Tuy mạng xã hội là cơ hội tuyệt vời để các chuyên viên marketing và truyền thông tiếp cận, thuyết phục khách hàng về chất lượng của sản phẩm và dịch vụ, nhưng nó cũng đồng thời là con dao hai lưỡi có thể khiến cho những nỗ lực mà bạn đã dự trù cẩn thận bị công chúng vùi dập không thương tiếc. Dĩ nhiên, một số chiến dịch được tung ra chỉ nhằm mục đích tạo tranh cãi; và cần phải có “da mặt rất dày” mới theo được con đường này. Chiến dịch quảng cáo trực tuyến Unhate (Không thù hận) của hãng Benetton năm 2011 đã cổ súy cho “văn hóa khoan dung”, với mục tiêu “xóa bỏ hận thù trên khắp thế giới”, khi trưng ra hình ảnh Đức Giáo hoàng hôn một lãnh tụ Hồi giáo. Chiến dịch đã giành giải thưởng lớn trong liên hoan Cannes cho ngành quảng cáo, nhưng cũng kéo theo phản ứng dữ dội trong các nhóm tôn giáo, bị Vatican và Nhà Trắng buộc tội. Cuối cùng, hãng đã buộc phải rút lại hình ảnh này. Nhưng chiến dịch vẫn đạt được mục tiêu của nó: xuất hiện dày đặc trên báo chí và trên mạng Internet.
Nhưng đa phần các chiến dịch thường bị phản tác dụng một cách hoàn toàn không ngờ trước, vì chúng bị xem là không phù hợp, được kiểm soát kém hay chọn sai thời điểm. Đột nhiên, bạn phải bơi trong một biển người chế nhạo hoặc trừng phạt mình trên Twitter, trên Facebook của mình và phải đối mặt với lựa chọn khó khăn khi cân nhắc xem nên làm gì tiếp theo. Việc bạn sẽ đáp trả thế nào còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm cảm xúc của công chúng và khả năng bạn chịu thiệt đến đâu.
ING Direct Canada vấp phải phản ứng dữ dội về sức khỏe tâm thần
Tài chính cá nhân là một chủ đề riêng tư, lắt léo và thường khá nhạy cảm đối với nhiều người. Trong khi nỗi lo liệu chúng ta có tiết kiệm đủ tiền để trang trải cho việc giáo dục con cái và kế hoạch về hưu vẫn còn đang nặng nề, thì lại còn công việc kinh doanh khó khăn và kết quả sụt giảm càng lúc càng nghiêm trọng hơn do ảnh hưởng của suy thoái kinh tế toàn cầu. Điều này đã khiến nhiều người mất hết niềm tin vào ngân hàng và các cố vấn kinh tế.
Giữa bối cảnh trên, bộ phận ngân hàng cá nhân thuộc chi nhánh Canada của Ngân hàng ING Direct (sau này được đổi tên thành Tangerine) đã tung ra chiến dịch trên nhiều kênh truyền thông vào tháng Một năm 2013, để quảng bá cho Kế hoạch Tiết kiệm An dưỡng tuổi già (Retirement Savings Plan – RSP) và Tài khoản Tiết kiệm Miễn thuế (Tax-Free Savings Accounts – TFSAs). Họ đã so sánh quá trình chọn lựa ngân hàng với chứng bệnh tâm thần dẫn đến căng thẳng và mất ngủ. Chiến dịch “Bạn có đang chịu đựng?” xoay quanh một đoạn quảng cáo trên truyền hình, mô tả một người đàn ông có triệu chứng “RSP”, không thể ăn hay ngủ được và đã được chữa khỏi sau khi đến ngân hàng. Chiến dịch này sau đó được hậu thuẫn bằng một loạt quảng cáo trực tuyến hướng dẫn cách tự chẩn đoán căn bệnh tưởng tượng nói trên, song song với công tác tân trang không gian cafe của năm chi nhánh ngân hàng thành “các hiệu thuốc tài chính”. Chúng tôi đã nhắc đến chiến dịch này trong chương 5.
