Bấy giờ là giữa tháng Chín. Từ lúc mặt trời mọc, chúng tôi đã đi từ Bartlett, ngược lên thung lũng sông Saco — nơi trải dài giữa những bức tường núi non, đôi khi dốc đứng, nhưng thường thì phẳng lì như lối đi trong nhà thờ. Suốt ngày hôm đó và hai ngày trước đó, chúng tôi đã thơ thẩn tiến về trung tâm của dãy White Mountains — những ngọn đồi pha lê cổ kính ấy, với thứ ánh sáng kỳ bí từng lấp lánh trên những bước chân lang thang xa xôi của chúng tôi trước cả khi chúng tôi nghĩ tới chuyện ghé thăm. Hết đỉnh núi này đến đỉnh núi khác vươn lên, chồng chất lên nhau cho đến khi mây bắt đầu la đà dưới các chóp núi. Sườn núi in hằn những vệt đỏ của các trận lở đất — những trận cuồng lưu gồm đất đá và cây cối đổ ập xuống các thung lũng, để lại những dấu tích trên đường đi mà sự bồi đắp của muôn đời thực khó lòng xóa nhòa. Chúng tôi có núi ở sau lưng, núi ở hai bên, và một cụm những ngọn núi hùng vĩ hơn nữa đang chờ phía trước. Con đường của chúng tôi vẫn tiếp tục ngược dòng Saco, thẳng tiến vào trung tâm của cụm núi ấy, tựa như muốn vượt qua cả tầng mây trên đường tiến vào vùng đất xa xôi hơn.

Ngày xưa, những người khai phá thường kinh hoàng trước những cuộc đột kích của thổ dân miền Bắc, khi họ từ thành lũy núi non này lao xuống qua những khe núi quen thuộc mà chỉ riêng họ mới biết. Quả thực, đó là một lối đi kỳ diệu. Người ta có thể tưởng tượng ra một con quỷ, hoặc một vị thần Titan, đang đi dọc thung lũng, hất hửng gạt phắt những ngọn núi sang một bên trên đường hắn bước, cho đến khi một ngọn núi lớn chặn ngang con đường hắn định đi. Hắn không chần chừ trước một trở ngại như thế, mà xé toạc ngọn núi ra làm đôi từ đỉnh đến chân, phơi bày những khoáng sản ẩn giấu bên trong, những dòng nước không bao giờ thấy ánh mặt trời, tất cả mọi bí mật ở tận sâu thẳm trái tim ngọn núi, với một vết nứt vĩ đại gồm những vách đá hiểm trở ở hai bên. Đó chính là Khe núi của dãy White Hills. Thật hổ thẹn cho tôi khi đã cố gắng miêu tả nó bằng một hình ảnh tầm thường đến vậy, khi tôi cảm nhận rõ rằng đây là một trong những khung cảnh mang tính biểu tượng dẫn dắt tâm trí hướng tới cảm thức về Đấng Toàn Năng, dẫu không tài nào hình dung hết.

