Các doanh nghiệp có hành vi sai phạm hoặc trái pháp luật từ lâu đã trở thành mục tiêu phản ứng của giới truyền thông và công chúng. Những hành động này thường khó bị phát hiện và phải mất một thời gian dài thì vấn đề mới được đưa ra ánh sáng một cách trọn vẹn. Nhưng ngày nay, với bối cảnh thế giới vô cùng minh bạch và liên kết, những hành vi lừa đảo, hối lộ, tham nhũng, phân biệt đối xử, quấy rối và lạm dụng tình dục cùng các hình thức sai phạm, phi đạo đức khác đều rất khó giấu giếm và một khi đã bị phát hiện, chúng sẽ lập tức lan rộng như đám cháy rừng. Một nghiên cứu của công ty luật Freshfields Bruckhaus Deringer cho thấy tin tức và bình luận về những vấn đề nóng liên quan đến hành vi sai trái đã lan truyền trên mạng nhanh hơn bất kỳ chủ đề nào khác.
Tuy nhiên, mạng xã hội không chỉ đơn thuần lan truyền những vấn đề trên, mà còn mở ra chiếc hộp Pandora chứa đầy những nguy cơ liên quan đến hành động của doanh nghiệp trên Facebook và các trang mạng khác. Một số nguy cơ loại này, như việc nhân viên nói xấu sếp trên Facebook hoặc doanh nghiệp sử dụng tài sản trí tuệ trái phép của bên thứ ba, có thể dẫn đến làn sóng truyền thông vô cùng tiêu cực; và trong một vài trường hợp còn dẫn đến những hậu quả pháp lý. Ngoài ra, còn phải kể đến một số nguy cơ khác, bao gồm kiểm duyệt, lạm dụng thông tin cá nhân, bị tấn công và bóp méo thông tin bởi những nhân viên tức giận hoặc đối thủ cạnh tranh. Tất cả những hành động trên đều có thể gây ra tổn hại tức thời và sâu sắc đối với danh tiếng của doanh nghiệp.
Hiện nay, công chúng có thể quan sát, bình luận và chia sẻ từng đường đi nước bước của bạn. Rất nhiều vấn đề sẽ liên quan đến việc bạn phản ứng thế nào trên mạng trước những hành vi và hành động pháp lý. Nếu doanh nghiệp giải quyết các vấn đề đó nhanh chóng, công khai và thỏa đáng, bạn sẽ được lợi từ sự hoài nghi của công chúng. Nhưng nếu bạn xử lý những vấn đề trên thiếu chuyên nghiệp, không hợp lý hoặc quá nặng tay, bạn có thể sẽ phải chịu sự chỉ trích nặng nề.
Nhân viên chỉ “có mặt mà không có tâm”[22] vì mạng xã hội
“Xong việc cuối tuần rồi. Đến giờ đi nhạc hội Jazz thôi!” – đây là dòng tweet của Giám đốc Chiến lược Toàn cầu mới của PayPal, Rakesh “Rocky” Agarwal sau một ngày làm việc tại New Orleans vào tháng Năm năm 2014. Nhưng sự việc sau đó đã diễn biến theo chiều hướng xấu khi anh ta dùng trang Twitter cá nhân để công khai phỉ báng hai đồng nghiệp, gọi một người là “quản lý cấp trung vô dụng”, “một đống chất thải” và kêu gọi sa thải người còn lại. Nhận ra sai lầm của mình, Agarwal đã xóa chứng cứ ngay sau đó, xin lỗi cấp trên và đổ lỗi cho chiếc điện thoại thông minh mới của mình, khi nói rằng những lời đó vốn là tin nhắn gửi cho một người bạn. Nhưng anh ta đã bị sa thải ngay lập tức.
Cho đến gần đây, bạn vẫn có thể an tâm rằng những lời nói ngu ngốc, không phù hợp và phỉ báng mà các nhân viên nói ra chỉ trong khuôn khổ chuyện tán gẫu văn phòng. Nhưng nay đã không còn như thế nữa. Với sự xuất hiện thường trực của Facebook và Twitter, tất cả những tin đồn, trò đấu đá và bằng chứng về phân biệt giới tính, phân biệt chủng tộc hay những hành vi lạm dụng đồng nghiệp, hành động với dụng ý xấu, ghen tị thái quá hay lạm quyền vô lý có thể bị công khai ngay lập tức. May thay, những hành động cố ý bôi nhọ cấp trên hay đồng nghiệp của các nhân viên vẫn tương đối hiếm gặp.
Nhưng sự thật đặt ra nhiều thử thách hơn cả là cuộc cách mạng xã hội đã xóa nhòa khoảng cách giữa công việc và cuộc sống cá nhân, dẫn đến hàng loạt sự kiện đáng tiếc. Chủ công ty Amy’s Baking (tại Scottsdale, Arizona) đã phản ứng lại sau khi bị chỉ trích trong một tập của chương trình Kitchen Nightmares[23] với đầu bếp người Anh Gordon Ramsey, bằng cách thóa mạ những người theo dõi chính trang Facebook của họ bằng các tên gọi như “REDSHITTORS” (cách gọi phỉ báng những người sử dụng Reddit, trang web thông tin cộng đồng rất phổ biến ở Mỹ), “bọn hèn nhát”, “giang hồ”, “đồ lợn ghê tởm” và “lũ thất bại”. Nhân viên tại cửa hàng thực phẩm cao cấp Les Deux Garcon tại Kuala Lumpur đã gọi chính khách hàng của mình là “lũ điếm” khi nhận những lời phàn nàn về chất lượng dịch vụ trên Facebook. Cả hai trường hợp này đã kéo theo cơn phẫn nộ từ người tiêu dùng và vô số bài viết tiêu cực trên báo chí.
