Thỉnh thoảng sẽ có một vấn đề cực kỳ tồi tệ xảy ra – một trong những chiếc máy bay của bạn biến mất, nhà máy của bạn bốc cháy hay các thành phần lạ được phát hiện trong sản phẩm nổi tiếng nhất của bạn. Không giống như phần lớn các trường hợp chúng ta đã thấy trong Phần II, các vấn đề có tính chất nghiêm trọng như trên có thể khiến hoạt động của ban lãnh đạo cấp cao bị tê liệt và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình điều hành doanh nghiệp. Chúng còn có thể thu hút sự chú ý của cơ quan chức năng và chính trường, những người có khả năng khiến bạn phải ngừng hoạt động.
Có một đội săn tin của đài truyền hình cắm chốt ngoài văn phòng để rình rập không phải là trải nghiệm mà nhiều người muốn có, nhưng chí ít bạn cũng có thể kiểm soát được mình có mở cửa bước ra và phát biểu điều gì đó hay không. Và liệu bạn có đồng ý trả lời các câu hỏi không. Ngược lại, tính linh động và bản chất hai chiều của mạng xã hội cùng với nguy cơ tin tức và tin đồn lan rộng như đám cháy rừng đã khiến cho việc quản lý các bình luận của công chúng trở nên khó khăn hơn nhiều. Chúng cũng khiến việc giải quyết tình huống căng thẳng thông qua ứng xử với công chúng bằng sự tự tin và nhạy cảm càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Các chuyên gia xử lý khủng hoảng luôn nói rằng: Không có thứ vũ khí kỳ diệu nào giải quyết được tất cả các loại khủng hoảng, vì mỗi trường hợp hoàn toàn khác nhau. Tuyên bố này rất chính xác và mạng xã hội đang càng khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn. Tuy nhiên, có vài bài học kinh nghiệm cơ bản mà bạn có thể rút ra từ cách các vụ khủng hoảng nảy sinh trong thời gian gần đây. Trong phần cuối của cuốn sách này, chúng ta sẽ khám phá những nguyên tắc cơ bản để bạn có thể chuẩn bị, ứng phó và phục hồi sau những cuộc khủng hoảng trên mạng xã hội. Nhưng trước tiên, hãy tìm hiểu cách thức mà mạng xã hội thay đổi bản chất của các cuộc khủng hoảng ngày nay.
Nhiều cú sốc ngắn nhưng đau đớn
Ngoại trừ những thảm họa thiên nhiên không lường trước được như thảm họa sóng thần năm 2004 tại Ấn Độ Dương, các trường hợp thông tin bị rò rỉ với quy mô lớn như tại Sony Pictures năm 2014 và những sự việc “bạn không biết rằng mình không biết” khác, thì phần lớn những mối đe dọa – trên lý thuyết – đều có thể giải thích được, có biện pháp phòng ngừa, chuẩn bị và có cách giảm thiểu tác hại khi sự cố xảy ra. Một nghiên cứu do Viện Quản trị Rủi ro thực hiện đã cho thấy: Chưa đến một thập kỷ trước, phần lớn các cuộc khủng hoảng đều có nguyên nhân từ những vấn đề tồn tại âm ỉ từ trước như chiến lược nội bộ hay quản lý doanh nghiệp, cũng như các yếu tố tác động khách quan như những thay đổi lớn về chính trị hoặc pháp luật.