Lúc này, chúng tôi đã đến một đoạn hẹp, trông gần như thể được đục đẽo bằng sức mạnh và nghệ thuật của con người trên lớp đá nguyên khối. Hai bên là những bức tường đá hoa cương cao vút và dựng đứng, đặc biệt là ở phía bên phải, nhẵn thín đến mức vài khóm cây thường xanh khó lòng tìm nổi một chỗ bám để sinh trưởng. Đây chính là lối vào, hay nói theo hướng chúng tôi đang đi, là điểm tận cùng của khe núi lãng mạn này. Trước khi chúng tôi ra khỏi nơi ấy, tiếng bánh xe lộc cộc vang lên từ phía sau, và một chiếc xe ngựa công cộng kẽo kẹt trờ ra từ trong lòng núi, với những hàng ghế trên nóc, những chiếc rương ở phía sau, cùng một người đánh xe bảnh bao khoác chiếc áo choàng dài màu xám đục, vừa chạm roi vào những con ngựa kéo xe phía sau vừa kéo cương những con dẫn đường. Trong tâm trí tôi, có một thứ chất thơ ẩn giấu trong một cảnh tượng như thế, chẳng kém gì đoàn chiến binh thổ dân được trang hoàng lướt ra từ chính khe núi hoang dã ấy. Tất cả hành khách, ngoại trừ một phụ nữ rất béo ngồi băng ghế sau, đều đã xuống xe. Một người là nhà khoáng vật học, một nhân vật uyên bác diện đồ đen và đeo kính xanh, mang theo một chiếc búa nặng nề mà ông dùng để tàn phá không thương tiếc các vách đá rồi nhét những mảnh vỡ vào túi. Một người khác là một thanh niên ăn mặc lịch sự, tay cầm chiếc ống nhòm cẩn vàng và dường như đang ngâm nga một câu thơ nào đó trong những bản tuồng hứng của Byron về phong cảnh núi non. Lại có một thương gia đang trên đường từ Portland trở về vùng thượng Vermont; và một thiếu nữ xinh xắn, với sắc hồng phớt rất nhạt tựa như những loài hoa mong manh thường mọc giữa các vách đá vùng núi cao.

Họ khuất dạng, và chúng tôi rảo bước theo sau, đi qua một khu rừng thông rậm rạp mà suốt mấy dặm đường chẳng cho chúng tôi thấy gì ngoài bóng râm ảm đạm của chính nó. Khi chiều tà buông xuống, chúng tôi đến một thung lũng bằng phẳng hình lòng chảo, được bao bọc bởi một thành lũy đồi núi vĩ đại, nơi chắn khuất ánh mặt trời từ lâu trước khi nó từ giã thế gian bên ngoài. Chính tại nơi này, chúng tôi mới có được cái nhìn đầu tiên — ngoài những lần nhìn từ xa — về cụm núi chính. Chúng thật uy nghi, thậm chí đầy kinh hãi khi ngắm nhìn ở một tâm trạng phù hợp, thế nhưng, với phần chân núi rộng rãi và những dãy sườn núi dài nâng đỡ chúng, chúng lại gợi lên ấn tượng về một khối lượng khổng lồ hơn là chiều cao chọc trời. Ngọn Washington quả thực trông sát tận Thiên đường: nó trắng xoá màu tuyết phủ kéo dài xuống tận một dặm, và đã bắt lấy đám mây duy nhất đang trôi lững lờ giữa bầu không khí để che đi đỉnh đầu của mình. Hãy quên đi những cái tên khác của các chính khách Mỹ đã được đóng dấu lên những ngọn đồi này, và hãy cứ gọi ngọn núi cao nhất ấy là WASHINGTON. Những ngọn núi là đài 37vĩnh cửu của Trái Đất. Chúng phải đứng vững chừng nào Trái Đất còn tồn tại, và không bao giờ nên được dâng hiến cho riêng những nhân vĩ đại của thời đại và đất nước họ, mà phải dành riêng cho những bậc vĩ nhân mà vinh quang là phổ quát, và là những người sẽ được muôn đời tôn vinh.

Không khí ở vùng cao nguyên này, vốn hiếm khi oi bức và nằm ở độ cao gần hai nghìn thước so với mặt biển, giờ đây trở nên sắc lạnh, giống như một buổi tối tháng Mười ở vùng đất thấp trời quang mây tạnh. Đến sáng, có lẽ sương giá, nếu không muốn nói là tuyết rơi, sẽ phủ trên thảm cỏ và lúa mạch, đồng thời một lớp băng mỏng sẽ đóng trên các vũng nước đọng. Tôi rất đỗi vui mừng khi nhìn thấy viễn cảnh về một chỗ nghỉ ngơi thoải mái ở ngôi nhà mà chúng tôi đang tiến lại gần, cùng bầu không khí dễ chịu từ những vị khách đang tụ tập trước cửa.