Ban đầu, không có quá nhiều người phản ứng về chiến dịch này. Nhưng trong hai ngày sau đó, ngân hàng và CEO Peter Aceto bắt đầu nhận được e-mail và các bài đăng trên Facebook, Twitter phản ứng rằng đoạn quảng cáo thể hiện sự thiếu tôn trọng với những người có vấn đề về sức khỏe thần kinh. CEO của Hiệp hội Sức khỏe Thần kinh Canada đã tham gia vào cuộc tranh cãi trực tuyến và tuyên bố: Cứ khoảng năm người Canada thì lại có một người có vấn đề về sức khỏe thần kinh.
@CEO_INGDIRECT Là một người mắc bệnh mãn tính, tôi cảm thấy quảng cáo RSP của ông hoàn toàn bất kính. Đúng là một quảng cáo vô duyên. Cảm ơn ông.
Quảng cáo của ING Direct, ‘Chịu đựng chứng RSP’ thật vô cùng tồi tệ. Mang bệnh lý thần kinh ra làm trò đùa chẳng bao giờ là khôn ngoan.
@ingdirect Quảng cáo mới nhất của ngân hàng thật chẳng có lương tâm gì cả. Tôi sẽ tiếp tục lên tiếng đến khi nào các người ngừng phát sóng nó.
Nhận ra chiến dịch này đã động chạm đến một vấn đề nhạy cảm, ngân hàng đã ngưng toàn bộ và đăng một thông điệp trên trang Facebook của mình (một phiên bản rút gọn của thông điệp này cũng được đăng trên Twitter).
Chúng tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến tất cả khách hàng và người ủng hộ vì những góp ý của các bạn. Chúng tôi chưa bao giờ có ý định xem thường bất cứ mối lo ngại nào về các vấn đề sức khỏe thần kinh, nhưng chúng tôi xin tiếp thu ý kiến của các bạn. Chúng tôi đã quyết định ngưng phát sóng quảng cáo RSP trên truyền hình. Sẽ mất vài ngày để toàn bộ quảng cáo được ngưng phát sóng, nhưng chúng tôi đang thực hiện quá trình này. Xin hãy chấp nhận lời xin lỗi chân thành của chúng tôi nếu các bạn cảm thấy bị xúc phạm bởi quảng cáo này.
Phản ứng trước hành động của ING khá tích cực. Nhiều người còn cảm ơn ngân hàng vì đã làm điều đúng đắn và hành động nhanh chóng. Nhưng chúng ta có thể học được điều gì từ cách ngân hàng này đảo ngược tình thế trên môi trường mạng xã hội?
Nhạy cảm nhưng không phản ứng thái quá
Thông thường, bạn sẽ nghe thấy những phản ứng tiêu cực đầu tiên đối với một chiến dịch marketing từ mạng xã hội. Những phản ứng này ban đầu thường xuất hiện đơn lẻ. Một vài bình luận có thể rất nặng nề nhưng cũng có nhiều bình luận khác thể hiện nhiều ý kiến rất đa dạng, khiến việc tìm hiểu xem phản ứng của thiểu số có cơ sở không, hay ý kiến này có đại diện cho số đông không là rất khó khăn. Trên thực tế, nghiên cứu được thực hiện trước chiến dịch của ING đã không phát hiện ra vấn đề gì tiêu cực. Vì thế, hoàn toàn dễ hiểu khi ngân hàng phải chờ đợi vài ngày để xác định xem việc tiếp tục tiến hành chiến dịch có dẫn đến những tổn thất lâu dài về kết quả kinh doanh và danh tiếng hay không, hoặc những ý kiến tiêu cực chỉ là phản ứng thái quá. Nhưng làn sóng bình luận vẫn tiếp tục dâng cao và một số còn rất bức xúc, bao gồm một e-mail do một người đàn ông có con trai mắc chứng trầm cảm gửi đến Peter Aceto, mà ông hoàn toàn không hay biết, đã tự vẫn tại trường đại học. Đến lúc này thì Aceto quyết định phải xem lại đoạn quảng cáo và nhận ra nó có thể bị hiểu theo hướng hoàn toàn khác. Vì thế ông đã quay lại với cộng đồng mạng và xác nhận mình rằng đã lắng nghe những góp ý và đang cân nhắc kỹ lưỡng. Trong 24 giờ sau khi nhận được e-mail về câu chuyện chàng sinh viên tự vẫn, ông đã quyết định ngưng chiến dịch, đồng thời thay thế nó bằng một đoạn quảng cáo cũ được chỉnh sửa.
