm thấm lâu, những cú đánh chính xác và những cuộc tập kích quy mô lớn.

Tập kích quy mô lớn. Với mục tiêu truyền bá thông điệp của mình một cách hiệu quả nhất, những nhà hoạt động xã hội hiểu rằng họ cần phải khởi xướng những chiến dịch khiến nhiều người nhắc đến vấn đề xã hội và bắt đầu hành động. Cũng như bất kỳ chiến dịch marketing nào khác, một chiến dịch tốt đòi hỏi phải tính toán chọn một thời điểm chính xác, một ý tưởng chủ đạo mạnh mẽ cùng nội dung sâu sắc. Trong một cuộc phỏng vấn qua e-mail làm tư liệu cho cuốn sách này, Tom Liacas – nhà hoạt động xã hội và sau này là cố vấn về truyền thông mạng xã hội, đã nhắc đến tổ chức Hòa bình Xanh như một “tổ chức dẫn đầu rất xa trên mặt trận sử dụng chiến thuật gây sức ép trực tuyến” và nhấn mạnh:

Họ có khả năng sử dụng mạng xã hội một cách điêu luyện để đưa các doanh nghiệp hàng đầu vào tình thế khó xử. Họ có chiến lược xây dựng câu chuyện hoàn hảo (truyền đạt những vấn đề phức tạp theo những cách đơn giản, thu hút và dễ nhớ), khả năng đóng gói thông tin (sử dụng các video chất lượng cao và hình ảnh để đạt mục đích) và marketing dựa trên nội dung (tận dụng những nội dung đã có thông qua hệ thống mối quan hệ rộng lớn đã xây dựng và thường đạt được mục tiêu lan tỏa thông điệp rộng rãi).

Cuộc tấn công của Hòa bình Xanh vào Nestlé đối với việc sử dụng dầu cọ không bền vững thường được dùng làm ví dụ điển hình cho thành công của những chiến dịch hành động trên mạng Internet. Giống như các tổ chức hoạt động xã hội khác, Hòa bình Xanh đã sử dụng trang web, video và e-mail để lan truyền thông điệp của mình từ lâu. Nhưng việc chống lại Nestlé thật sự là bước tiến mới vượt bậc, thông qua sản xuất video dễ nhớ và có ý nghĩa sâu sắc, tạo các mối liên hệ trực tiếp giữa vấn đề tàn phá rừng với thói quen mua sắm của người tiêu dùng và bảo đảm chất lượng sản xuất video không hề thua kém các công ty quảng cáo hàng đầu. Tổ chức này cũng tung ra một loạt trang web phục vụ cho chiến dịch. Mỗi trang phục vụ chuyên biệt cho các thị trường khác nhau và cung cấp nhiều “huy chương” ảo, có thể được tải xuống và sử dụng như một hình thức thể hiện sự ủng hộ. Hơn nữa, những người ủng hộ chiến dịch còn được khuyến khích đưa ra vấn đề trên các trang mạng xã hội và trang Twitter của Nestlé; và tại Đức, một bức tường chạy những dòng tweet liên quan đến việc sử dụng dầu cọ và Nestlé được cập nhật theo thời gian thực suốt nhiều ngày liền từ một chiếc xe tải đỗ trên đường cái, ngay bên ngoài trụ sở chính của tập đoàn thực phẩm này tại Frankfurt, đã dựng lên một phông nền đầy trực quan cho các phóng viên đến đưa tin về vụ việc.

