Tiểu Luận Và Khảo Luận

Lượt đọc: 5 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Iv

❊ ❊ ❊

Rõ ràng là tại đây, Thucydides đã sẵn sàng thừa nhận những biểu hiện đa dạng mà các nguyên nhân ngoại cảnh gây ra khi tác động lên tính chất vốn đồng nhất của bản chất con người. Tuy nhiên, dù nói gì đi nữa, những nhận định này có lẽ cũng chỉ rất chung chung: ông chú trọng vào những hiệu ứng thông thường của chiến tranh và hòa bình, nhưng thiếu một phân tích thực sự về những nguyên nhân tức thời và các quy luật chung của những hiện tượng đời sống. Thucydides dường như cũng chưa nhận ra một sự thật rằng, nếu nhân loại cứ tiến triển theo những vòng tròn, thì các vòng tròn đó luôn ngày càng mở rộng.

Có lẽ ta có thể nói rằng đối với ông, triết học lịch sử vẫn đang ở giai đoạn siêu hình, và khi nhìn vào sự tiến triển của tư tưởng này từ Herodotus đến Polybius, ta thấy minh chứng cho Định luật ba giai đoạn của Comte (thần học, siêu hình và khoa học): vì thực sự, từ sự mơ hồ của chủ nghĩa thần học huyền bí, quan niệm mà chúng ta gọi là Triết học Lịch sử đã được nâng tầm thành một nguyên lý khoa học, theo đó quá khứ được giải thích và tương lai được dự đoán bằng cách đối chiếu với các quy luật chung.

Giờ đây, cũng giống như những ghi chép sớm nhất về bản chất của sự tiến bộ nhân loại được tìm thấy trong tác phẩm của Plato, thì chính ở ông, ta cũng tìm thấy nỗ lực rõ ràng đầu tiên nhằm thiết lập một triết học lịch sử phổ quát trên những nền tảng lý tính rộng lớn. Sau khi kiến tạo một quốc gia hoàn hảo về mặt lý tưởng, nhà triết học này bắt đầu đưa ra một lý thuyết công phu về những nguyên nhân phức tạp dẫn đến các cuộc cách mạng, về những tác động đạo đức của các hình thức chính quyền và giáo dục khác nhau, về sự trỗi dậy của tầng lớp tội phạm và mối liên hệ của chúng với tình trạng bần cùng; nói ngắn gọn, ông tìm cách tạo ra lịch sử bằng phương pháp diễn dịch và khởi đi từ những nguyên lý tâm lý học tiên nghiệm (a priori) để khám phá các quy luật chi phối sự hỗn loạn hiện hữu của đời sống chính trị.

Kể từ thời Plato, đã có nhiều nỗ lực nhằm suy diễn mọi hiện tượng—mà trải nghiệm sau này xác nhận cho chúng ta—từ một nguyên lý triết học duy nhất. Fichte cho rằng mình có thể dự đoán kế hoạch của thế giới từ ý niệm về thời gian phổ quát. Hegel mơ tưởng rằng ông đã tìm thấy chìa khóa cho những bí ẩn của cuộc đời trong sự phát triển của tự do, còn Krause thì tìm thấy trong các phạm trù của tồn tại. Tuy nhiên, cơ sở khoa học duy nhất mà một nền triết học lịch sử chân chính phải dựa vào chính là sự hiểu biết thấu đáo về các quy luật của bản chất con người trong mọi nhu cầu, khát vọng, năng lực và khuynh hướng của nó. Chân lý vĩ đại này, điều mà ở một mức độ nào đó có thể nói là Thucydides đã nắm bắt được, chính là Plato đã trao cho chúng ta lần đầu tiên.