Việc nhân viên công khai nói xấu cấp trên, đồng nghiệp hay khách hàng trên mạng xã hội không thể tránh khỏi dẫn đến rắc rối. Tuy nhiên, có những nguy cơ không dễ gì nhìn thấy ngay. Không ngạc nhiên khi những lời huênh hoang của “Rocky” Agarwal lan truyền trên mạng như vũ bão vì bản chất những điều anh ta đã nói và công khai chúng trên Twitter. Tuy nhiên, còn có một nguy cơ thật sự đến từ việc nhân viên hành động ngu ngốc hay viết những bình luận ác ý, dù chúng hoàn toàn không liên quan đến công việc, trên những mạng xã hội bề ngoài có vẻ là riêng tư như Facebook.
Cũng dễ hiểu khi nhân viên nghĩ rằng họ có thể nói bất cứ điều gì mình muốn với bạn bè mình thông qua mạng xã hội cá nhân. Nhưng phần lớn các mối quan hệ trực tuyến của chúng ta luôn được xây dựng trên những mối quen biết lỏng lẻo – đồng nghiệp, đồng nghiệp cũ và những người ta gặp vài lần trong quán rượu – chứ không phải chỉ những người bạn thân thiết và tin tưởng được. Và chúng ta cũng dễ quên rằng tài khoản của họ có thể dễ dàng được liệt kê trên các trang tìm kiếm, nghĩa là những chia sẻ cá nhân có thể trở nên công khai, không chỉ khiến nhân vật chính trở nên lố bịch mà còn có thể tác động xấu đến ông chủ của họ.
NHẤN NHẦM PHÍM Ở SINGAPORE
Chỉ cần đi ta-xi từ sân bay Changi của Singapore vào trung tâm thành phố, bạn cũng đủ cảm nhận được Đảo quốc Sư tử được điều hành tốt đến mức nào. Sạch sẽ, ngăn nắp và được tổ chức vô cùng tốt, ngay đến cả cây xanh bên đường dường như cũng được tính toán để luôn có hoa nở suốt năm. Sự lột xác của Singapore từ một hòn đảo hoang vắng ngoài khơi phía Nam Malaysia để trở thành thương cảng thuộc địa của Anh, rồi cuối cùng trong thời gian gần đây đã trở thành một con hổ châu Á, đã được nghiên cứu kỹ lưỡng. Bên cạnh đó cũng phải kể đến tính bảo thủ trong văn hóa đã ăn sâu vào thái độ đối với tính đa dạng tôn giáo giữa nhiều sắc tộc vốn hình thành nên cộng đồng cư dân Singapore, đồng thời đóng góp đáng kể cho thành công của quốc gia nhỏ bé này.
Trên thực tế, sự căng thẳng sắc tộc được che đậy phía sau một tinh thần đồng thuận được nuôi dưỡng tốt. Nhưng một cú sốc vẫn nổ ra vào tháng Chín năm 2012, khi Amy Cheong, một người gốc Malaysia du học tại Úc, kiêm nhân viên quản lý cấp cao tại tập đoàn bảo hiểm hợp tác hàng đầu NTUC Income, đã lên Facebook cá nhân của mình than phiền về việc cô nhận thấy các đám cưới của người Malaysia thật rẻ tiền, dài dòng và có tỷ lệ ly dị cao.
Mấy đám cưới Malay tại khu ngắm cảnh còn kéo dài bao lâu nữa đây! Chết tiệt!!! Đám người này phải trả tiền làm đám cưới đàng hoàng đi chứ, lúc đó may ra tỷ lệ ly dị mới không cao thế này! Sao xã hội lại cho phép tổ chức đám cưới chỉ với 50 đô-la? Tệ hại!
Phát ngôn này đã rò rỉ ra ngoài do một người bạn hoặc đồng nghiệp và kéo theo những bình luận trên các phương tiện thông tin chính thống và mạng Internet, buộc tội cô Cheong đã phân biệt chủng tộc. Sự kiện này còn làm lộ rõ những căng thẳng sắc tộc đang âm ỉ trên cả nước, dẫn đến việc Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long, nhiều Bộ trưởng, đại biểu Quốc hội và nhiều nhà lãnh đạo công khai buộc tội cô Cheong và bảo vệ tình trạng hòa hợp chủng tộc hiện có. Sự kiện này cũng đặt nghi vấn về hiệu quả của chương trình 1.500 ngày “Văn hóa” và “Cách mạng Cam” do CEO của NTUC, lúc bấy giờ là Tan Suee Chieh, khởi xướng. Chiến dịch này nhằm mục đích thay đổi nhận thức truyền thống bảo thủ về công ty này, để trở thành “một biểu tượng của Singapore hiện đại, một doanh nghiệp vì cộng đồng nổi bật”, kết hợp với tiếng tăm đạo đức và uy tín với cách thức điều hành doanh nghiệp chuyên nghiệp, năng động hơn.
Nguy cơ cũng tồn tại khi các nhà báo đói tin và các blogger luôn chực chờ để lấy cho được một điển hình không đúng đắn của nhân viên hòng xây dựng nội dung cho mình. Còn nơi nào để bới móc tốt hơn trang Facebook và Instagram cá nhân của nhân viên? Tháng Năm năm 2011, các chuyên viên tuyển dụng tại công ty quảng cáo GPY&R, nước Úc đã thấy các bài báo trên những trang thông tin quốc gia, mô tả nhân viên của công ty này công bố những hình ảnh “hạ nhục” phụ nữ trên trang cá nhân của họ, gọi Thủ tướng lúc đó, bà Julia Gillard, là “đồng tính nữ” và tố cáo CEO của công ty là thành viên của nhóm “những người phát cuồng vì cặp mông của Pippa Middleton” trên Facebook. Những thông tin đó khá ác ý nhưng cũng chẳng lấy gì làm nghiêm trọng lắm. Người dân Úc chắc hẳn sẽ bỏ qua chúng ngay. Tuy nhiên, cơ quan này lại đang được chọn để xem xét lại chính sách bảo vệ quyền công dân trên mạng xã hội cấp quốc gia, một giải pháp sau vụ bê bối nghiêm trọng mà theo đó, một nhân viên trẻ tuổi đã truyền hình trực tiếp cảnh anh ta quan hệ tình dục với đồng nghiệp đang trong giai đoạn thử việc qua Skype cho các đồng nghiệp khác cùng xem. Và cánh phóng viên đang tìm cách đẩy câu chuyện này đi xa hơn. Đồng thời, dự án lại không được mang ra đấu thầu công khai, nên hoàn toàn có khả năng những hành động này có sự tiếp sức từ một đối thủ của GPY&R.
