Vào thời kỳ đầu trong quá trình phát triển trí tuệ, người Hy Lạp đã chạm tới cái ngưỡng quan trọng trong lịch sử của mọi quốc gia văn minh: khi những suy tưởng lý trí bắt đầu xâm lấn lãnh địa của các chân lý mặc khải; khi những tư tưởng tâm linh của nhân dân không còn được thỏa mãn bởi những quan niệm vật chất thấp kém từ các tác giả đầy cảm hứng; và khi con người nhận thấy không thể rót "rượu mới" của tư duy tự do vào những "bầu da cũ" của một tín ngưỡng chật hẹp và gò bó.
Từ tổ tiên Aryan, họ đã thừa hưởng một di sản tai hại: thứ thần thoại vấy bẩn bởi những câu chuyện quái đản và vô đạo đức, cố gắng che đậy trật tự hợp lý của tự nhiên bằng một mớ hỗn độn những phép màu, đồng thời làm hoen ố sự hoàn hảo nơi bản chất của Thần linh bằng những tính xấu bị gán ghép - một thứ áo Nessos khiến Heracles của chủ nghĩa duy lý khó lòng thoát khỏi sự diệt vong. Dẫu rằng những suy tưởng của Thales cùng những sự tương đồng đầy hấp dẫn về luật lệ và trật tự do khoa học vật lý cung cấp chắc chắn là những lực lượng quan trọng thúc đẩy tinh thần hoài nghi trỗi dậy, nhưng xét trên phương diện đạo đức, thần thoại Hy Lạp mới là nơi dễ bị tấn công nhất.
Thật khó để lay chuyển niềm tin phổ quát vào các phép màu, nhưng chẳng ai chấp nhận tội lỗi và sự vô đạo đức là thuộc tính của bậc Lý tưởng mà mình thờ phụng. Vì thế, những triệu chứng đầu tiên của một trật tự tư duy mới đã bộc lộ qua những tiếng kêu gào đầy phẫn nộ của Xenophanes và Heraclitos chống lại những điều ác ý mà Homer đã nói về các con trai của Thần linh. Và trong câu chuyện kể về Pythagoras, khi ông nhìn thấy "hai người sáng lập thần học Hy Lạp" đang bị đày đọa dưới Địa ngục, ta có thể nhận ra sự trỗi dậy của thời kỳ Aufklärung (Khai sáng) rõ nét cũng như cách ta thấy cuộc Cải cách được báo trước trong tác phẩm Inferno của Dante.
Vậy nên, bất kỳ niềm tin chân chính nào vào sự thật hiển nhiên của những câu chuyện này sớm muộn cũng gục ngã trước sức tàn phá của lối phê bình đạo đức tiên nghiệm từ trường phái này. Thế nhưng, phe chính thống, như lệ thường của họ, đã ngay lập tức tìm thấy một nơi trú ẩn tiện lợi dưới "cái khiên" của học thuyết về ẩn dụ và các ý nghĩa tiềm ẩn.
Đối với trường phái ngụ ngôn này, câu chuyện về cuộc chiến quanh những bức tường thành Troy chỉ là một điều bí ẩn, phía sau nó, tựa như sau một tấm màn che, là những chân lý đạo đức và vật lý nhất định. Cuộc đấu giữa Athena và Ares chính là cuộc đấu tranh vĩnh cửu giữa tư duy lý trí và sức mạnh thô bạo của sự ngu dốt; những mũi tên lách cách trong ống tên của "Kẻ bắn xa" không còn là công cụ báo thù phóng ra từ cây cung vàng của con trai Thần linh nữa, mà chỉ là những tia nắng mặt trời thông thường, thứ vốn chẳng là gì ngoài một khối kim loại cháy trơ lì.
Những cuộc nghiên cứu hiện đại, với sự tàn nhẫn của lối phân tích thực dụng, cuối cùng đã hạ bệ Helen thành Troy xuống chỉ còn là biểu tượng của bình minh. Ngay cả giữa những người Hy Lạp cũng có những kẻ thực dụng như thế, những người nhìn thấy trong cụm từ ἄναξ ἀδρῶν chỉ đơn thuần là một ẩn dụ cho sức mạnh khí quyển.
Dẫu rằng khuynh hướng tìm kiếm ẩn dụ và ý nghĩa tiềm ẩn này cần được xếp vào hàng những mầm mống của phê bình lịch sử, nhưng về bản chất, nó hoàn toàn thiếu tính khoa học. Điểm yếu cố hữu của nó đã được Plato chỉ ra rõ ràng; ông cho thấy rằng dù lý thuyết này chắc chắn có thể giải thích được nhiều huyền thoại đương thời, nhưng nếu muốn viện dẫn đến nó, thì phải áp dụng như một nguyên tắc phổ quát; một vị thế mà ông hoàn toàn không sẵn lòng chấp nhận.