Giờ đây, không thể khẳng định một cách chính xác rằng triết học hay lịch sử của ông hoàn toàn và đơn thuần là tiên nghiệm. *On est de son siècle même quand on y proteste* (Người ta là sản phẩm của thời đại mình ngay cả khi người ta phản kháng lại nó), và vì vậy, chúng ta thấy trong tác phẩm của ông những tham chiếu liên tục đến lối sống Sparta, hệ thống Pythagoras, và những đặc điểm chung của các chế độ chuyên chế và dân chủ Hy Lạp. Mặc dù trong phần mô tả về phương pháp hình thành một quốc gia lý tưởng, ông nói rằng nhà nghệ thuật chính trị thực sự phải dán mắt vào mặt trời của chân lý trừu tượng trên bầu trời của lý trí thuần túy, nhưng đôi khi vẫn phải hướng về việc hiện thực hóa các lý tưởng đó trên mặt đất. Tuy nhiên, sau cùng thì đặc tính chung của phương pháp Platon—điều mà chúng ta đặc biệt quan tâm—về bản chất là diễn dịch và tiên nghiệm. Và chính ông, khi xây dựng thành phố Nephelococcygia của mình, chắc chắn đã bắt đầu với một *καθαρὸς πίναξ* (bảng trắng), quét sạch mọi lịch sử và kinh nghiệm; và chính vì là một nhà lý thuyết tiên nghiệm mà ông đã bị Aristotle chỉ trích, như chúng ta sẽ thấy sau này.

Để đi sâu hơn vào những chi tiết liên quan đến sơ đồ thực tế về các quy luật cách mạng chính trị như Plato đã phác thảo, trước hết chúng ta phải lưu ý rằng nguyên nhân sơ đẳng dẫn đến sự suy tàn của quốc gia lý tưởng nằm ở một nguyên lý chung, phổ biến cho cả thế giới thực vật và động vật cũng như thế giới lịch sử, rằng mọi vật được tạo ra đều bị định sẵn phải suy tàn. Đây là một nguyên lý mà dù được diễn đạt bằng thuật ngữ của một sự trừu tượng siêu hình thuần túy, nhưng về bản chất có lẽ vẫn mang tính khoa học. Vì chúng ta cũng phải thừa nhận rằng sự tái phân bố liên tục của vật chất và chuyển động là kết quả tất yếu của sự tồn tại danh nghĩa của Lực, và rằng sự cân bằng hoàn hảo trong chính trị cũng bất khả thi như trong vật lý vậy.

Những nguyên nhân thứ yếu làm hỏng sự hoàn hảo của 'thành phố mặt trời' theo kiểu Platon nằm ở sự suy đồi trí tuệ của chủng tộc do những cuộc hôn nhân thiếu khôn ngoan và sự đề cao các thành tựu thể chất hơn văn hóa tinh thần của tầng lớp Philistine; trong khi sự kế tiếp có thứ bậc của Chế độ quân chủ (Timocracy) và Chế độ đầu sỏ (Oligarchy), Chế độ dân chủ và Chế độ chuyên chế được ông phân tích rất chi tiết và theo một cách đầy kịch tính và tâm lý, dù không hoàn toàn theo trình tự được lịch sử thực tế xác nhận.

Và quả thực, ngay từ cái nhìn đầu tiên, ta có thể thấy rõ rằng sự kế tiếp các thể chế nhà nước của Plato đại diện cho sự kế tiếp của các ý niệm trong tâm trí triết gia hơn là bất kỳ sự kế tiếp nào trong dòng thời gian lịch sử.