Nếu bị bỏ mặc để tích tụ, những vấn đề lâu dài này cuối cùng sẽ lộ ra ngoài cho công chúng và nhanh chóng trở thành khủng hoảng thật sự. Ví dụ, đoàn thanh tra chính thức về vụ tràn dầu của BP tại Vịnh Mexico năm 2010 đã phát hiện những quyết định của doanh nghiệp và đối tác – nhằm cắt giảm chi phí và rút ngắn thời gian – đã dẫn đến những “sai lầm mang tính hệ thống” “có khả năng sẽ lặp lại”. Tương tự, Ngân hàng Hoa Kỳ gần như đã đảm bảo việc áp dụng mức phí 5 đô-la Mỹ trên thẻ ghi nợ của mình vào năm 2011 sẽ bị phản đối, nhưng ngân hàng vẫn hoàn toàn đánh giá thấp sự giận dữ của công chúng nhắm vào mình. Đây là sai lầm khiến Ngân hàng Hoa Kỳ mất đi hàng chục nghìn khách hàng cá nhân (như đã miêu tả trong chương 4).
May mắn thay, việc áp dụng những cách thức tinh tế và toàn diện để quản lý rủi ro và tương tác với các bên liên quan đã giúp hạn chế thiệt hại đáng kể cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, song song với đó là sự gia tăng số lượng các vấn đề liên quan đến hoạt động chăm sóc khách hàng hằng ngày, hành vi của nhân viên, chiến lược marketing và nhiều hoạt động khác như chúng ta đã thấy trong suốt cuốn sách. Nếu xử lý không khéo, những vấn đề trên sẽ nhanh chóng lan truyền và trở nên nghiêm trọng đối với công chúng, hoặc thậm chí trở thành một cuộc khủng hoảng có thể khiến uy tín của doanh nghiệp sụp đổ (Bảng 13.[1]).
Như chúng ta đã thấy trong Phần II, không dễ gì ngăn chặn một vấn đề nhỏ bị tung lên mạng và trở thành đề tài chỉ trích cho công chúng. Nhưng rất ít các vấn đề như thế có thể trở thành cuộc khủng hoảng thật sự. Khối lượng thông tin tiêu cực mà chúng ta tiếp nhận mỗi ngày, cộng với sự thật là thời gian tập trung chú ý của chúng ta ngày càng ngắn đã khiến những câu chuyện này chìm đi cũng nhanh chóng như khi chúng xuất hiện.

BẢNG 13.[1]. Phân loại các tình huống tiêu cực
Nguồn: Charlie Pownall
Tin xấu lan truyền nhanh hơn, xa hơn và tồn tại lâu hơn
Dù khủng hoảng xảy ra bất ngờ hay âm ỉ từ lâu, tin tức ngày nay vẫn thể lan truyền với tốc độ chóng mặt. Và tin tức không chỉ lan truyền nhanh chóng mà còn phát tán vô cùng xa trong một khoảng thời gian ngắn. Ngày 1 tháng Sáu năm 2012, Minhee Cho, một phụ nữ người Mỹ gốc Hàn, đã gọi một chiếc bánh pizza tại Papa John’s ở Manhattan, New York. Cô phát hiện ra mình bị miêu tả trong hóa đơn là “người phụ nữ mắt híp”. Cảm thấy bị xúc phạm, cô đã đăng bức ảnh chụp tờ hóa đơn lên Twitter và nhanh chóng thu hút hàng trăm người retweet, cùng với hơn 200 nghìn lượt xem. Một tờ báo địa phương đã đăng lại sự việc này, sau đó là kênh CNN và vụ việc nhanh chóng lan truyền khắp thế giới. Do gặp sự chỉ trích nặng nề – đặc biệt là tại Hàn Quốc – chi nhánh của hãng pizza này đã buộc phải đưa ra lời xin lỗi chính thức đối với khách hàng.