Những nhân viên bất bình và nhân viên cũ
Tháng Ba năm 2012, Greg Smith công bố anh muốn nghỉ việc tại Goldman Sach trong một bài viết công kích trên tờ New York Times, cáo buộc ngân hàng này có một văn hóa “độc hại và phá hoại”, đặt tiêu chí lợi nhuận quan trọng hơn rất nhiều so với phục vụ khách hàng. Thông báo nghỉ việc của Smith đến hoàn toàn bất ngờ và đã gây hoang mang thật sự cho giới lãnh đạo và nhân viên tại Goldman, buộc CEO Lloyd Blankfein phải công khai bảo vệ văn hóa và cách làm việc của ngân hàng ngay trong hôm đó. Tuy việc từ chức công khai không phải là hành động thường thấy khi bạn muốn nghỉ việc, nhưng Smith đã chọn con đường có nhiều tiền lệ khi sử dụng các phương tiện thông tin đại chúng để gây ảnh hưởng lớn nhất có thể đến công ty cũ của mình. Nhưng không phải bất cứ ai cũng có thể thuyết phục tờ New York Times đăng bài viết kể lể của mình; đúng hơn là chính Facebook, các trang blog và trang bình luận của nhân viên như Glassdoor đã giúp những nhân viên bất bình có thể dễ dàng tìm được người ủng hộ. Và hơn thế nữa, họ có thể giữ làm thế một cách nặc danh.
May mắn thay, những bình luận tiêu cực được nêu trên Glassdoor và các trang bình luận khác thường chỉ là bình luận nhất thời; và mặc dù chúng có thể dấy lên những nghi vấn về văn hóa làm việc, tình trạng và mức lương tại công ty, nhưng tầm ảnh hưởng đến danh tiếng doanh nghiệp dường như không đáng kể và khá chậm. Tuy vậy, nhân viên vẫn có thể hành động tích cực và mưu mẹo hơn trong việc sử dụng mạng xã hội, sử dụng tên giả và tài khoản giả để tung các thông tin bảo mật và đưa ra cáo buộc nghiêm trọng (đôi khi không có cơ sở) về cách doanh nghiệp hoạt động, hoặc gây sự hoài nghi về mức độ chuyên nghiệp hay cuộc sống cá nhân của đồng nghiệp.
Một số nhân viên còn sẵn sàng giơ đầu chịu báng khi tấn công doanh nghiệp bằng chính tên thật của mình. Những trường hợp này có thể gây tổn thất lớn nếu họ nhận được sự ủng hộ của đồng nghiệp hoặc thu hút được sự chú ý của các ký giả có tiếng. Tháng Một năm 2008, Rudolf Elmer, cựu COO của ngân hàng tư nhân Thụy Sĩ Julius Baer, chi nhánh đảo Cayman, đã tuồn thông tin chi tiết về 2 nghìn khách hàng đang gửi tiền ra nước ngoài tại đảo Cayman cho nhà sáng lập WikiLeaks, Julian Assange. Bản thân việc ông đưa thông tin cho WikiLeaks, lúc bấy giờ vẫn còn được ít người biết đến, vốn đã là một câu chuyện đáng chú ý. Nhưng việc ông đưa thông tin bằng cách chuyển một đĩa cứng chứa dữ liệu tại một cuộc họp báo tổ chức ở Frontline Club (London) mới khiến cho vấn đề càng trầm trọng hơn và kéo theo một cơn mưa truyền thông tiêu cực nhắm vào ngân hàng.
Khi tố cáo những người đứng đầu tập đoàn sản xuất máy ảnh hàng đầu Nhật Bản Olympus đã biển thủ 1,[7] tỉ đô-la (con số được liệt kê theo trí nhớ trong cuốn sách Exposure), doanh nhân người Anh kiêm cựu CEO của Olympus, Michael Woodford, ban đầu đã gặp khó khăn khi thuyết phục giới báo chí chính thống vốn rất bảo thủ của Nhật Bản chịu đăng tải câu chuyện của ông. Mặc dù biết hầu hết nhân viên Olympus sẽ sẵn sàng ủng hộ mình, ông cũng hiểu rằng rất ít người trong số đó dám lên tiếng công khai. Vì thế, Koji Miyata, người ủng hộ Woodford và cũng là cựu thành viên hội đồng quản trị, đã lập trang web Olympusgrassrootscom[24], một trang web với hai thứ tiếng Anh và Nhật, nhằm vận động kêu gọi phục chức cho Woodford. Trên trang chủ của web này, Miyata đã kêu gọi toàn bộ nhân viên toàn cầu của Olympus bằng những lời lẽ sau:
Tôi không thể cứ ngồi im chứng kiến sự lụi tàn của công ty mà tôi yêu quý. Với quan điểm của người ngoài cuộc về công ty, tôi có thể nhận định khách quan về mức độ nghiêm trọng của vấn đề mà Olympus đang gặp phải. Đồng thời, tôi cũng thấy được phần nào tiềm năng vượt qua những xung đột đang diễn ra. Hãy chung sức với tôi, thể hiện sự ủng hộ của các bạn đối với các biện pháp cứng rắn để hồi sinh công ty mà tất cả chúng ta yêu quý.