Tổ chức Hòa bình Xanh cũng là chuyên gia trong việc sử dụng các nghịch lý và các màn chơi khăm hài hước để gây chú ý. Tháng Bảy năm 2012, Hòa bình Xanh và cặp đôi nghệ sĩ vẽ tranh cổ động The Yes Men đã cùng thực hiện chiến dịch “Bắc cực Sẵn sàng” (Arctic Ready), nhằm thu hút sự chú ý đến những hoạt động của Shell tại vùng cực, mà trọng tâm của chiến dịch là một bản sao gần như chính xác đến từng chi tiết của chiến dịch quảng cáo toàn cầu mang tên “Nào cùng đi” (Let’s Go) của hãng dầu khí khổng lồ này và trang web tập đoàn của họ. Chỉ có điều trang web bản sao đã thay thế ngôn ngữ khô cứng và nghiêm túc của Shell bằng ngôn ngữ đầy hào hứng về triển vọng khai thác dầu ở Bắc cực, cũng như khuyến khích mọi người hãy ủng hộ kế hoạch này. Các nhà hoạt động cũng mở một cuộc thi, trong đó người tham gia có thể tự tạo bức ảnh quảng cáo của riêng mình dựa trên những tấm ảnh chụp động vật hoang dã được đóng dấu của hãng Shell, rồi sản phẩm của người thắng cuộc sẽ được in thành bảng quảng cáo thật sự, trưng bày trên đường cao tốc Houston. Chiến dịch “Bắc cực Sẵn sàng” được Pynter Institute miêu tả là “đỉnh cao mới trong lịch sử nghệ thuật chơi khăm hài hước”. Chúng ta sẽ tìm hiểu cách Shell phản ứng lại chiến dịch này trong chương 10.

Chiến dịch KitKat Tàn sát và Bắc cực Sẵn sàng còn đáng chú ý nhờ mức độ coi thường những tài sản thuộc sở hữu trí tuệ của Nestlé và Shell. Logo của KitKat đã bị thay đổi để đọc thành Killer và những người ủng hộ chiến dịch được khuyến khích đổi hình ảnh đại diện trên mạng xã hội của mình thành logo này, đồng thời dùng nó trong các bình luận trực tuyến của họ, khiến nhà sản xuất thực phẩm Thụy Sĩ này phải đe dọa người theo dõi trang Facebook của mình rằng họ sẽ xóa các bình luận sử dụng logo bị bóp méo. Và Hòa bình Xanh cũng đã thẳng tay sử dụng logo của hãng Shell cùng các hình ảnh của họ trong chiến dịch Bắc cực Sẵn sàng, khi dựng lên một trang web giả và nhiều trang mạng xã hội dưới tên tập đoàn dầu khí này. Trong cả hai trường hợp, đối tượng của Hòa bình Xanh rõ ràng bị khiêu khích để mắc sai lầm hoặc đưa ra cách đối phó không phù hợp, có thể được sử dụng để chống lại chính họ trong các cuộc thảo luận tiếp theo của công chúng.

Cuộc chiến mưa dầm thấm lâu. Những chiến dịch sáng tạo có thể là phương pháp tốt để thu hút được sự chú ý của công chúng, nhưng các nhà hoạt động xã hội đều phải đối mặt với sự thật rằng họ phải cần nhiều tháng thậm chí nhiều năm để thuyết phục công chúng thay đổi suy nghĩ và hành động. Chiến dịch của tổ chức Hòa bình Xanh chống lại việc sử dụng dầu cọ đã diễn ra nhiều năm trước khi tổ chức này tìm ra những chứng cứ không thể bác bỏ về việc phá rừng có hệ thống ở Indonesia. Chiến dịch ngăn chặn Shell và các tập đoàn dầu khí khác khai thác tại Bắc cực cũng là một nỗ lực lâu dài của họ và nhiều tổ chức hoạt động môi trường khác. Và thuyết phục công chúng ngừng hút thuốc cũng là một hoạt động chưa bao giờ ngưng nghỉ.