Aristotle đáp lại toàn bộ lý thuyết này đơn giản bằng cách viện dẫn các dữ kiện. Nếu lý thuyết về sự suy tàn định kỳ của mọi tạo vật là khoa học, ông lập luận, thì nó phải mang tính phổ quát, và do đó phải đúng với tất cả các thể chế khác chứ không chỉ với quốc gia lý tưởng. Ngoài ra, một nhà nước thường thay đổi sang hình thức đối lập chứ không phải hình thức kế cận; vì vậy, quốc gia lý tưởng sẽ không chuyển sang Chế độ quân chủ; trong khi Chế độ đầu sỏ thường kế tiếp Chế độ dân chủ hơn là Chế độ chuyên chế. Hơn nữa, Plato không nói gì về việc Chế độ chuyên chế sẽ chuyển đổi thành cái gì. Theo lý thuyết chu kỳ, nó đáng lẽ phải chuyển lại thành quốc gia lý tưởng, nhưng thực tế thì Chế độ chuyên chế này lại chuyển thành Chế độ chuyên chế khác như ở Sicyon, hoặc thành Chế độ dân chủ như ở Syracuse, hoặc thành Chế độ quý tộc như ở Carthage. Ví dụ về Sicily cũng cho thấy rằng Chế độ đầu sỏ thường bị theo sau bởi Chế độ chuyên chế, như ở Leontini và Gela. Hơn nữa, thật vô lý khi coi lòng tham là động cơ chính của sự suy tàn, hoặc coi sự hám lợi là gốc rễ của Chế độ đầu sỏ, khi mà ở gần như tất cả các chế độ đầu sỏ chân chính, việc kiếm tiền đều bị pháp luật cấm. Và cuối cùng, lý thuyết Platon bỏ qua các loại hình dân chủ và chuyên chế khác nhau.

Chẳng có gì quan trọng hơn đoạn này trong bộ *Chính trị luận* của Aristotle (v. 12), nơi có thể nói là đánh dấu một kỷ nguyên trong sự tiến hóa của phê bình lịch sử. Vì không có điều gì được Aristotle nhấn mạnh mạnh mẽ hơn việc các khái quát hóa từ dữ kiện thực tế cần phải được bổ sung vào các dữ liệu của phương pháp tiên nghiệm—một nguyên lý mà chúng ta biết là đúng, không chỉ đối với chính trị suy diễn mà còn đối với cả vật lý học nữa: chẳng phải những hiện tượng thặng dư (residual phenomena) của các nhà hóa học chính là nguồn cải tiến lý thuyết quý giá đó sao?

Phương pháp của riêng ông về cơ bản là lịch sử, mặc dù không hề thuần túy kinh nghiệm. Ngược lại, nhà tư tưởng có tầm nhìn xa trông rộng này, người được gọi một cách xứng đáng là *il maestro di color che sanno* (bậc thầy của những người hiểu biết), có thể nói đã nắm bắt rõ ràng rằng phương pháp đúng đắn không chỉ hoàn toàn là kinh nghiệm cũng không chỉ hoàn toàn là suy diễn, mà là sự kết hợp của cả hai trong quá trình được gọi là Phân tích hay Diễn giải Dữ kiện. Quá trình này được định nghĩa là việc áp dụng vào các dữ kiện những khái niệm chung có khả năng xác định các đặc điểm quan trọng của hiện tượng và trình bày chúng một cách bền vững trong các mối quan hệ thực sự của chúng. Ông cũng là người đầu tiên chỉ ra một điều mà ngay cả trong thời đại chúng ta vẫn chưa được đánh giá đầy đủ: rằng tự nhiên, bao gồm cả sự phát triển của con người, không đầy rẫy những tình tiết rời rạc như một vở bi kịch tồi, rằng sự thiếu nhất quán và bất thường là điều bất khả trong thế giới đạo đức cũng như trong thế giới vật lý, và nơi người quan sát hời hợt tưởng rằng mình nhìn thấy một cuộc cách mạng, thì nhà phê bình triết học lại nhìn ra sự tiến hóa dần dần và hợp lý của những kết quả tất yếu từ các tiền đề nhất định.