Miyata gọi trang web này là “thành công ngoài sức tưởng tượng”, do thu hút hơn 50 nghìn lượt xem trong vòng năm ngày đầu cùng hàng nghìn e-mail hưởng ứng, mà rất nhiều trong số đó được công khai. Trang web này cũng là công cụ thuyết phục giới truyền thông đại chúng Nhật Bản nghiêm túc nhìn nhận sự việc này. Ngay sau khi một hội đồng độc lập lên tiếng bênh vực Woodford và kêu gọi toàn bộ hội đồng quản trị của Olympus từ chức, Miyata đã nhận ra thời cơ cho phép tạo nên sự thay đổi thật sự trong tập đoàn và thuyết phục Woodford tiến hành một buổi hỏi đáp trực tuyến trên mạng trò chơi rất phổ biến tại Nhật Bản là Nico Nico Douga. Trong đó, nhân viên Olympus có thể trực tiếp đặt câu hỏi cho ông. Vào cuối buổi hỏi đáp này, 75% người tham gia đã ủng hộ doanh nhân người Anh.
Cuối cùng, Woodford vẫn bị hội đồng cổ đông của tập đoàn Olympus tại Nhật Bản ngăn trở lại vị trí cũ, nhưng ông đã được hưởng một khoản bồi thường để dàn xếp không hầu tòa vì bị cắt chức vô cớ và thiệt hại danh dự. Olympus buộc phải củng cố quy trình quản lý nội bộ và cắt giảm nhân sự, trong khi hai thành viên hội đồng quản trị và kiểm toán nội bộ bị phạt tù. Tháng Tư năm 2014, một số ngân hàng đã đâm đơn kiện hãng này vì 28 tỉ yên (tương đương 233 triệu đô-la) tổn thất.
Marketing không phù hợp, phản cảm và phi đạo đức
Bất kể được thực hiện bằng phương tiện nào, thông qua truyền hình, mạng xã hội hay kết hợp nhiều phương tiện với nhau, thì những chiến dịch marketing một khi đã bị xem là phản cảm, tự ca ngợi quá đà hay lợi dụng tình thế sẽ không thể tránh khỏi phản ứng ngược. Những dòng tweet của nhà thiết kế giày Kenneth Cole giành phần đưa tin trước (còn gọi là newsjacking[25]) về cách mạng tại Ai Cập và khả năng Mỹ điều quân đến Syria, đã khiến cộng đồng mạng đồng loạt lên án nhà thiết kế này lợi dụng tình hình một cách đáng xấu hổ và thiếu ý thức. (Sau đó, nhà thiết kế đã thừa nhận rằng mình cố tình muốn gây tranh cãi).
Hàng triệu người đang nổi dậy ở #Cairo. Có tin đồn vì họ nghe nói bộ sưu tập mùa xuân mới của chúng tôi đã được bán trực tuyến tại địa chỉ http://bitlyKCairo-KC.
“Chân mang bốt” hay không mang? Đừng quên còn có sandal, giày bít mũi và giày lười nữa nhé. #Footwear
Nhưng cũng có những trường hợp mà toàn cảnh không được sáng tỏ như vậy. Trên mạng xã hội, thức ăn của người này có thể là thuốc độc của người kia, khiến cho việc dự đoán kết quả của chiến dịch truyền thông hoặc video vừa tung ra của bạn là hết sức khó khăn. Một ví dụ là khi ngân hàng ING Direct ở Canada tung đoạn quảng cáo trên truyền hình, trong đó mô tả một người đàn ông suy sụp vì hội chứng “KHHT” (tức Kế hoạch Hưu trí), không thể ăn ngủ nhưng đã được chữa lành nhờ xem trang web của ngân hàng. Tuy nhiên, ngân hàng này đã nhanh chóng nhận được nhiều e-mail và phản hồi trên mạng xã hội rằng quảng cáo này thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với những người có vấn đề thần kinh, một điều mà hãng chưa hề nghĩ đến và thuyết phục hãng ngừng chiến dịch. Chúng ta sẽ xem ING Direct xử lý tình huống này như thế nào trong chương 12.
Nếu bị phát hiện, các hoạt động marketing phi đạo đức trên mạng xã hội chắc chắn sẽ gây ra rắc rối. Những rắc rối này thể hiện dưới nhiều hình thức:
Mạo danh quần chúng. Được định nghĩa là “ngụy trang chương trình tài trợ của một thông điệp hoặc tổ chức để tạo vẻ ngoài như được quần chúng nhân dân bình thường khởi xướng và ủng hộ”, mạo danh quần chúng là công cụ đã được sử dụng từ lâu để tạo ấn tượng rằng một chiến dịch đang được tiến hành. Là hình thức được nhiều tổ chức chính trị sử dụng một cách phổ biến, mạng xã hội cho phép bất kỳ ai cũng có thể lập nên một trang blog giả giống hệt như được ủng hộ thật sự, hoặc trả tiền thuê người khác đưa các bình luận tích cực về mình hay bôi nhọ đối thủ cạnh tranh. Mặc cho những nỗ lực kiểm soát nạn mạo danh, tình trạng này vẫn hết sức phổ biến. Chuyên gia phân tích dữ liệu thuộc Đại học Chicago, Bing Lui ước tính có 1/3 số bình luận của người dùng trên các trang web là giả. Vấn đề này đang lây lan khắp châu Á. Tháng Tư năm 2013, Samsung bị phát hiện đã thuê các sinh viên Đài Loan đưa những bình luận giả nhằm so sánh điện thoại của hãng này với điện thoại của đối thủ HTC, nói rằng điện thoại HTC “luôn bị lỗi”. Tháng Ba năm 2015, mạng lưới marketing dựa trên sức ảnh hưởng tại Singapore, Gushcloud, đã bị phát hiện trả tiền thuê các blogger đăng ký sử dụng dịch vụ của mình và nói xấu các đối thủ cạnh tranh của Singtel, tập đoàn dịch vụ viễn thông hàng đầu Singapore (hành động mà về sau Singtel phủ nhận rằng họ có liên quan), bằng cách phàn nàn về tình trạng mạng và các gói cước.