Những nhà hoạt động xã hội đôi khi có thể thu hút sự chú ý nhờ cung cấp một hệ thống tài liệu mà mọi người có thể đọc, chia sẻ và sử dụng, đồng thời đảm bảo rằng hệ thống dữ liệu này dễ dàng được tìm thấy thông qua các công cụ tìm kiếm trên mạng xã hội. Ví dụ, WWF đã sử dụng phương thức mang tính xây dựng và giáo dục trong việc nâng cao nhận thức về việc sử dụng vi cá mập; họ tập trung nhấn mạnh những lợi ích của việc sử dụng hải sản bền vững. Website của chiến dịch đăng những câu hỏi thường gặp, tờ rơi và Cẩm nang về Hải sản có thể tải về máy. Họ khuyến khích các nhà hàng và khách sạn phục vụ những món hải sản “thân thiện với môi trường biển” và “thực đơn không vi cá”, sử dụng chiết xuất từ rong biển và các thực phẩm khác để mô phỏng cấu trúc của vi cá mập (cấu trúc thực phẩm là điều quan trọng trong ẩm thực Trung Quốc), cũng như công bố danh sách các khách sạn, nhà hàng và các tổ chức khác đã cam kết không phục vụ hay tiêu thụ vi cá mập. Chiến dịch này đã sử dụng mạng xã hội và các hashtag như #saynotosharkfin (nói không với vi cá) và #SOsharks (cá mập SOS) để thường xuyên nhắc nhở công chúng về chiến dịch, đồng thời nhấn mạnh những bước tiến mới nhất, thúc đẩy những người ủng hộ chiến dịch hãy hành động. Chiến dịch này tỏ ra vô cùng hiệu quả, với việc lượng vi cá xuất khẩu sang Hồng Kông – đại bản doanh của ngành công nghiệp vi cá – đã giảm 30% và lượng vi cá xuất khẩu từ Hồng Kông sang Trung Quốc đại lục cũng tụt dốc đến 90% vào giữa các năm 2012 và 2013. Nhưng WWF đã phải mất nhiều năm trời làm việc vất vả để đạt được thành quả này.

Những cú đánh chính xác. Trên thực tế, việc nhiều công ty tích cực sử dụng mạng xã hội để quảng bá chính họ đã mở ra rất nhiều cơ hội cho các nhà hoạt động xã hội khiêu khích và chứng minh chính kiến của mình trước công chúng. Trừ khi được bảo vệ nghiêm túc, không khó để tài khoản mạng xã hội của một công ty bị xâm nhập – chiến thuật mà rất nhiều nhà hoạt động xã hội đã từng làm. Tuy việc thâm nhập vào tài khoản mạng xã hội có thể được giải quyết nhanh chóng, nhưng điều gây tổn hại lớn hơn chính là các nhà hoạt động xã hội có thể sử dụng chính chiến dịch hoặc chương trình marketing của bạn để truyền bá thông điệp của họ. Các nhà hoạt động xã hội đóng vai trò khiến chiến dịch #QantasLuxury của Qantas đi chệch hướng; McDonald’s từng thử khuyến khích người tiêu dùng tại Mỹ chia sẻ cảm nhận tích cực về chương trình Happy Meals của hãng bằng việc quảng bá cho hashtag #McDstories trên Twitter, nhưng chiến dịch này đã nhanh chóng trở thành phương tiện để đám đông chỉ trích và các nhà hoạt động xã hội dấy lên những nghi ngờ về chất lượng sản phẩm của McDonald’s. Chiến dịch #CheerstoSochi của chuỗi thức ăn nhanh cùng tên cũng có ý định khuyến khích mọi người cổ vũ cho Olympics mùa đông 2014 (và việc hãng là nhà tài trợ chính thức cho Thế vận hội), nhưng đã bị các nhà hoạt động vì quyền lợi của LGBT[21] sử dụng để phản đối đạo luật của Nga cấm “tuyên truyền đồng tính luyến ái”, kéo theo hàng loạt nội dung tiêu cực trên mạng. Những cú đánh đúng thời điểm và chính xác như thế trên mạng có thể đạt hiệu quả tương đương, với chi phí thấp hơn rất nhiều so với chuẩn bị và tiến hành một chiến dịch sáng tạo đắt đỏ.