Dù phản ứng tiêu cực chỉ từ thiểu số, nhưng ING đã được nhìn nhận là hành động đúng đắn và nhanh chóng lấy lại lòng tin của đám đông. Nhưng đôi khi, việc đọc những dấu hiệu để dự đoán tương lai không đơn giản như thế. Tháng Mười một năm 2012, chuỗi siêu thị Asda đã tung ra một chiến dịch quảng cáo tại Anh quốc, mô tả một người mẹ trẻ phải vật lộn để chuẩn bị cho dịp Giáng sinh, trong khi các thành viên còn lại trong gia đình chẳng làm gì cả. Đoạn quảng cáo kết lại bằng câu: “Đằng sau một lễ Giáng sinh tuyệt diệu là một người mẹ.” Ngay lập tức, chuỗi siêu thị này bị cáo buộc là phân biệt giới tính trên tất cả các phương tiện – trên mạng, với cơ quan quản lý quảng cáo và trên các phương tiện thông tin đại chúng. Nhưng đồng thời, nó cũng nhận được hàng nghìn like trên trang Facebook, nhiều bình luận tích cực trên Twitter và cả sự ủng hộ của nhiều phóng viên, bình luận viên danh tiếng. Họ cho rằng quảng cáo này đã bị cáo buộc một cách không công bằng. Thay vì tạm ngưng chiến dịch, Asda quyết định tiếp tục triển khai và công bố một thông báo xin lỗi, phòng khi hãng này khiến một số người bị xúc phạm và giải thích rằng: Siêu thị không bao giờ muốn xúc phạm bất kỳ ai và luôn tôn trọng tất cả những người làm cha mẹ.
Điều đáng ghi nhận ở đây là thay vì vội vã ra quyết định, cả hai công ty đều giữ được cái đầu lạnh trong những tình huống bối rối và mập mờ, dù liên quan đến những chủ đề nhạy cảm, và đều giải quyết được tình huống với thiệt hại tối thiểu. Nhờ ghi nhận những ý kiến trái chiều về đoạn quảng cáo của mình, Asda đã nhận thấy họ có thể tiếp tục theo đuổi chiến dịch – một quyết định đã được chứng minh là đúng đắn. Và ING Direct cũng đã đưa ra một quyết định đúng với lý do khác. Là một thương hiệu tương đối mới trong một ngành nhiều đối thủ cạnh tranh, họ sẽ bị ảnh hưởng nặng nề bởi các vấn đề liên quan đến lòng tin. Ngân hàng này đã xác định rằng chi phí cho một đoạn quảng cáo ngắn hạn chẳng đáng là bao so với uy tín của họ trong dài hạn.