Núp bóng người khác. Núp bóng người khác là thủ thuật sử dụng nhân thân giả để ca tụng sản phẩm thái quá, bảo vệ danh tiếng của công ty hay bôi nhọ danh tiếng một công tycá nhân khác. Giống với mạo danh quần chúng, trò núp bóng đã được nhiều chính trị gia sử dụng khi đưa ra đường lối hoạt động của mình hoặc khi tác giả tự bình luận tác phẩm của mình dưới một cái tên giả. Việc này ngày càng trở nên phổ biến do ai cũng có thể dễ dàng núp bóng dưới một cái tên giả trên Yelp, Wikipedia hay nhiều trang dịch vụ xã hội phổ biến khác. Tháng Chín năm 2013, Wikipedia đã khóa và cấm khoảng 250 tài khoản bị phát hiện là được trả tiền để tạo các bài viết. Các công ty quảng cáo tìm thuê người viết bình luận giả tạo luôn xuất hiện nhan nhản trên mạng. Một công ty như thế còn hứa hẹn: “Tất cả những gì bạn cần làm là sao chép các bình luận và đánh giá 5 sao cho các cơ sở kinh doanh mà chúng tôi yêu cầu – đơn giản thế thôi!”
Kiểm duyệt. Một trong những cái giá phải trả trên mạng xã hội là bạn có thể bị chỉ trích về bất kỳ điều gì và vào bất kỳ lúc nào. Bình luận có thể phũ phàng, nhất là khi nó được nói ra trước hàng trăm, hàng nghìn người khác. Nhưng các tổ chức có khả năng đối đầu với những lời chỉ trích, thay vì quay lưng hoặc tệ hơn là xóa hoặc che giấu những bình luận không tốt sẽ nhận được tưởng thưởng xứng đáng. Điều đáng ngạc nhiên là nhiều doanh nghiệp lại chọn cách che giấu. Volkswagen bị bắt quả tang đã xóa bình luận tiêu cực trên trang Facebook của hãng vào năm 2012, sau khi tổ chức Hòa bình Xanh tấn công vào câu hỏi thân thiện của hãng nhân dịp năm mới: “Bạn có quyết tâm nào muốn thực hiện trong năm mới không? Và bạn muốn chúng tôi sẽ làm điều gì trong năm nay?” – bằng cách đề nghị hãng xe hơi này ngừng vận động hành lang chống lại các đạo luật biến đổi khí hậu. Các nhà nghiên cứu tại Đại học Harvard ước tính chính phủ Trung Quốc đã thuê khoảng 250 nghìn đến 300 nghìn người, được gọi là “Nhóm 50 cent” (hoặc Đội quân 50 cent) – tên gọi này lấy từ số tiền được trả cho mỗi bài viết thành công nhằm hướng các cuộc tranh luận khỏi những chủ đề nhạy cảm hay ủng hộ Đảng – hòng thực hiện kiểm duyệt trực tuyến trong khuôn khổ hoạt động “Vạn lý trường thành” ảo.
Một khi bị phát hiện, tác dụng ngược của hoạt động marketing trái đạo đức thường xuất hiện ngay lập tức và không khoan nhượng. Nghiên cứu của Viện tổng hợp Marketing về mức độ tin tưởng đối với quảng cáo trực tuyến tại Anh đã phát hiện 62% người tiêu dùng hoài nghi về các phương pháp marketing trực tuyến mà doanh nghiệp đang sử dụng; chỉ có 20% cho biết họ tin tưởng những gì các doanh nghiệp tự nói về mình trên mạng; 47% cho rằng nếu họ phát hiện một công ty tìm cách điều khiển dư luận trên mạng, họ sẽ sẵn sàng thay đổi hành vi mua sắm và tẩy chay nhãn hiệu hoặc công ty trên.
“PR ĐEN” TẠI TRUNG QUỐC
Marketing trực tuyến phi đạo đức đã hoành hành khắp châu Á, nhưng có lẽ dữ dội nhất là tại Trung Quốc. Tháng Hai năm 2013, tạp chí kinh tế hàng đầu Trung Quốc Caixin đã đăng một phóng sự về ngành công nghiệp “PR đen” ngày càng hoành hành tại đất nước này. Họ phát hiện rằng giá để xóa một bài đăng tiêu cực là vào khoảng 1 nghìn-[10] nghìn Nhân dân tệ (khoảng 150-1.500 đô-la Mỹ) và khoảng 100 nghìn Nhân dân tệ (16 nghìn đô-la Mỹ) để chặn kết quả tìm kiếm. Phóng sự cũng phát hiện các công ty PR đen thường sử dụng phần mềm quản lý tài khoản, cho phép nhân viên của họ quản lý cùng lúc 5-70 tài khoản khác nhau và được trả lương dựa trên số lượng bài đăng không bị phát hiện bởi quản trị viên của vô số cộng đồng trực tuyến tại Trung Quốc. Phóng sự này còn nêu rõ việc sử dụng con dấu giả mạo của chính quyền nhằm đe dọa và buộc các quản trị viên xóa bỏ bài đăng. Một chiến thuật khác được biết đến nhiều hơn ở Trung Quốc là hình thức tống tiền truyền thống: Một công ty PR hoặc marketing trực tuyến sẽ sử dụng các mối quan hệ của mình để đưa các bài viết tiêu cực lên mạng rồi tiếp cận đối tượng bị chỉ trích để đòi tiền gỡ bỏ bài viết này.
Hậu quả của những chiến thuật marketing phi đạo đức trên mạng xã hội không chỉ giới hạn về mặt danh tiếng. Tại nhiều nước, đó còn là hành động đi ngược lại quy định và chống đối cơ quan pháp luật chịu trách nhiệm chống quảng cáo phi pháp và phỉ báng. Chưởng lý thành phố New York, AG. Schneiderman, đã xử phạt 19 công ty với tổng số tiền 350 nghìn đô-la Mỹ vì tội bóp méo các trang web chuyên đăng tải nhận xét người tiêu dùng bằng cách sử dụng tên giả và thuê blogger từ Đông Âu và Philippines viết bình luận giả mạo. Vào thời điểm tôi viết cuốn sách này, Gushcloud đã bị thưa kiện lên Cơ quan Phát triển Truyền thông Singapore do bôi nhọ các đối thủ thuộc Singtel là Starhub và M1. Samsung cũng bị phạt 340 nghìn đô-la Mỹ tại Ủy ban Công bằng Mậu dịch Đài Loan vì cạnh tranh không lành mạnh với HTC.