Giống như nhiều nguyên tắc vĩ đại khác, nó phải chịu khổ sở vì chính các môn đồ của mình, và tự dẫn đến sự bác bỏ khi tấm mạng của Penelope bị phân tích thành một ẩn dụ cho các quy tắc của logic hình thức: sợi dọc đại diện cho tiền đề, còn sợi ngang đại diện cho kết luận.
Vì thế, bằng việc bác bỏ lối giải thích ngụ ngôn cho các văn bản thánh thiêng như một phương pháp về cơ bản là nguy hiểm, vì chứng minh được quá nhiều hoặc quá ít, tự thân Plato quay trở lại với phương thức tấn công sơ khai hơn. Ông viết lại lịch sử với một mục đích giáo huấn, đặt ra những chuẩn mực đạo đức nhất định cho phê bình lịch sử: Thần là thiện; Thần là công chính; Thần là chân thực; Thần không có những đam mê tầm thường như con người. Đây là những thước đo mà chúng ta phải dùng để đối chiếu với các câu chuyện về tôn giáo Hy Lạp.
‘Thần không tiền định cho bất kỳ ai phải lầm đường lạc lối, cũng không gửi sự hủy diệt đến những thành phố vô tội; Ngài không bao giờ bước đi trên mặt đất trong một lớp cải trang kỳ quặc, cũng không bao giờ phải than khóc cho cái chết của bất kỳ người con yêu dấu nào. Hãy dẹp bỏ những giọt nước mắt dành cho Sarpedon, giấc mộng dối trá gửi đến Agamemnon, và câu chuyện về lời thề ước bị phá vỡ!’ (Plato, Republic, Quyển ii. 380; iii. 388, 391.)
Những chuẩn mực đạo đức tương tự cũng được áp dụng cho các ghi chép về những vị anh hùng thuở xưa, và theo cùng những nguyên tắc tiên nghiệm ấy, Achilles đã được cứu vãn khỏi các cáo buộc về lòng tham và sự xấc xược trong một đoạn văn. Đây có thể coi là ví dụ sớm nhất của cái gọi là "tẩy trắng cho những vĩ nhân" - một trào lưu rất phổ biến trong thời đại chúng ta, khi Catiline và Clodius được mô tả như những chính trị gia trung thực và có tầm nhìn xa, khi bản tính eine edle und gute Natur (cao thượng và tốt đẹp) được gán cho Tiberius, và Nero được cứu vãn khỏi di sản ô nhục của mình để trở thành một tay tài tử sành sỏi, kẻ mà những lệch lạc đạo đức đã được biện minh hơn cả nhờ cảm thức nghệ thuật tinh tế và chất giọng nam cao đầy mê hoặc.
Thế nhưng, bên cạnh nguyên tắc diễn giải bằng ngụ ngôn và việc tái cấu trúc lịch sử dựa trên đạo đức, còn có một lý thuyết thứ ba. Nó có thể được gọi là lý thuyết bán lịch sử, thường được biết đến với tên gọi Euhemeros, mặc dù ông không hề là người đầu tiên đề xướng ra nó.
Viện dẫn một di tích hư cấu mà ông tuyên bố đã tìm thấy trên hòn đảo Panchaia - một cột đá được cho là do chính Zeus dựng lên, liệt kê chi tiết các sự kiện trong thời gian ngài trị vì trên trái đất - nhà tư tưởng nông cạn này đã cố gắng chứng minh rằng các vị thần và anh hùng của Hy Lạp cổ đại chỉ là "những người phàm trần bình thường, mà những thành tựu của họ đã bị thổi phồng và xuyên tạc rất nhiều." Theo ông, chuẩn mực đúng đắn của phê bình lịch sử khi xử lý các huyền thoại là hợp lý hóa những điều khó tin, và trình bày phần còn sót lại nghe có vẻ hợp lý như là sự thật hiển nhiên.
Đối với ông và trường phái của mình, ví dụ như lũ nhân mã - những đứa con thần thoại của bão tố, mối liên kết kỳ lạ giữa cuộc sống con người và loài vật - chẳng qua chỉ là vài thanh niên từ ngôi làng Nephele ở Thessaly, nổi tiếng vì sở thích thể thao. "Mùa gặt sống của những hiệp sĩ mặc giáp trụ" - thứ nảy mầm một cách đầy huyền bí từ răng rồng - là một đội quân đánh thuê được tài trợ bởi lợi nhuận từ một vụ đầu cơ ngà voi thành công. Còn Actæon, một ông chủ săn chó bình thường, kẻ sống trước thời kỳ của việc đóng phí hội viên, đã bị chi phí nuôi chó săn ăn đến khánh kiệt gia sản.