Đương nhiên, nhiều khía cạnh còn phụ thuộc vào bối cảnh và văn hóa thực tế. Đồng thời, chúng ta cũng nên nhớ rằng ING Direct ở trong tình thế tốt hơn nhiều doanh nghiệp khác khi dẫn dắt tâm lý đám đông vì CEO của ngân hàng là người hoạt động khá tích cực trên mạng xã hội, cũng như nổi tiếng vì thường chia sẻ quan điểm của mình trên mạng hay đích thân trả lời những câu hỏi từ khách hàng. Ông có dự cảm rất nhạy bén về những vấn đề trên mạng một cách tự nhiên. Tuy nhiên, phần lớn các doanh nghiệp lại không may mắn có một CEO thường xuyên lắng nghe công chúng như thế. Khi không có bất kỳ phương tiện truyền thông đại chúng nào chỉ trích hoặc khiếu nại lên cơ quan chức năng, bạn cần phải tìm cách nhấn mạnh tính cấp thiết của vấn đề trong bối cảnh rộng hơn, đồng thời phải đưa ra thêm nhiều lựa chọn hoặc giải pháp có thể áp dụng, với một phong thái uyển chuyển và chuyên nghiệp.
Thừa nhận sai lầm của bạn
Chúng ta ai cũng mắc sai lầm. Chúng ta có thể quá ngây thơ, quá tham lam hoặc quá chú trọng mục tiêu sau cùng nên không thấy được mình đang đối phó với vấn đề gì. Và chúng ta đa phần đều sẽ được tha thứ cho những hành vi không thỏa đáng, miễn là chủ động rút kinh nghiệm và không lặp lại sai lầm. Nhưng để chứng mình rằng mình đã học được bài học từ quá khứ, chúng ta phải thừa nhận mình đã sai lầm. Và ít có điều gì khiến công chúng khó chịu hơn việc chúng ta không chịu thừa nhận mình đã sai.
ING Direct có thể không cố tình coi thường những vấn đề sức khỏe thần kinh, nhưng cũng đã nhận thấy ngân hàng lẽ ra nên nhìn vấn đề dưới nhiều phương diện hơn và hành động của họ đã khiến nhiều người thật sự khó chịu, nếu không muốn nói là vô cùng giận dữ. Vì thế, ngân hàng sẽ chịu rất ít thiệt hại và được lợi nhiều hơn khi dũng cảm thừa nhận sai lầm, đồng thời khẳng định mục đích hoàn toàn tích cực của mình. Mặt khác, Asda không phạm sai lầm lớn đến thế (mặc dù dư luận xung quanh ồn ào hơn) nên không cần thiết phải tuyên bố rằng hãng đã phạm sai lầm.
Cách chúng ta thừa nhận sai lầm của mình cũng rất quan trọng. ING Direct phải đối phó với một vấn đề nổ ra chủ yếu trên mạng xã hội. Một ấn phẩm chuyên ngành marketing đã đưa tin về chiến dịch, nhưng các ấn phẩm truyền thông về tài chính và kinh doanh vẫn chưa đưa tin. Vì thế, ngân hàng đã quyết định phản hồi chủ yếu trên trang Facebook và tài khoản Twitter chính thức, còn CEO Peter Aceto cũng đồng thời đăng tin trên các tài khoản mạng xã hội cá nhân của ông. Ngược lại, với sự tham gia của nhiều phương tiện truyền thông đại chúng, một phần phản hồi lớn hơn nhiều từ Asda lại được thực hiện thông qua các kênh truyền thông chính thống.
Hối lỗi chân thành
Tính tức thời và kết nối trực tiếp của mạng Internet đồng nghĩa bạn cần suy nghĩ thật cẩn trọng về giọng điệu mình nên chọn, cũng như thông điệp bạn nên chuyển tải và thời gian đưa ra thông điệp. Hạ mình hối lỗi chưa bao giờ là việc dễ dàng, đặc biệt là trước công chúng, nhưng bạn cần nhớ rằng mạng xã hội không hề đem lại sự dễ chịu vì có một tấm chắn giữa bạn và công chúng, giống như đối với báo giấy hay thậm chí một cuộc phỏng vấn trên truyền hình. Bạn cũng nên nhớ rằng những người dùng mạng xã hội thừa nhạy cảm để nhận ra và sẽ không khoan nhượng cho bất cứ điều gì không chân thành.