Xâm phạm sở hữu trí tuệ
Thương hiệu, bản quyền và các hình thức khác của tài sản trí tuệ từ lâu đã là bài toán đánh đổi giữa việc khuyến khích người khác sử dụng, bình luận, tuyên truyền và suy nghĩ về nhãn hiệu của bạn, với việc cố gắng đảm bảo những tài sản trí tuệ đó bảo toàn được giá trị bản chất của chúng. Tuy nhiên, mạng xã hội đã khiến việc quản lý các tài sản trí tuệ trở nên khó khăn hơn, một phần do ta khó theo dõi việc sử dụng chúng hơn nhiều, phần khác do quan điểm đã ăn sâu trong văn hóa cộng đồng là rằng các hình ảnh, video, logo, khẩu hiệu và thiết kế – bất kể người sở hữu thật sự của chúng là ai – đều có thể được sử dụng, sao chép, nhào nặn và chia sẻ tùy thích.
Các trang mạng xã hội cũng mang đến một loạt nguy cơ mới đối với chủ IP và bản thân các tổ chức marketing sử dụng Facebook cùng các mạng xã hội khác. Các nguy cơ nói trên bao gồm:
Chiếm đoạt thương hiệu. Tức nguy cơ một số người “chiếm đoạt” tên các công ty hoặc các thương hiệu lớn trên các mạng xã hội nổi tiếng hoặc đang trên đà nổi tiếng, do hy vọng một lúc nào đó họ có thể bán lại chúng. Họ cũng có thể dẫn người dùng từ các trang này sang trang web của đối thủ, các nhà hoạt động hoặc các trang web đen.
Chiếm đoạt dữ liệu. Bất cứ ai cũng có thể lập một trang blog, tài khoản Twitter, Instagram hoặc Facebook giả mạo dưới tên một công ty, một thương hiệu hoặc một nhân viên chỉ trong vài phút. Những trang này thường bắt chước rất giống trang web thật nhằm mục đích thu thập thông tin địa chỉ e-mail và mật khẩu người dùng.
Chiếm đoạt nhờ lỗi đánh máy. Giống như chiếm đoạt dữ liệu, chiêu thức chiếm đoạt nhờ lỗi đánh máy chính là lợi dụng những lỗi sai thường thấy khi đánh máy hoặc cách viết tiếng nước ngoài để dẫn người dùng từ các trang mạng xã hội thông dụng đến các trang web giả mạo hoặc lừa đảo.
Đồng thời, còn có nguy cơ nhãn hiệu và các tư liệu có bản quyền của bạn bị sử dụng trái phép. Mọi thứ đều có sẵn trên mạng dưới định dạng số, vì thế bất cứ ai cũng có thể tải về, sử dụng và chia sẻ logo, khẩu hiệu, thiết kế, vật liệu cũng như sản phẩm của bạn bất cứ lúc nào, bằng bất cứ cách nào họ muốn, bất chấp các nỗ lực ngăn chặn như Hiệp hội Sáng tạo (nhằm mở rộng các loại hình nội dung có thể được sử dụng và thay đổi mục đích tùy thích) hoặc hệ thống Quản lý Quyền sở hữu Trực tuyến (nhằm hạn chế việc sử dụng nhạc và các tập tin số khác một cách tùy tiện).
Trong tất cả các ví dụ kể trên, ảnh hưởng đối với doanh nghiệp có thể rất nghiêm trọng, từ tụt giảm doanh số, gia tăng chi phí theo dõi và quản lý những nguy cơ này cho đến phải đối diện với kiện tụng. Hậu quả nghiêm trọng nhất là khả năng ảnh hưởng đến danh tiếng của doanh nghiệp, mặc dù việc này do nhiều yếu tố khác nhau chi phối, bao gồm mục tiêu của người chiếm đoạt và mức độ nổi tiếng, được yêu mến của thương hiệu, cũng như khả năng nguy cơ hoặc các sự kiện bắt nguồn từ nguy cơ đó được nhắc đến trên mạng hoặc trên các phương tiện thông tin đại chúng.
Đa phần, việc lạm dụng các tài khoản trên mạng xã hội sẽ ảnh hưởng gián tiếp đến thương hiệu. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp khi các tài khoản giả được lập nên chỉ với mục đích gây thiệt hại cho thương hiệu của doanh nghiệp, thường là do các công ty, nhãn hiệu hay cá nhân liên quan trực tiếp đến doanh nghiệp của bạn, hoặc do trang của bạn bị những nhà hoạt động xã hội muốn chứng tỏ quan điểm của mình tấn công.
Hiển nhiên, xâm phạm IP cũng có thể dễ dàng được thực hiện do người trong công ty và người ngoài. Với các tổ chức sử dụng mạng xã hội ngày càng thường xuyên để trao đổi và tiếp thị sản phẩm, thật dễ để đồng nghiệp của bạn (hoặc các nhà cung cấp) sử dụng logo, hình ảnh và tư liệu thuộc sở hữu của người khác (hoặc sở hữu của những người nổi tiếng muốn bảo vệ quyền riêng tư), từ đó dẫn đến vi phạm bản quyền. Và giống như nhiều trường hợp xâm phạm IP khác, những hành vi này sẽ gây ra sự phẫn nộ và kết cục là một cơn bão chỉ trích, nếu do chính người trong công ty thực hiện.