Giờ đây, việc cho rằng bên dưới vẻ hào nhoáng của huyền thoại và truyền thuyết có thể tồn tại một nền tảng thực tế lịch sử là một giả thuyết rất dễ xảy ra, điều này được minh chứng qua các cuộc điều tra hiện đại về cách vận hành của tinh thần tạo huyền thoại trong thời kỳ hậu Cơ Đốc giáo. Charlemagne và Roland, Thánh Francis và William Tell, không phải vì thế mà bớt đi tính chân thực của họ dù lịch sử về họ đầy rẫy những điều hư cấu và khó tin. Nhưng trong mọi trường hợp, điều thiết yếu cần có là một sự xác thực bên ngoài, giống như việc Roland và Roncesvalles được đề cập trong các biên niên sử của nước Anh, hay (trong phạm vi huyền thoại Hy Lạp) thông qua các cuộc khai quật ở Hissarlik. Thế nhưng, việc cướp đi hạt nhân siêu nhiên của một tự sự thần thoại, rồi trưng ra cái vỏ khô khốc thu được như một sự thật lịch sử, thì như người ta đã nói rất đúng: đó là hoàn toàn sai lầm về phương pháp điều tra và đồng nhất sự hợp lý với chân lý.
Và liên quan đến luận điểm phê bình của Palaiphatos, Strabo và Polybius rằng việc Homer hoàn toàn hư cấu là điều không tưởng, chúng ta có thể không chút nghi ngại mà chấp nhận điều đó, vì huyền thoại cũng giống như hiến pháp, chúng lớn dần lên chứ không được hình thành trong một ngày. Nhưng giữa sự sáng tạo có chủ đích của một nhà thơ và tính chính xác lịch sử là một phạm vi rộng lớn của năng lực tạo huyền thoại.
Lý thuyết Euhemeros này đã được chào đón như một phương pháp mang tính triết học và phê bình thực thụ bởi những người La Mã thiếu tinh thần khoa học; phương pháp này được du nhập vào bởi nhà thơ Ennius, người tiên phong của chủ nghĩa Hellenism toàn cầu. Nó tiếp tục định hình giọng điệu của tư tưởng cổ đại về vấn đề xử lý thần thoại cho đến khi Cơ Đốc giáo trỗi dậy, khi đó, nó bị những tác giả như Augustine và Minucius Felix biến thành thứ vũ khí tấn công đáng gờm vào chủ nghĩa Ngoại giáo. Lúc ấy, nó bị bỏ rơi bởi tất cả những kẻ vẫn quỳ gối trước Athena hoặc Zeus. Một cuộc trở về chung, với sự hỗ trợ của các nhà triết học huyền bí thành Alexandria, đã diễn ra với nguyên tắc diễn giải ngụ ngôn, coi đó là phương tiện duy nhất để cứu các vị thần trên đỉnh Olympus khỏi những cuộc tấn công kiểu Titan từ vị Thần Galilean mới. Sự bảo vệ vô ích ấy, bức tượng Đức Mẹ đặt ngay giữa điện Pantheon có thể kể rõ nhất cho chúng ta biết.
Tuy nhiên, tôn giáo có thể bị hấp thụ nhưng không bao giờ bị bác bỏ hoàn toàn, và những câu chuyện trong thần thoại Hy Lạp, vốn đã được linh thiêng hóa bởi ảnh hưởng thanh lọc của Cơ Đốc giáo, vẫn tái xuất hiện ở nhiều nơi thuộc miền nam châu Âu trong thời đại của chúng ta. Ngụ ngôn cũ cho rằng các vị thần Hy Lạp đã phục vụ tôn giáo mới dưới những cái tên giả có nhiều sự thật hơn là điều mà nhiều người muốn khám phá.
Giờ đây, sau khi đã lần theo quá trình phát triển của phê bình lịch sử trong cách xử lý đặc biệt đối với huyền thoại và truyền thuyết, tôi sẽ tiến hành điều tra hình thức mà tinh thần tương tự đã thể hiện trong cái mà người ta có thể gọi là lịch sử thế tục và các sử gia thế tục. Lĩnh vực cần đi qua sẽ được thấy là giống nhau ở một vài phương diện, nhưng thái độ tinh thần, tinh thần chủ đạo và động cơ của cuộc điều tra thì hoàn toàn đã thay đổi.
Đã từng có những người anh hùng trước cả con trai của Atreus và những sử gia trước cả Herodotus, nhưng người sau mới được xưng tụng một cách đúng đắn là cha đẻ của lịch sử. Bởi nơi ông, chúng ta khám phá ra không chỉ mối liên hệ thực nghiệm giữa nguyên nhân và kết quả, mà còn cả sự quy chiếu không ngừng vào các Quy luật, điều vốn là đặc trưng của một sử gia thực thụ.