Câu chuyện kể trên của cô Cho được nhắc đến trong nghiên cứu vào năm 2013 do công ty tư vấn luật Freshfields Bruckhaus Deringer thực hiện, với gần 102 chuyên gia xử lý khủng hoảng truyền thông hàng đầu trong các tập đoàn đa quốc gia hoạt động tại Anh và châu Âu. Họ cho biết 1/4 các cuộc khủng hoảng đã được các hãng thông tấn quốc tế đăng tin chỉ trong một giờ đồng hồ sau khi sự việc xảy ra, và 2/3 được đăng trong vòng 24 giờ. Nghiên cứu này cũng cho thấy thông tin tồn tại trước công chúng trong thời gian lâu hơn. Hơn một nửa (53%) các cuộc khủng hoảng vẫn còn được đưa tin sau đó một tháng. Cùng với đó, mạng xã hội được cho là có tác động “đáng kể” đến việc lan truyền câu chuyện trong nửa số trường hợp. Không những thế, các trang tìm kiếm còn liệt kê, hiển thị thông tin và bình luận về cuộc khủng hoảng này trong nhiều năm sau.
MẠNG XÃ HỘI KHÔNG KHIẾN TẤT CẢ CÁC KHỦNG HOẢNG ĐỀU TRỞ THÀNH KHỦNG HOẢNG TOÀN CẦU
Ngày nay, khủng hoảng có thể lan truyền nhanh hơn và xa hơn, nhưng ta cũng không nên thổi phồng khả năng lan truyền của chúng. Freshfields Bruckhaus Deringer đã nhận xét trong nghiên cứu của họ rằng nhiều cuộc khủng hoảng lan truyền trên nhiều thị trường gần như cùng lúc. Tuy nhiên, có rất nhiều tình huống có thể xảy ra mà trong đó, khủng hoảng gói gọn trong một khu vực:
Sự hiện diện. Nếu một tổ chức không có hoạt động tại nước ngoài, không có các đối tác hay liên quan đến nước ngoài và chỉ có tiếng trong nước.
Ngôn ngữ. Khi ngôn ngữ mà doanh nghiệp sử dụng không được sử dụng rộng rãi ngoài nước, ví dụ như ở Nhật Bản.
Sự quen thuộc. Khi khả năng lan truyền thông tin bị hạn chế do tính địa phương, quy mô nhỏ hoặc cộng đồng không quen thuộc với mạng xã hội.
Một trường hợp điển hình là Hải Thiên Đường, cơ sở sản xuất và kinh doanh đông dược tại Hồng Kông đã được nhắc đến ở đầu sách. Cơ sở này trở thành tâm điểm chú ý vì một video quay lại cảnh quy linh cao ẩm mốc tại một trong các xưởng sản xuất. Thông tin chi tiết được đăng tải trên các báo địa phương, trong đó có cả tờ báo ảnh hưởng lớn là South China Morning Post và được lan truyền mạnh mẽ trong các cộng đồng hoạt động vô cùng tích cực trên mạng xã hội Hồng Kông. Sự kiện này đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động của Hải Thiên Đường tại Hồng Kông. Nhưng câu chuyện lại không được biết đến rộng rãi ở Trung Quốc đại lục và Ma-cao, mặc dù hãng cũng có cơ sở hoạt động tại miền Nam Trung Quốc và Macau. Tại sao thế? Có lẽ vì hãng chỉ nổi tiếng chủ yếu ở Hồng Kông và các bài báo cũng như tranh luận trên mạng hầu hết đều bằng tiếng Quảng Đông – ngôn ngữ không quen thuộc với phần lớn cư dân Trung Quốc đại lục.
Hẳn nhiên, với tốc độ lan truyền thông tin như hiện nay, bạn chỉ có vài phút thay vì vài giờ để xác định chính kiến trong câu chuyện – một yêu cầu khá thách thức khi tin đồn bắt đầu lan rộng trên Twitter trong khi bạn không hề biết chuyện gì đang xảy ra.
Công khai là điều được trông đợi một khi khủng hoảng bùng nổ
Ngoài thông tin lan truyền nhanh chóng, một trong những thử thách lớn trên mạng xã hội là khi khủng hoảng bùng nổ, công chúng luôn mong muốn bạn phải công khai, trung thực và khách quan ngay khi điều tồi tệ xảy ra. Điều này dường như đi ngược lại bản năng tự nhiên của nhiều người. Tuy nhiên, như chúng ta đã thấy trong Phần II, tốc độ lan truyền thông tin và mức độ tranh luận trực tuyến đã khiến việc giữ im lặng trong giai đoạn đầu của một sự cố hoặc khủng hoảng chỉ càng làm công chúng nghĩ rằng bạn đang phòng thủ hoặc cố giấu điều gì đó. Điều này đồng thời càng tạo thêm nhiều tin đồn và phỏng đoán vô căn cứ trên mạng.
