Tiểu Luận Và Khảo Luận

Lượt đọc: 5 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
I

❊ ❊ ❊

Phê bình lịch sử không bao giờ là một hiện tượng đơn lẻ, tách biệt trong nền văn minh hay văn học của bất kỳ dân tộc nào. Nó là một phần trong tiến trình phức tạp hướng tới tự do, vốn có thể được mô tả như một cuộc nổi dậy chống lại thẩm quyền. Đó chỉ là một khía cạnh của tinh thần suy tưởng đầy tính cách tân—thứ tinh thần mà trong lĩnh vực hành động đã sản sinh ra dân chủ và cách mạng, còn trong lĩnh vực tư tưởng lại là cội nguồn của triết học và khoa học tự nhiên. Tầm quan trọng của phê bình lịch sử với tư cách là một nhân tố tiến bộ không nằm quá nhiều ở những kết quả mà nó đạt được, mà nằm ở hệ tư tưởng mà nó đại diện cũng như phương pháp mà nó vận hành.

Vì là kết quả của những lực lượng mang tính cách mạng cốt lõi, phê bình lịch sử không tồn tại trong thế giới cổ đại giữa những chế độ chuyên chế vật chất của châu Á hay nền văn minh tĩnh tại của Ai Cập. Những trụ đất sét của Assyria và Babylon, hay những chữ tượng hình trên các kim tự tháp, không tạo nên lịch sử mà chỉ là tư liệu cho lịch sử.

Biên niên sử Trung Hoa, dù truy ngược về tận thời kỳ đời sống rừng rú hoang sơ của dân tộc này, vẫn mang đậm một sự tỉnh táo trong phán xét và một sự tránh né tính hư cấu—điều gần như vô song trong văn chương của bất kỳ dân tộc nào. Tuy nhiên, tinh thần bảo thủ vốn là đặc trưng của dân tộc ấy đã chứng tỏ sự tai hại đối với văn học cũng như thương mại của họ. Phê bình tự do cũng xa lạ như thương mại tự do vậy. Còn về người Ấn Độ, tâm trí nhạy bén, có khả năng phân tích và tư duy logic của họ lại hướng nhiều hơn vào ngữ pháp, phê bình và triết học thay vì lịch sử hay niên đại. Thật vậy, trong lĩnh vực lịch sử, trí tưởng tượng của họ dường như đã đi quá đà; huyền thoại và sự thật đan xen chặt chẽ đến mức mọi nỗ lực tách biệt chúng đều trở nên vô ích. Nếu ta loại trừ việc xác định nhân vật Sandracottus của Hy Lạp chính là Chandragupta của Ấn Độ, thì chúng ta thực sự chẳng có manh mối nào để kiểm chứng tính xác thực của các văn bản hay xem xét phương pháp nghiên cứu của họ.

Chính ở nhánh người Hy Lạp thuộc chủng tộc Ấn-Đức, ta mới tìm thấy lịch sử đúng nghĩa, cũng như tinh thần phê bình lịch sử; ở chính nhánh nhỏ tuyệt vời của người Aryan nguyên thủy, những người mà chúng ta gọi là người Hy Lạp—những người, như người ta vẫn thường nói, đã ban tặng cho thế giới mọi chuyển động, ngoại trừ những lực lượng mù quáng của tự nhiên.

Bởi lẽ, kể từ ngày họ rời bỏ những cao nguyên lạnh giá của Tây Tạng và du hành, với tư cách là một dân tộc du mục, đến những bờ biển Aegea, đặc trưng trong bản chất của họ chính là sự tìm kiếm ánh sáng. Tinh thần phê bình lịch sử là một phần trong sự *Aufklärung*—sự khai sáng trí tuệ kỳ diệu—dường như đã bùng nổ lên trên chủng tộc Hy Lạp như một dòng thác ánh sáng vào khoảng thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên.

L’esprit d’un siècle ne naît pas et ne meurt pas à jour fixe (Tinh thần của một thế kỷ không sinh ra và cũng chẳng chết đi vào một ngày định sẵn), và nhà phê bình đầu tiên có lẽ cũng khó lòng xác định được như con người đầu tiên vậy. Chính từ nền dân chủ mà tinh thần phê bình đã vay mượn sự bất dung đối với thẩm quyền giáo điều, từ khoa học tự nhiên mà vay mượn những quy luật đầy sức hút về trật tự và quy củ, từ triết học mà vay mượn khái niệm về một sự thống nhất cốt lõi nằm bên dưới những biểu hiện phức tạp của các hiện tượng. Phê bình lịch sử xuất hiện ban đầu như một thái độ thay đổi của tâm trí hơn là một nguyên tắc nghiên cứu, và những ảnh hưởng sớm nhất của nó có thể được tìm thấy trong các văn bản thiêng liêng.

Bởi con người bắt đầu nghi ngờ trước hết ở những vấn đề tôn giáo, rồi sau đó mới đến các vấn đề thế tục khác. Còn về bản chất của tinh thần phê bình lịch sử trong sự phát triển tột cùng của nó, nó không chỉ giới hạn ở phương pháp thực nghiệm nhằm xác định xem một sự kiện có thực sự xảy ra hay không, mà còn quan tâm đến việc điều tra nguyên nhân của các sự kiện, những mối quan hệ chung giữa các hiện tượng trong đời sống, và trong giai đoạn phát triển cuối cùng, nó chuyển sang câu hỏi rộng lớn hơn là triết học lịch sử.

Giờ đây, dù quá trình vận động của phê bình lịch sử trong hai lĩnh vực lịch sử thiêng liêng và lịch sử thế tục đều là những biểu hiện của cùng một tinh thần, nhưng phương pháp của chúng lại quá khác biệt, các quy chuẩn về bằng chứng hoàn toàn tách biệt, và động cơ trong mỗi trường hợp lại không hề liên quan đến nhau. Do đó, để đánh giá rõ ràng tiến trình tư tưởng Hy Lạp, chúng ta cần xem xét hai vấn đề này một cách hoàn toàn tách biệt. Tôi sẽ thực hiện việc sắp xếp các tác giả theo trình tự thời gian, vì đó là trình tự hợp lý—không phải vì sự kế tiếp của thời gian luôn là sự kế tiếp của các ý tưởng, hay vì biện chứng pháp luôn tiến triển trên một đường thẳng như Hegel quan niệm. Trong tư tưởng Hy Lạp, cũng như ở bất kỳ đâu, vẫn tồn tại những giai đoạn trì trệ và thoái trào rõ rệt, nhưng sự phát triển trí tuệ của họ—không chỉ trong vấn đề phê bình lịch sử mà cả trong nghệ thuật, thi ca và triết học—dường như quá đỗi bình thường, quá tự do khỏi mọi ảnh hưởng ngoại lai gây nhiễu, và mang tính hợp lý đặc trưng đến mức khi bước theo dấu chân của thời gian, chúng ta thực sự đang tiến triển theo trật tự mà lý trí đã định sẵn.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.