Vì mọi lịch sử về cơ bản phải mang tính phổ quát; không phải theo nghĩa bao gồm tất cả các sự kiện đồng thời của thời quá khứ, mà thông qua tính phổ quát của các nguyên tắc được áp dụng. Và những quan niệm vĩ đại giúp hợp nhất tác phẩm của Herodotus là những điều mà ngay cả tư duy hiện đại vẫn chưa bác bỏ. Sự cai trị thế giới trực tiếp bởi Thần linh, sự báo ứng và trừng phạt mà tội lỗi và thói kiêu ngạo luôn kéo theo, sự mặc khải mục đích của Thần cho dân Ngài thông qua các dấu hiệu và điềm báo, qua phép màu và lời tiên tri; đối với Herodotus, đây là những quy luật chi phối các hiện tượng lịch sử. Ông về cơ bản là kiểu mẫu của một sử gia siêu nhiên; đôi mắt ông luôn căng lên để nhận diện Thần linh đang chuyển động trên mặt nước của cuộc sống; ông quan tâm đến các nguyên nhân cuối cùng hơn là các nguyên nhân hiệu quả.
Tuy nhiên, chúng ta có thể nhận ra trong ông sự trỗi dậy của cái "ý thức lịch sử" – tiền đề hợp lý của khoa học phê bình lịch sử, cái φυσικὸν κριτήριον (thước đo tự nhiên), theo lời một học giả Hy Lạp, đối lập với cái đến từ τέχνη (kỹ thuật) hay διδαχῇ (sự dạy bảo).
Ông đã băng qua thung lũng của đức tin và thoáng thấy những đỉnh cao đầy nắng của Lý trí; nhưng giống như tất cả những ai vừa chấp nhận siêu nhiên lại vừa cố gắng áp dụng các chuẩn mực của chủ nghĩa duy lý, ông về cơ bản là không nhất quán. Để hiểu rõ hơn về đặc điểm của ý thức lịch sử này ở Herodotus, cần phải xem xét một cách kỹ lưỡng các hình thức phê bình khác nhau mà nó thể hiện.
Những câu chuyện huyền thoại như phượng hoàng, những người chân dê, những sinh vật không đầu với đôi mắt trên ngực, những người ngủ suốt sáu tháng trong năm (τοῦτο οὐκ ἐνδέχομαι τὴν ἀρχήν), người sói xứ Neuri, và những thứ tương tự, đều bị ông bác bỏ hoàn toàn vì trái ngược với kinh nghiệm sống thông thường và với những quy luật tự nhiên mà các nhà triết học vật lý Hy Lạp sơ khai đã làm cho thế giới tư tưởng được biết đến. Những truyền thuyết khác, chẳng hạn như chuyện Cyrus được một con chó cái cho bú, hay trận mưa lông vũ ở Bắc Âu, đều được ông hợp lý hóa và giải thích thành tên của một người phụ nữ và một trận tuyết rơi. Nguồn gốc siêu nhiên của dân tộc Scythian, từ sự kết hợp giữa Hercules và quái vật Echidna, bị ông gạt sang một bên để thay bằng lời giải thích có khả năng xảy ra hơn rằng họ là một bộ lạc du mục bị người Massagetæ xua đuổi khỏi châu Á; và ông viện dẫn các địa danh địa phương của đất nước họ làm bằng chứng cho thực tế rằng người Kimmerians mới là những người sở hữu ban đầu.
Nhưng trong trường hợp của Herodotus, sẽ mang tính giáo dục hơn nếu chuyển từ những điểm như thế sang các vấn đề về xác suất chung - thứ mà việc nắm bắt đúng đắn phụ thuộc vào một phẩm chất tinh thần nhất định hơn là bất kỳ khả năng đưa ra các quy tắc định hình nào; những câu hỏi vốn tạo thành một phần không nhỏ của khoa học lịch sử. Bởi lẽ, phải luôn ghi nhớ rằng các chuẩn mực của phê bình lịch sử về cơ bản khác biệt với các chuẩn mực của bằng chứng tư pháp, vì chúng không thể, giống như bằng chứng tư pháp, được làm cho rõ ràng đối với mọi tâm trí bình thường, mà kêu gọi một năng lực lịch sử nhất định dựa trên kinh nghiệm sống. Hơn nữa, các quy tắc tiếp nhận bằng chứng tại các tòa án pháp luật là hoàn toàn bất biến, trong khi khoa học về xác suất lịch sử về cơ bản là tiến bộ, và thay đổi cùng với tinh thần tiến hóa của mỗi thời đại.
Giờ đây, trong tất cả các chuẩn mực suy tưởng của phê bình lịch sử, không có chuẩn mực nào quan trọng hơn chuẩn mực dựa trên xác suất tâm lý.