Ngoài việc đưa ra các thông tin cập nhật chính xác và nhanh chóng, trong môi trường mạng đòi hỏi phải chịu trách nhiệm ngay lập tức này, công chúng mong đợi bạn phải luôn sẵn sàng đối mặt và trả lời họ. Theo truyền thống, việc tương tác với các đối tượng bên ngoài trong giai đoạn khủng hoảng có thể được hạn chế trong những phát biểu được viết sẵn – do các lãnh đạo cấp cao đọc tại những buổi họp báo, hội nghị cộng đồng và hội nghị toàn công ty. Nhưng Facebook và các mạng xã hội khác đã cho phép bạn tiếp xúc trực tiếp với công chúng và vì thế, họ mong đợi bạn phải chủ động tham gia những cuộc đối thoại công khai. Đây là điều không hề đơn giản: Nhiều doanh nghiệp cảm thấy trả lời những câu hỏi khó nhằn trên mạng đã là điều phức tạp ngay cả trong lúc bình thường, chứ chưa nói đến trong thời điểm khủng hoảng. Họ thường thắc mắc làm thế nào chúng ta có thể kiểm soát câu chuyện khi chưa nắm được toàn bộ sự việc và chín người mười ý? Làm thế nào bám sát được thông điệp chung trong khi mạng xã hội lại đòi hỏi những câu trả lời mang tính cá nhân và không lặp lại một thông điệp chủ đạo?
“Giấy không gói được lửa”
Dưới áp lực ngày càng tăng của công luận trước vụ bê bối Watergate và đặt máy nghe trộm, Tổng thống Richard Nixon đã tiến hành một loạt chiến thuật đánh lạc hướng điều tra và bảo vệ cho hình ảnh của mình, bao gồm che giấu chứng cứ, ngăn cản mọi người lần theo dấu vết, đổ lỗi cho người khác và tìm cách lái các cuộc tranh luận theo hướng duy trì thể chế chính trị cũng như lợi ích quốc gia. Nhưng trong thời đại ngày nay, khi mọi thông tin đều dưới dạng kỹ thuật số và có thể lưu trữ chia sẻ ngay lập tức giữa nhiều người có chung mối quan tâm và quan điểm, thì việc tìm ra sự thật trở nên dễ hơn rất nhiều, trong khi việc che giấu nó trở nên khó hơn bao giờ hết.
Trong chương 1, chúng ta đã thấy cách chính phủ Trung Quốc chôn vùi (theo đúng nghĩa đen) hai toa tàu sau một tai nạn đường sắt dính líu đến một trong những đoàn tàu cao tốc mới nhất của nước này ở ngoại ô thành phố Ôn Châu, miền Đông Nam Trung Quốc. Tai nạn đã khiến 40 người tử vong. Hành động này nhanh chóng bị lật tẩy bởi những cư dân địa phương hoài nghi và có điện thoại di động. Các nỗ lực tiếp theo của chính quyền nhằm đánh lạc hướng thông tin trên phương tiện truyền thông đại chúng chính là một loạt chỉ thị hướng dẫn phóng viên tập trung đưa tin về các nỗ lực giải cứu người bị nạn, chứ không phải tìm hiểu nguyên nhân gây ra tai nạn và chỉ được dẫn phát ngôn từ “các cơ quan chính quyền”. Làn sóng chỉ trích ngay sau đó đã buộc Bắc Kinh phải tổ chức một phiên xét xử chính thức, tìm ra vấn đề là do sự kết hợp của nhiều yếu tố, từ lỗi thiết kế, bất cập trong đấu thầu, kiểm soát an toàn kém cho đến công tác giám sát thi công thiếu hiệu quả. Tai nạn tại Ôn Châu được mổ tả như thành công đầu tiên của mạng xã hội khi buộc Bắc Kinh phải chịu trách nhiệm về một tai nạn nghiêm trọng.