Một điển hình là nhãn hiệu thời trang DKNY, khi bị phát hiện sử dụng hình ảnh lấy từ trang Humans of New York của nhiếp ảnh gia đường phố Brandon Stanton để trưng bày trong một cửa sổ ở cửa hàng tại Bangkok, khiến Brandon phàn nàn trên trang Facebook của anh. Nhưng câu chuyện phía sau còn dẫn đến nhiều hệ quả hơn: Stanton tiết lộ rằng trước đó vài tháng, DKNY đã ngỏ lời muốn mua 300 tấm ảnh của anh với giá 15 nghìn đô-la, nhưng anh đã từ chối vì cho rằng số tiền trên không xứng đáng. DKNY đã phải thừa nhận rằng một bức ảnh mẫu được lưu hành nội bộ đã bị sử dụng “ngoài ý muốn”, đồng thời nhận lỗi và quyên góp cho một tổ chức từ thiện theo mong muốn của nhiếp ảnh gia. Nhưng danh tiếng của nhãn hàng đã bị sứt mẻ. Sự kiện này được nhắc đến và chia sẻ hàng nghìn lần trên mạng và được hãng BBC, Wall Street Journal cùng nhiều phương tiện thông tin đại chúng khác đưa tin.
Hành động của DKNY thu hút nhiều búa rìu dư luận một phần vì công chúng cho rằng họ đã không giữ lời. Nhưng dù đúng hay sai, sự kiện này vẫn củng cố mối lo ngại về việc các tập đoàn lớn hay lợi dụng các đơn vị nhỏ hơn, vốn không có khả năng hoặc không sẵn sàng bảo vệ bản thân bằng hình thức tư pháp hoặc phương tiện khác. Một câu chuyện tương tự là trường hợp Durex bị bắt quả tang đạo văn của blogger nổi tiếng hàng đầu Trung Quốc Labixiaqiu mà không dẫn nguồn, dẫn đến việc công chúng buộc tội Durex và hãng này đã phải đồng ý chi trả khoản hòa giải ngoài tòa án, đồng thời tặng Labixiaqiu miễn phí ba năm sử dụng sản phẩm.
Nói một cách khách quan thì cả Durex lẫn DKNY đều nhanh chóng nhận lỗi và được nhìn nhận là chân thành, nhờ thế tránh được sự giận dữ mạnh hơn của công chúng. Tuy nhiên, phản ứng không hiệu quả hoặc không tương ứng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hơn nhiều đối với danh tiếng của doanh nghiệp so với chính bản thân hành động vi phạm. Chúng ta sẽ xem xét cách Shell đối phó với một trường hợp xâm phạm IP trong Phần II của cuốn sách này, còn giờ là lúc xem xét sự khác nhau giữa cách đối phó của hai tài khoản Twitter nhái. Sếp cũ của tôi, Sir Martin Sorrell – vốn thường xuyên xuất hiện trên mặt báo và không xa lạ gì với những tranh cãi – đã bị chỉ trích nặng nề do tài khoản Twitter mang tên @NotSirSorrell và vì những điều công chúng nghĩ về ông: Chỉ nghĩ đến tiền bạc, khinh thường những ý tưởng sáng tạo và sẵn sàng chơi xấu đối thủ cạnh tranh. Gần như chắc chắn rằng tài khoản này được viết bởi một người trong ngành, nhiều khả năng là nhân viên của một công ty thuộc WPP. Tài khoản này có khoảng 2 nghìn người theo dõi và được trích dẫn trên các blog chuyên ngành cũng như các phương tiện thông tin đại chúng. Nhưng WPP không có ý định tìm cách xóa bỏ trang này hay có bất kỳ tương tác nào với trang. Ngược lại, chủ sở hữu tờ Daily Mail của Anh đã đâm đơn kiện Twitter vào năm 2012 khi Twitter từ chối cung cấp thông tin về một người dùng đã lập tài khoản @UnSteveDorkland nhằm chế nhạo Steve Auckland, khi ấy là CEO của công ty Northcliffe Media thuộc tập đoàn Mail. Thông tin về đơn kiện này đã lọt ra ngoài và kéo theo một cơn bão phản ứng dữ dội, buộc tập đoàn truyền thông khổng lồ này phải rút lại đơn kiện.
Xâm phạm quyền riêng tư
Được châm ngòi bởi những câu chuyện về việc chính phủ theo dõi quần chúng thường xuyên và trên diện rộng, những cuộc thâm nhập chuyên lấy cắp hàng nghìn thông tin thẻ tín dụng, số an sinh xã hội và địa chỉ cá nhân, cũng như việc chúng ta thiếu kiến thức về những thông tin mà Google, Facebook và các trang web khác biết về mình, là một chủ đề nóng đối với cá nhân lẫn doanh nghiệp. Mạng xã hội lại càng khiến vấn đề trở nên phức tạp, khi nhân viên có thể dễ dàng chia sẻ thông tin riêng tư của khách hàng, đồng nghiệp hay thậm chí là của chính mình cho người khác, đồng thời mở cửa cho những kẻ thâm nhập, phá hoại, lừa đảo và nhiều đối tượng khác soi mói và gây rắc rối, đưa các doanh nghiệp vào vòng nguy hiểm và phá hủy nhiều mối quan hệ quan trọng.
Một mặt, mạng xã hội góp phần nâng cao nhận thức về công nghệ, rằng các công ty và quyền riêng tư hiện nay dễ dàng bị xâm phạm hơn. Các chiến dịch marketing có thể nhắm vào các đối tượng trên mạng xã hội dựa vào sở thích, độ tuổi, nơi ở và hành vi, số lượng người theo dõi hay từ một người quan trọng mà họ biết. Nhiều người không hề nhận ra tất cả những yếu tố này đã bị công bố và có thể được sử dụng để giới thiệu một sản phẩm hay đưa ra lời khuyên cho họ.