Lập luận từ kiến thức của mình về bản chất con người, Herodotus bác bỏ sự hiện diện của Helen bên trong những bức tường thành Troy. Ông nói rằng, nếu bà ta ở đó, Priam và những người thân tộc hẳn sẽ không bao giờ điên rồ (φρενοβλαβεῖς) đến mức không giao nộp bà ta khi chính họ, con cái họ và thành phố của họ đang ở trong tình thế hiểm nghèo như thế (ii. 118). Và liên quan đến thẩm quyền của Homer, một vài đoạn ngẫu nhiên trong bài thơ của ông cho thấy ông biết Helen đã lưu lại Ai Cập trong suốt cuộc bao vây, nhưng đã chọn câu chuyện kia vì đó là động cơ phù hợp hơn cho một sử thi. Tương tự, ông không tin rằng gia tộc Alcmæonidæ - một gia tộc luôn là những kẻ căm ghét chế độ chuyên chế (μισοτύραννοι), và là những người mà Athens nợ quyền tự do của mình nhiều hơn cả Harmodios và Aristogeiton - lại có thể phản trắc đến mức giơ một tấm khiên lên sau trận Marathon làm tín hiệu cho quân Ba Tư tấn công thành phố. Ông thừa nhận có một tấm khiên được giơ lên, nhưng chắc chắn không thể nào được thực hiện bởi những người yêu tự do như gia tộc Alcmæon; ông cũng không tin rằng một vị vua vĩ đại như Rhampsinitus lại gửi con gái mình κατίσαι ἐπ’ οἰκήματος.
Ở những đoạn khác, ông lập luận từ những cân nhắc tổng quát hơn về xác suất: một kỹ nữ Hy Lạp như Rhodopis khó lòng đủ giàu để xây dựng một kim tự tháp, và hơn nữa, dựa trên các căn cứ niên đại thì câu chuyện này là không thể (ii. 134).
Trong một đoạn khác (ii. 63), sau khi kể về cuộc đột nhập của các tư tế của thần Ares vào nhà nguyện của mẹ vị thần này - một sự kiện có vẻ giống như một cuộc ẩu đả phe phái tôn giáo nơi gậy gộc được sử dụng tự do (μάχη ξύλοισι καρτερή), ông viết: "Tôi cảm thấy chắc chắn rằng nhiều người trong số họ đã chết vì bị vỡ đầu, bất chấp những khẳng định ngược lại của các tư tế Ai Cập." Cũng có điều gì đó quyến rũ một cách ngây thơ trong lời kể của ông về vận động viên bơi lội nổi tiếng người Hy Lạp, người đã lặn một quãng đường tám mươi stadia để cảnh báo đồng bào về bước tiến của quân Ba Tư. "Tuy nhiên," ông nói, "nếu tôi có thể đưa ra một ý kiến về vấn đề này, tôi sẽ nói rằng anh ta đã đến bằng thuyền."
Tất nhiên, có một chút gì đó tầm thường trong vài ví dụ mà tôi đã trích dẫn; nhưng với một cây bút như Herodotus, người đứng trên vùng biên giới giữa đức tin và chủ nghĩa duy lý, người ta thích ghi nhận ngay cả những ví dụ nhỏ nhặt nhất về sự trỗi dậy của tinh thần điều tra phê phán và hoài nghi.
Về cơ bản, điều đó thực sự lạ lùng ở ông ra sao, tôi nghĩ có thể được thể hiện qua việc tham chiếu đến những đoạn ông áp dụng các bài kiểm tra duy lý vào các vấn đề liên quan đến tôn giáo. Quả thực, ông không hề vật lộn với những khó khăn về đạo đức và khoa học của "Kinh thánh" Hy Lạp; và ở những nơi ông bác bỏ những thành tựu kỳ diệu của Hercules ở Ai Cập vì cho là không thể tin được, ông làm điều đó trên cơ sở rõ ràng rằng Hercules lúc đó vẫn chưa được tiếp nhận vào hàng ngũ các vị thần, và vì thế vẫn còn phải chịu các điều kiện thông thường của cuộc sống người phàm (ἔτι ἄνθρωπον ἐόντα). Ngay cả trong những giới hạn này, lương tâm tôn giáo của ông dường như đã bị xao động trước thứ chủ nghĩa duy lý táo bạo như vậy, và đoạn văn (ii. 45) kết thúc bằng một hy vọng thành kính rằng Thần sẽ tha thứ cho ông vì đã đi quá xa. Đoạn văn mang tính duy lý vĩ đại, tất nhiên, là đoạn ông bác bỏ tài liệu huyền thoại về sự thành lập Dodona: "Làm sao một con chim bồ câu có thể nói bằng tiếng người?" ông hỏi, và hợp lý hóa con chim thành một nàng công chúa ngoại quốc.