NHỮNG MỐI NGUY ĐẾN TỪ QUAN ĐIỂM XÃ HỘI

Nghèo đói, bệnh tật, bất ổn, thiếu nước sạch và hàng loạt những vấn đề xã hội khác mang lại rất nhiều cơ hội cho các công ty phát triển các sản phẩm đột phá, tạo ra lợi nhuận và giúp ích cho xã hội. Các doanh nghiệp và quỹ từ thiện liên tục rót tiền cho những mục tiêu xã hội. Đầu tư cho các “doanh nghiệp xã hội” là một ví dụ. Các doanh nghiệp này ngày càng được kỳ vọng đóng vai trò công dân tích cực và góp phần giải quyết những vấn đề của xã hội.

Tuy nhiên, những cơ hội đó cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Xã hội ngày càng phân cực và tính phân nhóm cục bộ trên mạng xã hội sẽ làm tăng nguy cơ hoạt động trên mạng xã hội bị nghi ngờ và tấn công. Chuỗi nhà hàng nổi tiếng tại Mỹ, Chili’s Bar & Grill, đã hứng chịu rất nhiều gạch đá trên mạng do đã cam kết quyên góp 10% doanh

số bán hàng “hợp lệ” trong một ngày cho Tổ chức Quốc gia về chứng Tự kỷ tại Hoa Kỳ, nhân Tháng Quốc gia Nâng cao Nhận thức về chứng Tự kỷ. Tại sao? Vì nhiều người tiêu dùng của Chili’s phản đối quan điểm của Tổ chức này về việc không ủng hộ tiêm chủng cho trẻ nhỏ.

Các tổ chức với mục tiêu xã hội dù dưới hình thức này hay hình thức khác đều mặc định trong bản chất là phải chịu sức ép từ cộng đồng mạng. Chuỗi cửa hàng thức ăn nhanh chuyên bán bánh kẹp thịt gà tại Mỹ, Chick-fil-A’s đã tuyên bố mục tiêu kinh doanh của họ là “Ngợi ca Chúa bằng cách trở thành con chiên trung thành với tất cả những gì được giao phó cho chúng tôi”; các cửa hàng của hãng này cũng luôn đóng cửa vào ngày Chủ Nhật. Nhưng họ đã hứng chịu những chỉ trích nặng nề từ cộng đồng và những người ủng hộ quyền lợi người đồng tính khi công khai thừa nhận trên trang Facebook của mình rằng họ tài trợ nhiều triệu đô-la cho các tổ chức Công giáo phản đối hôn nhân đồng tính.

Những tổn thất to lớn đối với lợi ích cốt lõi của doanh nghiệp

Những chiến dịch như KitKat Tàn sát của tổ chức Hòa bình Xanh hay chiến dịch dài hơi chống lại nạn buôn bán vi cá mập của quỹ Cứu trợ Động vật Hoang dã, cùng các chiến dịch marketing trực tuyến và tài khoản mạng xã hội đã chứng tỏ rằng việc sử dụng các trang mạng xã hội một cách sáng tạo, bài bản, tận dụng tối đa cơ hội có thể gây thiệt hại thật sự đến kết quả kinh doanh và danh tiếng của doanh nghiệp. Ngân hàng Hoa Kỳ đã mất hàng nghìn khách hàng và hàng trăm triệu đô-la doanh thu vì hai bản kiến nghị trực tuyến. Shell mất hợp đồng hợp tác với Lego và hàng triệu đô-la lợi nhuận ước tính vì một video sáng tạo và thông minh lan truyền trên mạng.