Tin đồn và thông tin sai lệch lan truyền nhanh như đám cháy rừng
Khủng hoảng là các tình huống phức tạp mà trong đó, sự thật có thể rất khó nắm bắt chính xác – đặc biệt trong giai đoạn đầu khi mọi người đều bàn tán nhưng mọi thứ vẫn chưa rõ ràng. Trong vụ bê bối Watergate, sự thật đã cố tình bị che giấu, thế nên tin đồn và phỏng đoán là căn cứ chủ yếu dẫn dắt quan điểm của công chúng kể từ khi vụ việc này bị phát hiện cho đến ngày cuối cùng của Nixon tại nhiệm sở. Điều đó khiến cho nhân viên của Nixon gặp rất nhiều khó khăn trong việc kiểm soát câu chuyện.
Tuy nhiên, ta có thể tin rằng nếu Twitter được phát minh ra vào thập niên 1970, thì tình hình của Nixon sẽ càng khốn đốn hơn. Mạng xã hội đảm bảo việc đưa tin đồn không còn gói gọn trong giới chính trị hay các lớp học lắm lời nữa, mà là một môn thể thao quần chúng được giới nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp ưa thích. Và cái giá phải trả có thể rất cao. Khi cơn bão Sandy tràn vào New York hồi cuối tháng Mười năm 2012, CNN đã đưa một tin viết rằng Sở Giao dịch Chứng khoán New York bị ngập dưới gần một mét nước. Nhưng sau đó, họ đã phát hiện ra câu chuyện này chỉ là bịa đặt, xuất phát từ nhà quản lý quỹ và hoạt động chính trị Shashank Tripathy và thông qua tài khoản Twitter khá nổi tiếng của ông là @comfortablysmug. Một tin đồn khác rêu rao rằng cả khu vực Manhattan bị mất điện cũng là chuyện bịa do chính người này đưa ra.
Tuy không phải mọi tin đồn đều cố ý tung tin thất thiệt hoặc gây sợ hãi, nhưng mọi sai lầm đều có khả năng gây ra khủng hoảng. Có một tin đồn dai dẳng trong suốt thời gian diễn ra cơn bão Sandy nhắc đến đám cháy lớn tại Bệnh viện Coney Island, nhưng sau đó đã bị phát hiện ra là bắt nguồn từ một cập nhật trong máy quét mà cảnh sát và lính cứu hỏa sử dụng để trao đổi và truy cập vào các chỉ dẫn dựa trên các cuộc gọi đến số 911. Trong trường hợp này, câu chuyện dựa trên căn cứ sai lệch nhưng đã nhanh chóng lan truyền rộng rãi trên Twitter. Nhiều tin tức, hình ảnh và video chia sẻ trên Twitter và Facebook từ các nhân chứng của các trận thiên tai và ném bom khủng bố đều bắt nguồn từ dụng ý tốt – và khá nhiều các tư liệu trong số này là hữu ích. Nhưng số lượng quá dày đặc của chúng, cộng thêm sự thật rằng độ tin cậy của thông tin rất khó kiểm chứng đã khiến những tài liệu đó chỉ gây thêm hỗn loạn trong công chúng, đồng thời khiến tình hình trở nên phức tạp hơn cho cảnh sát và các lực lượng phản ứng nhanh.