Tương tự, ông dường như có khuynh hướng tin rằng cơn bão lớn vào đầu cuộc chiến tranh Ba Tư đã chấm dứt do các nguyên nhân khí quyển thông thường, chứ không phải là kết quả từ những câu thần chú của các đạo sĩ Magians. Ông gọi Melampos, người mà đa số người Hy Lạp coi là một nhà tiên tri đầy cảm hứng, là "một người thông minh đã tự mình lĩnh hội nghệ thuật tiên tri"; và liên quan đến phép màu được kể về các bức tượng Aeginetan của những vị thần nguyên thủy Damia và Auxesia, rằng chúng đã quỳ xuống khi những người Athen phạm thượng cố gắng mang chúng đi, ông nói: "Bất cứ ai thích thì có thể tin điều đó, nhưng về phần mình, tôi không đặt chút tin cậy nào vào câu chuyện này."
Thế là đủ cho tinh thần duy lý của phê bình lịch sử, chừng nào nó còn xuất hiện một cách rõ ràng trong các tác phẩm của nhà văn vĩ đại và triết học này. Nhưng để đánh giá đầy đủ vị thế của ông, chúng ta cũng phải lưu ý rằng ông đã ý thức sâu sắc đến nhường nào về giá trị của bằng chứng tài liệu, về việc sử dụng các văn bia, về tầm quan trọng của các nhà thơ trong việc làm sáng tỏ phong tục tập quán cũng như các sự kiện lịch sử. Không có nhà văn của thời đại nào nhận ra một cách sống động hơn ông thực tế rằng lịch sử là vấn đề của bằng chứng, và việc sử dụng các tài liệu là cần thiết cho nhà sử học cũng như việc tạo ra các nhân chứng của mình tại một tòa án pháp luật vậy.
Tuy nhiên, trong khi chúng ta có thể nhận ra sự trỗi dậy của một ý thức lịch sử ở Herodotus, chúng ta không được tự làm mù quáng trước vô số trường hợp ông chấp nhận các ảnh hưởng siêu nhiên như một phần của những lực lượng thông thường trong cuộc sống. So với Thucydides, người kế nhiệm ông trong sự phát triển của lịch sử, ông xuất hiện gần giống như một nhà văn thời trung cổ được đặt cạnh một nhà duy lý hiện đại. Bởi lẽ, mặc dù họ là những người đương thời, nhưng giữa hai tác giả này có một vực thẳm tư tưởng vô tận.
Sự khác biệt thiết yếu về phương pháp của họ có thể được minh họa rõ nhất qua những đoạn họ xử lý cùng một chủ đề. Việc hành quyết các sứ giả Sparta, Nicolaos và Aneristos, trong Chiến tranh Peloponnesus được Herodotus coi là một trong những trường hợp siêu nhiên nhất của sự vận hành của nghiệp báo (nemesis) và cơn thịnh nộ của một vị anh hùng bị xúc phạm. Trong khi đó, cuộc bao vây kéo dài và sự sụp đổ cuối cùng của thành Troy được cho là gây ra bởi bàn tay báo thù của Thần linh, Đấng muốn tỏ cho loài người thấy những hình phạt to lớn luôn theo sau những tội lỗi to lớn. Nhưng Thucydides hoặc là không nhìn thấy, hoặc không muốn nhìn thấy trong cả hai sự kiện này bàn tay của Đấng Quan phòng, hay sự trừng phạt của những kẻ làm điều ác. Cái chết của các sứ giả chỉ đơn thuần là sự trả đũa của người Athen cho những hành vi xúc phạm tương tự do phía bên kia gây ra; nỗi đau khổ kéo dài của cuộc bao vây mười năm chỉ là do thiếu một hệ thống hậu cần tốt trong quân đội Hy Lạp; trong khi sự sụp đổ của thành phố là kết quả của một cuộc tấn công quân sự thống nhất nhờ có nguồn cung cấp lương thực dồi dào.
Giờ đây, cần lưu ý rằng trong đoạn văn sau này, cũng như ở những nơi khác, Thucydides hoàn toàn không phải là một kẻ hoài nghi về thái độ của ông đối với tính chân thực của những huyền thoại cổ xưa này.
Agamemnon và Atreus, Theseus và Eurystheus, thậm chí cả Minos, người mà Herodotus còn đôi chút nghi ngờ, đối với ông đều là những nhân vật thực tế như Alcibiades hay Gylippus. Những điểm trong phê bình lịch sử của ông về quá khứ là: thứ nhất, việc bác bỏ mọi sự can thiệp ngoại lai; và thứ hai, việc gán cho những vị anh hùng cổ xưa này những động cơ và phương thức tư duy của thời đại ông. Hiện tại đối với ông là chìa khóa để giải thích quá khứ, cũng như là để dự đoán tương lai.