Bạn có thể đã cố gắng rất nhiều để tạo một giọng điệu phù hợp, bằng cách chứng tỏ mình đã nắm được vấn đề, lắng nghe ý kiến từ nhiều phía và thừa nhận rằng mình đã phạm sai lầm. Tuy nhiên vấn đề còn nằm ở cách bạn chọn và sử dụng ngôn ngữ, ngữ điệu. Bạn cần phải tỏ ra thân thiện, khiêm tốn và thẳng thắn, tránh tối đa từ ngữ vòng vo và tối nghĩa. Chúng chỉ tạo ra cảm giác rằng bạn đang cố gắng tránh né vấn đề hay che giấu điều gì đó. Trong ví dụ sau đây, tuy chỉ là trường hợp một chương trình chứ không hẳn là một chiến dịch truyền thông phản tác dụng, nhưng cách General Mills lựa chọn khi rút lại thông tin cập nhật gây tranh cãi về các điều khoản pháp lý cũng khá hữu ích. Dưới đây là cách hãng này tuyên bố rút lại những điều khoản này trên trang blog chính thức của công ty:
Như đã thông báo rộng rãi, gần đây General Mills đã đăng tải Bộ quy định Pháp lý mới cập nhật trên trang web của chúng tôi. Những điều khoản này – và mục tiêu của chúng tôi – đã bị hiểu nhầm nghiêm trọng, gây nhiều quan ngại cho khách hàng.
Vì thế, chúng tôi đã tiếp thu các ý kiến và đã thay đổi các điều khoản này về nguyên trạng như trước đây.
Phản ứng trước lời tuyên bố này vô cùng dữ dội, với nhiều chỉ trích nặng nề nhất tập trung vào câu thứ hai, theo đó ám chỉ vấn đề nằm ở phía người tiêu dùng chứ không phải doanh nghiệp. Bất kể chọn ngôn từ và giọng điệu như thế nào, bạn cũng cần tuân thủ đúng các giá trị của doanh nhiệp. J. P. Morgan đã hủy buổi trả lời trực tiếp thông qua hashtag #AskJPM bằng một dòng tweet ngắn gọn, nhưng tinh tế và súc tích để thừa nhận sai lầm của mình.
Buổi trả lời câu hỏi ngày mai đã bị hủy. Đây thực sự là một ý tưởng tồi. Thôi quay về lập kế hoạch mới vậy.
Một điều cần lưu ý khi xử lý những phản ứng ngược là: Khiếu hài hước có thể giúp hạ nhiệt một tình huống nhưng cần phải được sử dụng rất cẩn trọng và không tạo ấn tượng rằng bạn không quan tâm đến người tiêu dùng. Qantas đã thừa nhận chiến dịch Luxury phạm sai lầm bằng một dòng tweet đưa ra khoảng hai giờ sau khi chiến dịch khởi động, tiếp nối là một dòng tweet khác tuyên bố chiến dịch này đã chấm dứt.
Chà! Có quá nhiều tweet sáng tạo. Hãy tiếp tục gửi ý kiến của bạn đến #QantasWeHearYou (Qantas lắng nghe bạn) nhé!
Với đà này thì chiến dịch #QantasLuxury phải mất hàng năm trời để chấm giải mất.
Cách tiếp cận của hãng hàng không này đã nhịp nhàng hòa theo tâm lý của người Úc với khiếu hài hước, nhưng cách này sẽ không thành công khi áp dụng tại Mỹ hay cho hãng J. P. Morgan. Và nếu trông cậy vào khiếu hài hước để thoát ra khỏi tình huống khó khăn, bạn sẽ không đi đến đâu nếu chạm vào những vấn đề nhạy cảm như sức khỏe tâm thần hay phân biệt giới tính. ING Direct và Asda đã cố ý tránh cách tiếp cận hài hước.