Dữ liệu trên mạng xã hội cung cấp thông tin tức thời
Cuộc chơi có vẻ hết sức bất lợi cho bạn khi những tin đồn, phỏng đoán và tin xấu đồng loạt bùng phát trên Twitter. Tuy nhiên, mạng xã hội cũng cho phép bạn nhanh chóng sửa chữa các thông tin sai lệch và không đầy đủ, cũng như truyền đạt câu chuyện theo quan điểm của bạn đến người nghe một cách trực tiếp, chứ không cần thông qua các phóng viên hay những phương tiện trung gian khác. Sự hỗ trợ lúc nào cũng sẵn trong tầm tay dưới dạng dữ liệu vô cùng dồi dào, mà từ đó bạn có thể lắng nghe những gì được nói về mình trên mạng, đo lường cảm xúc của đám đông, tìm cách trả lời phù hợp và đánh giá tác động của nó.
Một nghiên cứu do công ty nghiên cứu doanh nghiệp trên mạng xã hội tại Trung Quốc, CIC và công ty Quan hệ Công chúng Ogilvy thực hiện, về tác động của những ồn ào trên mạng đối với 20 trường hợp khủng hoảng liên quan đến các doanh nghiệp quốc tế, địa phương tại Trung Quốc trong năm 2013, đã cho thấy ý định mua sản phẩm của người tiêu dùng bị sụt giảm nghiêm trọng – trung bình từ 169 đến 221% ngay sau khi khủng hoảng bị phát hiện – và tụt xuống đáy khoảng bốn ngày sau vụ việc. Nghiên cứu này còn đi sâu phân tích ảnh hưởng của ba cách phản ứng ngay sau sự cố – phủ nhận, thừa nhận và điều tra. Không lấy làm ngạc nhiên khi phương án phủ nhận thẳng tuột lập tức gây ra tác động tiêu cực nhất lên ý định mua sản phẩm, khiến chỉ số này tụt giảm 400% ngay trong ngày đầu tiên và không thay đổi trong tuần tiếp theo. Trong khi đó, việc thông báo sẽ tiến hành điều tra về sự cố đã giảm gần một nửa đà sụt giảm ý định mua sắm trong ngày đầu tiên và giữ nguyên tỷ lệ này suốt một tuần sau đó. Điều thú vị là: Nghiên cứu này chỉ ra rằng việc điều tra nguyên nhân còn tỏ ra hiệu quả hơn thừa nhận ngay và xin lỗi (Bảng 13.[2]).
Nghiên cứu này còn phát hiện ra rằng việc thừa nhận vấn đề và xin lỗi nhưng không tiến hành điều tra cũng gây tác hại không kém việc phủ nhận ngay lập tức; trong khi phủ nhận rồi lại xin lỗi – dù bắt buộc hay tự nguyện – sẽ gây ra thiệt hại lớn nhất.
7
BẢNG 13.[2]. Tác động của những cách phản ứng trước khủng hoảng đối với ý định mua sắmNguồn: Ogilvy Public Relations, CIC - 2014
***
Mạng xã hội đã thay đổi động lực của các cuộc khủng hoảng trên nhiều khía cạnh khác nhau. Tuy một số công cụ và kỹ thuật được sử dụng để theo dõi, làm dịu hay đối phó trước những mối đe dọa trên mạng khác với những công cụ dùng ứng phó với khủng hoảng ngoài mạng, nhưng hầu hết các nguyên tắc chung vẫn không thay đổi. Những phát hiện của CIC và Ogilvy PR trong nghiên cứu khủng hoảng thực tế tại Trung Quốc sẽ khiến các chuyên gia xử lý khủng hoảng “truyền thống” yên lòng vì đã chỉ ra cách phản ứng hiệu quả nhất trước khủng hoảng trực tuyến. Chúng cũng tương đồng với các phương pháp được áp dụng ngoài mạng xã hội, khiến cho công tác chuẩn bị ứng phó với khủng hoảng trên mạng xã hội – chủ đề của chương tiếp theo – trở nên đơn giản hơn rất nhiều, thay vì phải sáng tạo ra những nguyên tắc hoàn toàn mới.