Giờ đây, liên quan đến thái độ của ông đối với siêu nhiên, ông hòa hợp với khoa học hiện đại. Chúng ta cũng biết rằng, giống như các vỉa than nguyên thủy tiết lộ cho chúng ta những dấu vết của các giọt mưa và các hiện tượng khí quyển khác tương tự như thời đại của chúng ta, thì trong việc đánh giá lịch sử của quá khứ, không được phép đưa vào bất kỳ lực lượng nào mà hoạt động của chúng chúng ta không thể quan sát thấy giữa các hiện tượng xung quanh mình. Việc đặt ra các chuẩn mực về sự đáng tin cậy siêu lịch sử để giải thích các sự kiện đã xảy ra trước chúng ta vài nghìn năm là hoàn toàn thiếu khoa học, cũng giống như việc trộn lẫn những điều phi tự nhiên vào các lý thuyết địa chất vậy.
Cho dù các chuẩn mực của nghệ thuật có là gì đi nữa, không có khó khăn nào trong lịch sử là quá lớn đến mức biện minh cho việc đưa vào một vị thần xuất hiện từ cỗ máy θεὸς ἀπὸ μηχανῆς (deus ex machina), theo nghĩa là vi phạm các quy luật tự nhiên.
Tuy nhiên, về điểm kia, Thucydides lại rơi vào sự lạc hậu về thời gian (anachronism). Từ chối chấp nhận sự tồn tại của những động cơ hào hiệp và quên mình giữa các hiệp sĩ của cuộc thập tự chinh thành Troy, chỉ vì ông không thấy điều đó ở những người Athen chuộng bè phái của thời đại mình, là biểu hiện của sự thiếu hiểu biết hoàn toàn về những đặc điểm đa dạng của bản chất con người đang phát triển trong các hoàn cảnh khác nhau. Và việc phủ nhận quyền lực dựa trên quan điểm - thứ mà chúng ta gọi là quyền thần thánh - đối với một tù trưởng nguyên thủy như Agamemnon, cũng là rơi vào một sai lầm lịch sử nghiêm trọng không kém gì việc cho rằng Atreus đã tìm cách lấy lòng quần chúng (τεθεραπευκότα τὸν δῆμον) nhằm chiếm lấy ngai vàng Mycenean.
Phương pháp phê bình lịch sử tổng quát được Thucydides theo đuổi đã được chỉ ra như vậy; bây giờ cần đi sâu hơn vào chi tiết liên quan đến những điểm cụ thể mà ông tự khẳng định mình có một phương pháp đánh giá bằng chứng hợp lý hơn so với những gì công chúng hay những người tiền nhiệm của ông sở hữu.
‘Những người bình dân thật ít bỏ công sức vào việc điều tra chân lý, mà chỉ thỏa mãn với những ý kiến định sẵn của họ,’ ông nhận xét, đến mức đa số người Hy Lạp tin vào một đại đội Pitanate của quân đội Sparta và việc quyền bỏ phiếu kép là đặc quyền của các vị vua Sparta - cả hai ý kiến này đều không có cơ sở thực tế. Nhưng điểm chính mà ông nhấn mạnh như minh chứng cho "cách tiếp nhận huyền thoại thiếu phê phán của con người, ngay cả những huyền thoại của chính đất nước họ" là sự vô căn cứ hoàn toàn trong truyền thống chung của người Athen, nơi Harmodios và Aristogeiton được mô tả là những người giải phóng yêu nước đã cứu Athens khỏi chế độ chuyên chế Peisistratid. Ông chỉ ra rằng, hoàn toàn không phải lòng yêu tự do là động cơ của họ; cả hai người họ đều bị ảnh hưởng bởi những cân nhắc cá nhân thuần túy. Aristogeiton ghen tị với sự chú ý của Hipparchos dành cho Harmodios - lúc đó là một cậu bé xinh đẹp đang ở độ tuổi thanh xuân rực rỡ nhất của vẻ đẹp Hy Lạp, trong khi sự phẫn nộ của người sau bị khơi dậy bởi một sự xúc phạm nhắm vào chị gái mình do vị hoàng tử gây ra.
Động cơ của họ, vì thế, là sự trả thù cá nhân, trong khi kết quả của âm mưu đó chỉ phục vụ cho việc thắt chặt thêm xiềng xích nô dịch ràng buộc Athens vào gia tộc Peisistratid, bởi Hipparchos, người mà họ giết chết, chỉ là em trai của tên bạo chúa, chứ không phải bản thân tên bạo chúa.
Để chứng minh lý thuyết của mình rằng Hippias là anh cả, ông viện dẫn bằng chứng từ một văn bia công cộng, nơi tên của Hippias xuất hiện ngay sau tên cha mình - một điểm mà ông nghĩ cho thấy Hippias là con trưởng, và do đó là người thừa kế. Ông củng cố quan điểm này bằng một văn bia khác trên bàn thờ thần Apollo, đề cập đến những đứa con của Hippias chứ không phải của các em trai ông; ‘vì chuyện con trưởng kết hôn trước là điều tự nhiên’; và ngoài ra, trên cơ sở xác suất chung, ông chỉ ra rằng, nếu Hippias là em, ông ta sẽ không dễ dàng đạt được quyền bạo chúa như thế khi Hipparchos qua đời.