Mặt khác, các nguy cơ cũng trở nên rõ ràng hơn. Việc xâm phạm quyền riêng tư có thể là không cố ý, gây ra bởi một nhân viên vô tình để lộ số điện thoại hoặc địa chỉ e-mail, Facebook, Twitter của khách hàng hay vô tình chia sẻ thông tin nào đó công khai thay vì gửi tin nhắn riêng trên Facebook. Những tai nạn này thường gây hiểu lầm nhưng may thay, hậu quả để lại thường không mấy nghiêm trọng. Nhưng các trường hợp cố tình lại gây ảnh hưởng lớn hơn nhiều, như khi một nhân viên phục vụ nhà hàng Applebee’s tại St Louis đăng hóa đơn của khách hàng cùng lời phàn nàn về số tiền boa trên trang thông tin Reddit. Cô nghĩ rằng khách hàng cư xử thiếu công bằng và “có thể người khác sẽ thấy việc này buồn cười”. Chúng ta sẽ tìm hiểu cách Applebee’s xử lý tình huống này trong chương 9.
Bôi nhọ
Vào thế kỷ XIX, Thủ tướng Anh Stanley Baldwin từng mô tả những người sở hữu báo chí Anh quốc là “những kẻ có quyền lực nhưng vô trách nhiệm – vốn là đặc quyền của giới kỹ nữ suốt bao năm nay”. Từ khi việc quản lý in ấn được nới lỏng vào cuối thế kỷ XVII, báo in ở Anh đã thành thạo việc pha trộn tin tức và giải trí với những tin đồn trắng trợn, mà một phần không nhỏ trong số đó được tung ra bởi các doanh nhân, các nghệ sĩ rởm và giới chính trị gia. Ngành báo chí có thể sẽ còn tiếp tục chịu nhiều điều tiếng, nhưng cũng đã trở nên chuyên nghiệp và có trách nhiệm hơn rất nhiều so với thời của Baldwin. Những thông tin lừa bịp trắng trợn có rất ít khả năng được đăng tải. Tuy nhiên, với mạng xã hội, những kẻ chuyên đồn thổi đã có một công cụ khác hữu hiệu hơn nhiều để sử dụng và lạm dụng – một công cụ giúp họ dựng lên và lan truyền những cáo buộc giả dối còn nhanh hơn cả thời gian đánh rơi một chiếc mũ.
Tỷ lệ các doanh nghiệp và cá nhân bị chỉ trích một cách bất công đang tăng vọt. Nghiên cứu của Thomson Reuters chỉ ra những hành động bôi nhọ đã tăng 23% tại Anh trong năm 2014. Sự gia tăng này phần lớn bắt nguồn từ mạng xã hội. Trong cuộc phỏng vấn cho cuốn sách này, Chris Anderson, đồng sáng lập công ty Cyber Investigation Service LLC có trụ sở tại Tampa, đã cho biết công ty của ông nhận được khoảng 4 nghìn yêu cầu mỗi năm, đề nghị ông giúp đỡ chống lại nạn tấn công trực tuyến nghiêm trọng.
Theo Anderson – một người chuyên cung cấp dịch vụ điều tra cho các công ty luật – đa số các cuộc tấn công này là do các nhân viên cũ bức xúc, các đối thủ cạnh tranh, vợ chồng và người yêu với mục tiêu chống lại những nhân vật có tiếng (thường là doanh nhân, vận động viên, người nổi tiếng và ca sĩ). Ngày càng có nhiều nhà cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp nổi tiếng cũng như các bác sĩ, y sĩ và kế toán, các doanh nghiệp dịch vụ tại địa phương (như nhà thầu xây dựng, khách sạn và nhà hàng), cùng nhiều doanh nghiệp khác kinh doanh dựa trên trao đổi trực tuyến (bao gồm các doanh nghiệp thương mại trực tuyến, các công ty tư vấn tài chính và nhà cung cấp dược phẩm) đều cảm thấy mình đứng trước bờ vực nguy hiểm.
Kỹ thuật thường dùng để tung ra và loan báo các bình luận và cáo buộc sai lệch có thể khá phức tạp. Thông thường, những bình luận này được đưa lên các trang bình luận khách hàng như Rip-Off Report, Consumer Reports và Yelp, các trang tin trên mạng xã hội như Reddit và những trang blog tự xây dựng nội dung như Wordpressorg, cho phép người bình luận ẩn danh hoặc sử dụng tên giả; một số trang còn không có phần xác nhận qua e-mail. Những kẻ tấn công cẩn trọng sẽ đưa lời cáo buộc lên từ một quán cafe Internet hoặc một máy tính công cộng, khiến cho việc truy tìm từ địa chỉ IP đến máy tính trở nên khó khăn hơn. Bên cạnh đó là việc tìm kiếm các server đặt ở nước ngoài hoặc ở những quốc gia vốn nổi tiếng gây khó khăn cho việc điều tra, ví dụ như một số nước vùng Caribbean. Hơn nữa, những kẻ phỉ báng có thể nhởn nhơ vì các nhà cung cấp dịch vụ Internet (ISP) hàng đầu và các trang chia sẻ bình luận thường nhận được hàng nghìn yêu cầu gỡ bỏ nội dung mỗi ngày và phải mất hàng tháng trời để giải quyết một kiến nghị. Hơn nữa, nhiều ISP và trang web còn không sẵn lòng giải quyết những trường hợp bôi nhọ so với vấn đề xâm phạm IP – theo lời Mark Warby, luật sư chuyên xử lý các trường hợp truyền thông và bôi nhọ tại London, hiện là Thẩm phán Tòa án Tối cao trong một cuộc phỏng vấn cho cuốn sách này. Ngoài ra còn phải kể đến cái giá phải trả và những khó khăn khi kiện tụng. Ngoài chi phí vô cùng đắt đỏ, các trường hợp kiện tội phỉ báng rất khó giành phần thắng vì luật pháp ở nhiều quốc gia đề cao tự do ngôn luận. Ví dụ, Luật Phỉ báng năm 2013 tại Anh yêu cầu nguyên đơn phải chứng minh được “thiệt hại nghiêm trọng” hoặc, trong trường hợp nguyên đơn là doanh nghiệp, là “tổn thất nghiêm trọng về tài chính”.