Việc xin lỗi cũng mang lại tác dụng vô cùng tích cực, miễn nếu được bảo đảm và thực hiện đúng đắn. Những chiến dịch bị xem là phá vỡ chuẩn mực văn hóa hay động chạm đến những vấn đề xã hội nhạy cảm như sức khỏe tâm thần, phân biệt giới tính thường phải kéo theo một lời xin lỗi. Nhưng trong nhiều trường hợp, lời xin lỗi là không cần thiết; vì chỉ cần thừa nhận sai lầm và hứa khắc phục, cải thiện là đủ. Nhưng dù chọn cách nào, bạn cũng sẽ không vượt qua được sự phản đối của cộng đồng mạng nếu không thể hiện sự chân thành.
Đồng thời, một câu hỏi cũng được đặt ra: Ai nên là người đưa ra lời xin lỗi? Cả ING Direct và Asda đều thành công trong việc truyền đạt với công chúng rằng họ xin lỗi vì những bức xúc mình đã gây ra. Nhưng tuyên bố của ngân hàng sẽ tác động mạnh nhất khi do chính Peter Aceto đưa ra, ngay cả khi từ ngữ ông dùng gần như giống hệt của công ty. Một phần nguyên do là vì thông điệp này được chính CEO truyền đạt và do đó, được xem là đáng tin cậy hơn; còn một phần vì ông đã sử dụng cách nói ít trịnh trọng:
Chưa bao giờ có ý định xem nhẹ vấn đề sức khỏe tâm thần với quảng cáo RSP trên truyền hình. Xin hãy nhận lời xin lỗi của chúng tôi nếu bạn cảm thấy khó chịu. Sẽ ngưng đoạn phát quảng cáo này.
Ngoài đăng thông báo lên các tài khoản mạng xã hội chính thức, ING Bank còn nỗ lực tối đa để trả lời trực tiếp bất kỳ ai bình luận tiêu cực về vấn đề này trên mạng – một hành động quan tâm đến cá nhân và thể hiện rằng ngân hàng luôn coi trọng từng khách hàng của họ.
***
Các nhân viên bất mãn, các nhà hoạt động xã hội và những chiến dịch phản tác dụng đang xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc. Dù những vấn đề này đôi khi rất tồi tệ và gây hại, nhưng nếu được xử lý đúng cách, đa phần chúng sẽ trôi qua tương đối nhanh và sức ảnh hưởng sẽ bị chặn đứng. Nhưng cũng có những loại vấn đề khiến các doanh nghiệp bị cuốn vào một vòng xoáy không kiểm soát được – như việc Exxon Valdez, Sony Pictures bị tấn công hoặc sự sụp đổ của nhà máy dệt Rana Plaza tại Bangladesh. Những khủng hoảng thật sự khiến ban quản lý cấp cao bị gián đoạn công việc thường nhật trong nhiều ngày, thậm chí là nhiều tuần liền.
Việc bạn xử lý khủng hoảng như thế nào có thể quyết định vận mệnh của doanh nghiệp và hình ảnh doanh nghiệp từ đó về sau. Trong khi hãng Malaysia Airlines bị tư nhân hóa sau thảm họa máy bay MH370 và MH17, thì hãng Air Asia lại có thể sống sót qua hàng loạt tai nạn, trong đó bao gồm vụ máy bay QZ8501 rơi xuống biển Java ngoài khơi Indonesia. Những vấn đề về cơ cấu hẳn nhiên đóng vai trò lớn trong trường hợp của Malaysia Airlines, nhưng cách ứng phó sai lầm trong lúc máy bay MH370 vẫn mất tích và thông điệp truyền thông tuyệt vời của CEO Air Asia Tony Fernandes mới góp phần quyết định một hãng hàng không có thể sống sót, trong khi hãng kia phá sản. Phần tiếp theo của cuốn sách sẽ nêu cách sử dụng mạng xã hội để xử lý các khủng hoảng nghiêm trọng.