Ở chừng mực nào đó, rủi ro hiện nay là rất lớn, có khả năng phá hoại hoàn toàn uy tín và hoạt động của những tổ chức hùng mạnh. Minh chứng đầu tiên cho sức mạnh thật sự của mạng xã hội nhằm phát động những phong trào trên toàn cộng đồng là sự kiện lật đổ chính quyền ở Ai Cập, Tunisia và Lybia, trong phong trào được mệnh danh “Mùa xuân Ả Rập” vào năm 2011 và 2012. Truyền thông mạng xã hội cũng là trung tâm của cuộc biểu tình chống tham nhũng tại Ấn Độ, được nhà hoạt động xã hội Anna Hazare khởi xướng. Tham nhũng được xem là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc Ấn Độ bầu cử thay đổi chính quyền vào tháng Năm năm 2014.

Mạng xã hội cũng được sử dụng để đưa ra những lời đe dọa liên quan đến tính hợp pháp trong hoạt động của các doanh nghiệp. Theo Tom Liacas, phần lớn nguyên nhân của những tranh cãi gần đây đang xoay quanh “giấy phép trách nhiệm xã hội trong hoạt động doanh nghiệp” – hay “social license to operate”. (Một khái niệm vẫn còn khá mơ hồ được định nghĩa trên Wikipedia – là “việc doanh nghiệp nhận được sự chấp thuận hay đồng ý của cộng đồng khu vực. Giấy phép xã hội này tồn tại bên ngoài quy định luật pháp. Nó có thể được cấp thông qua việc đối thoại vào đúng thời điểm và hiệu quả, những thông điệp có ý nghĩa cùng các hành động có đạo đức và trách nhiệm”). Họ tranh cãi về ảnh hưởng ngày càng cao từ ý kiến của công chúng và khả năng phát động sự phản đối ngày càng nhanh chóng của các nhà hoạt động thông qua mạng xã hội. Ông cũng cảnh báo: “Ngày nay, nhà cầm quyền không còn có thể tự tiện thông qua các dự án thương mại và mặc kệ phản ứng chống đối của xã hội nữa.” Những tranh cãi xoay quanh giấy phép xã hội tập trung quanh ngành công nghiệp năng lượng và tài nguyên tại Úc, Canada, Indonesia cùng những quốc gia giàu tài nguyên khác. Tại đây, nhiều NGO đã làm việc chặt chẽ với cộng đồng cư dân khu vực, những người đang bị đe dọa từ quá trình khai mỏ và mở đường ống, nhằm nâng cao nhận thức của công chúng và khi cần sẽ phát động lên tiếng. Chúng ta đã thấy mạng xã hội đóng vai trò trọng tâm thế nào trong nỗ lực của tổ chức Hòa bình Xanh nhằm ngăn cản Shell khai thác dầu tại Bắc cực. Các nhà hoạt động và cộng đồng địa phương tại Trung Quốc hiện đang đồng loạt sử dụng mạng Weibo và Weixin (WeChat) để ngăn chặn sự lan rộng của các nhà máy hóa chất.

Tuy nhiên, ta cũng rất dễ đánh giá quá cao sức mạnh của các nhà hoạt động trên mạng xã hội. Mạng lưới các nhà hoạt động ngày nay có thể rất rộng lớn, được điều hành chuyên nghiệp và ngày càng liên kết với nhau chặt chẽ hơn, nhưng cũng rất dễ chịu sự tác động của những mục tiêu không rõ ràng hoặc thậm chí là đối nghịch nhau, như trường hợp của những người biểu tình trong phong trào “Cách mạng những chiếc ô” tại Hồng Kông vừa qua. Và trong khi nhiều chiến dịch thỏa mãn và vượt mục tiêu đề ra ban đầu, thì hầu hết chiến dịch lại thất bại trong việc gây tiếng vang đủ lớn và thuyết phục công chúng tin vào mục tiêu của mình. Hơn nữa, những “anh hùng bàn phím” (hay “những kẻ ủng hộ lười biếng” mà phần lớn chúng ta rơi vào trường hợp này) có thể ấn nút Like ủng hộ trên Facebook hoặc ký tên vào bản kiến nghị trên Changeorg, nhưng lại thường không có hành động gì tích cực hơn.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.