Giờ đây, điều quan trọng ở Thucydides, như đã được minh chứng trong việc xử lý huyền thoại nói chung, không phải là kết quả ông đạt được, mà là phương pháp ông thực hiện. Là sử gia duy lý vĩ đại đầu tiên, ông có thể được coi là người mở đường cho tất cả những ai theo sau mình. Mặc dù phải luôn ghi nhớ rằng, trong khi sự vắng bóng hoàn toàn trong các trang viết của ông về mọi thứ thuộc về giáo phái huyền bí của lý thuyết siêu nhiên về cuộc sống là một bước tiến trong sự phát triển của chủ nghĩa duy lý, và là một kỷ nguyên trong lịch sử khoa học, với tầm quan trọng không bao giờ có thể đánh giá cao quá mức; thì ta lại thấy đi kèm với nó là sự thiếu vắng hoàn toàn bất kỳ đề cập nào về những lực lượng xã hội và kinh tế đa dạng vốn tạo thành những yếu tố quan trọng trong sự tiến hóa của thế giới, mà Herodotus đã gán cho một tầm quan trọng lớn trong tác phẩm bất hủ của mình. Lịch sử của Thucydides về cơ bản là phiến diện và không đầy đủ. Những chi tiết phức tạp của các cuộc vây hãm và trận chiến - những chủ đề mà một sử gia thực thụ thực sự không liên quan gì ngoại trừ chừng nào chúng có thể làm sáng tỏ tinh thần của thời đại - chúng ta sẵn sàng đổi lấy một vài ghi chép về tình trạng xã hội tư nhân ở Athens, hay ảnh hưởng và vị thế của phụ nữ.
Có một sự tiến bộ trong phương pháp phê bình lịch sử; có một sự tiến bộ trong quan niệm và động cơ của chính lịch sử; bởi nơi Thucydides, chúng ta có thể nhận ra phản ứng tự nhiên đó chống lại sự xâm lấn của các cân nhắc giáo huấn và thần học vào phạm vi của trí tuệ thuần túy. Tinh thần đó có thể được tìm thấy trong cách xử lý bi kịch của Euripides và các trường phái nghệ thuật sau này, cũng như trong quan niệm về khoa học của Plato.
Lịch sử, không nghi ngờ gì, có những bài học huy hoàng cho sự giáo dục của chúng ta, cũng như mọi nghệ thuật tốt đẹp đều đến với chúng ta như sứ giả của chân lý cao quý nhất. Nhưng, việc đặt ra mục tiêu giáo huấn đạo đức trước mắt người họa sĩ hay sử gia như một mục đích cần được theo đuổi một cách có ý thức, là hoàn toàn bỏ lỡ động cơ và đặc trưng thực sự của cả nghệ thuật và lịch sử. Trong trường hợp nghệ thuật, đó là sự kiến tạo cái đẹp; còn với lịch sử, đó là sự khám phá các quy luật tiến hóa của sự tiến bộ: Il ne faut demander de l’Art que l’Art, du passé que le passé. (Chỉ nên đòi hỏi Nghệ thuật ở Nghệ thuật, và ở quá khứ chỉ nên đòi hỏi chính quá khứ mà thôi.)
Herodotus viết để minh họa cho những cách thức kỳ diệu của Đấng Quan phòng và sự báo ứng giáng xuống tội lỗi, và tác phẩm của ông là một ví dụ điển hình cho sự thật rằng không gì có thể miễn trừ sự phê bình nhiều bằng một mục đích đạo đức. Thucydides không có tín điều nào để rao giảng, không có giáo thuyết nào để chứng minh. Ông phân tích các kết quả tất yếu theo sau những tiền đề nhất định, để khi một cuộc khủng hoảng tương tự tái diễn, con người có thể biết cách hành động.
Mục tiêu của ông là khám phá các quy luật của quá khứ để làm ánh sáng soi đường cho tương lai. Chúng ta không được nhầm lẫn việc công nhận tính hữu ích của lịch sử với bất kỳ ý tưởng nào về một mục đích giáo huấn. Còn hai điểm nữa ở Thucydides cần chúng ta xem xét: cách ông xử lý sự trỗi dậy của nền văn minh Hy Lạp và tình trạng sơ khai của Hellas, cũng như câu hỏi liệu ông có thể được coi là thực sự nhận ra sự tồn tại của các quy luật điều tiết các hiện tượng phức tạp của cuộc sống hay không.