Và trong khi thừa nhận sự cần thiết của một nền tảng tâm lý học cho triết học lịch sử, ông còn bổ sung một chân lý quan trọng rằng con người, để được nắm bắt đúng vị trí trong vũ trụ cũng như trong các năng lực tự nhiên của mình, phải được nghiên cứu từ dưới lên trong sự tiến triển có thứ bậc của chức năng cao hơn từ các dạng sống thấp hơn. Châm ngôn quan trọng rằng để có được quan niệm rõ ràng về bất cứ điều gì, chúng ta phải "nghiên cứu nó trong quá trình tăng trưởng ngay từ lúc khởi đầu," được trình bày chính thức ngay phần mở đầu bộ *Chính trị luận*. Ở đó, quả thực, chúng ta sẽ tìm thấy những đặc điểm đặc trưng khác của lý thuyết Tiến hóa hiện đại, chẳng hạn như 'Sự phân hóa chức năng' và 'Sự sống sót của kẻ thích nghi nhất' đã được nêu ra một cách rõ ràng.

Thật không cần phải chỉ ra rằng đây là một bước tiến giá trị như thế nào trong việc cải thiện phương pháp phê bình lịch sử. Nhờ đó, có thể nói, người ta đã có được sợi chỉ xuyên suốt để dẫn dắt bước chân mình qua mê cung đầy bối rối của các dữ kiện. Vì lịch sử (để dùng những thuật ngữ mà Aristotle đã khiến chúng ta quen thuộc) có thể được nhìn nhận từ hai quan điểm hoàn toàn khác biệt: hoặc như một tác phẩm nghệ thuật mà *τέλος* (mục đích cuối cùng) của nó là từ bên ngoài và áp đặt lên nó từ bên ngoài; hoặc như một cơ thể sống chứa đựng quy luật phát triển của chính nó, và tự hoàn thiện mình chỉ đơn giản bằng việc nó là chính nó. Giờ đây, nếu chúng ta chấp nhận quan điểm thứ nhất, mà ta có thể gọi là quan điểm thần học, chúng ta sẽ luôn gặp nguy hiểm khi vấp ngã vào cái bẫy của một kết luận tiên nghiệm nào đó—cái bờ vực mà, như người ta vẫn thường nói, không lữ khách nào có thể quay trở về.

Quan điểm thứ hai là lý thuyết khoa học duy nhất và đã được Aristotle nắm bắt trọn vẹn. Việc ông áp dụng phương pháp quy nạp vào lịch sử, cùng với việc sử dụng lý thuyết tiến hóa của nhân loại, cho thấy ông ý thức được rằng triết học lịch sử không phải là thứ gì tách biệt khỏi các dữ kiện lịch sử mà được chứa đựng trong chính chúng. Và rằng quy luật hợp lý của các hiện tượng phức tạp của đời sống, giống như lý tưởng trong thế giới tư tưởng, phải được tiếp cận thông qua các dữ kiện chứ không phải áp đặt lên chúng—*κατὰ πολλῶν* (phổ quát trong cái riêng) chứ không phải *παρὰ πολλά* (bên ngoài cái riêng).

Và cuối cùng, khi đánh giá món nợ khổng lồ mà khoa học phê bình lịch sử nợ Aristotle, chúng ta không được bỏ qua thái độ của ông đối với hai khó khăn lớn trong việc hình thành triết học lịch sử mà tôi đã đề cập ở trên. Tôi muốn nói đến sự khẳng định về sự can thiệp siêu tự nhiên vào sự phát triển bình thường của thế giới và ảnh hưởng không thể lường trước của sức mạnh ý chí tự do.

Giờ đây, liên quan đến vấn đề đầu tiên, có thể nói ông đã hoàn toàn phớt lờ nó. Những hành động đặc biệt của sự quan phòng xuất phát từ sự cai trị trực tiếp của Thiên Chúa đối với thế giới, điều mà Herodotus xem như những cột mốc vĩ đại trong lịch sử, đối với ông về cơ bản sẽ là những yếu tố gây nhiễu loạn trong vương quốc vạn năng của luật pháp—vương quốc mà trong số tất cả các nhà tư tưởng vĩ đại của thời cổ đại, chính ông là người đầu tiên nhận ra một cách rõ ràng phạm vi đế chế vô tận của nó.

Đứng ngoài tôn giáo phổ biến cũng như những quan niệm sâu xa hơn của Herodotus và Trường phái Bi kịch, ông không còn nghĩ về Chúa như một thực thể với chân tay xinh đẹp và khuôn mặt phản trắc lảng vảng trong rừng sâu hay thung lũng, cũng không nhìn thấy ở Người một vị thẩm phán hay ghen tuông liên tục can thiệp vào lịch sử thế giới để trừng phạt kẻ ác và khiến kẻ kiêu ngạo phải gục ngã. Đối với ông, Chúa là hiện thân của Trí tuệ thuần túy, một thực thể mà hoạt động là sự chiêm nghiệm về sự hoàn hảo của chính mình, một đấng mà Triết học có thể bắt chước nhưng lời cầu nguyện không bao giờ có thể lay chuyển. Trước sự thờ ơ cao quý của trí tuệ vô cảm đó, thì những con người, những khao khát hay tội lỗi của họ là gì chứ? Trong khi đó, liên quan đến khó khăn còn lại và sự hình thành triết học lịch sử, xung đột của ý chí tự do với các quy luật chung xuất hiện lần đầu trong tư tưởng Hy Lạp dưới hình thức thần học thông thường, nơi tất cả các ý tưởng vĩ đại dường như đều được nuôi dưỡng lúc mới chào đời.

Chính những truyền thuyết như về Œdipus và Adrastus, minh chứng cho cuộc đấu tranh của con người cá nhân chống lại sức mạnh áp đảo của hoàn cảnh và định mệnh, đã mang đến cho người Hy Lạp thời sơ khai những bài học tương tự mà chúng ta ngày nay rút ra được, dù theo cách kém nghệ thuật hơn đôi chút, từ việc nghiên cứu các số liệu thống kê và quy luật sinh lý học.

Ở Aristotle, tất nhiên, không có dấu vết của sự ảnh hưởng siêu nhiên nào. Những Nữ thần Báo thù (Furies), những kẻ dồn nạn nhân vào tội lỗi rồi sau đó là sự trừng phạt, giờ đây không còn là 'những nữ thần với mái tóc rắn, mắt và miệng rực lửa' nữa, mà chính là những tư tưởng xấu xa trú ngụ trong tâm hồn vẩn đục. Ở điểm này, cũng như trong tất cả các điểm khác, chạm đến Aristotle chính là chạm đến bầu không khí trong lành của tư tưởng khoa học và hiện đại.

Nhưng trong khi bác bỏ chủ nghĩa định mệnh thuần túy dưới hình thức thô sơ của nó như một sự rút gọn về lối vô lý (reductio ad absurdum) của cuộc sống, ông hoàn toàn ý thức được rằng ý chí không phải là một đơn vị lực bí ẩn và tối hậu mà chúng ta không thể vượt qua, và cũng không phải là một đặc tính mà đặc điểm chính là sự thiếu nhất quán. Thay vào đó, nó là một thái độ sáng tạo nhất định của tâm trí, ngay từ đầu, liên tục chịu ảnh hưởng bởi thói quen, giáo dục và hoàn cảnh; nói ngắn gọn, nó có thể biến đổi tuyệt đối đến mức cả người tốt lẫn kẻ xấu dường như đều đánh mất khả năng tự do ý chí; vì người này về mặt đạo đức không thể làm điều ác, còn người kia thì về mặt thể chất đã mất khả năng cải tà quy chính.

Và Aristotle hoàn toàn không biết gì về ảnh hưởng của khí hậu và nhiệt độ trong việc hình thành bản chất con người (một quan niệm có lẽ đã bị đẩy đi quá xa trong thời hiện đại khi 'thuyết chủng tộc' được cho là lời giải thích đầy đủ về người Ấn Độ, và vĩ độ, kinh độ của một quốc gia là kim chỉ nam tốt nhất cho đạo đức của họ [57]). Tôi không ám chỉ đến những điểm nhỏ nhặt như khuynh hướng đầu sỏ của một quốc gia nuôi ngựa hay ảnh hưởng dân chủ của việc gần biển (dù chúng quan trọng đối với việc xem xét lịch sử Hy Lạp), mà đúng hơn là những quan điểm rộng lớn hơn trong cuốn sách thứ bảy bộ *Chính trị luận* của ông. Tại đó, ông cho rằng sự kết hợp hạnh phúc giữa các thành tựu trí tuệ với tinh thần tiến bộ trong tính cách người Hy Lạp là nhờ khí hậu ôn hòa mà họ được hưởng, đồng thời chỉ ra rằng cái lạnh khắc nghiệt của phương Bắc làm cùn mòn các năng lực trí tuệ của cư dân ở đó và khiến họ không có khả năng tổ chức xã hội hay xây dựng đế chế mở rộng; trong khi cái nóng làm suy nhược của các quốc gia phương Đông chính là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt tinh thần và lòng dũng cảm, vốn là đặc điểm của cư dân ở khu vực đó trên quả địa cầu, lúc bấy giờ cũng như bây giờ.

Thucydides đã cho thấy mối liên hệ nhân quả giữa các cuộc cách mạng chính trị và sự màu mỡ của đất đai, nhưng đi xa hơn một bước, ông chỉ ra những ảnh hưởng tâm lý đối với tính cách của một dân tộc do các thái cực khí hậu khác nhau—trong cả hai trường hợp, đây đều là sự xuất hiện đầu tiên của một hình thức phê bình lịch sử rất giá trị.

Đối với sự phát triển của Biện chứng, cũng như đối với Chúa, những khoảng thời gian là không đáng kể. Từ Plato và Aristotle, chúng ta đi thẳng đến Polybius.

Sự tiến triển tư tưởng từ nhà triết học ở Academe đến sử gia người Arcadian có thể được minh họa rõ nhất bằng sự so sánh phương pháp mà mỗi người trong ba tác giả—những người mà tôi đã chọn làm biểu hiện cao nhất cho chủ nghĩa duy lý của thời đại mình—đã sử dụng để đạt đến quốc gia lý tưởng của mình: vì quan niệm sau này có thể được xem xét ở một mức độ nào đó là đại diện cho nguyên lý tâm linh nhất mà họ có thể nhận ra trong lịch sử.

Giờ đây, Plato tạo ra quốc gia của mình trên các nguyên tắc tiên nghiệm; Aristotle hình thành quốc gia của mình bằng cách phân tích các hiến pháp hiện có; Polybius tìm thấy quốc gia của mình đã được hiện thực hóa trong thế giới dữ kiện thực tế. Aristotle chỉ trích những suy diễn lý thuyết của Plato bằng các ví dụ phủ định theo phương pháp quy nạp, nhưng Polybius thậm chí sẽ không xem xét đến 'Thành phố trên mây' trong tác phẩm *Cộng hòa*. Ông so sánh nó với một vận động viên chưa bao giờ chạy trên 'Đồi Hiến pháp', với một bức tượng đẹp đến mức hoàn toàn tách rời khỏi các điều kiện thông thường của nhân loại, và do đó, tách rời khỏi các chuẩn mực phê bình.

Theo mắt ông, quốc gia La Mã đã đạt được, nhờ sự triệt tiêu lẫn nhau của ba lực lượng đối lập [59], trạng thái cân bằng ổn định trong chính trị, vốn là lý tưởng của tất cả các nhà lý thuyết thời cổ đại. Và liên quan đến điểm này, sẽ rất thuận tiện nếu ta lưu ý ở đây xem có bao nhiêu sự thật chứa đựng trong cáo buộc thường được đưa ra chống lại người xưa rằng họ không biết gì về ý niệm Tiến bộ, vì ý nghĩa của nhiều suy tư của họ sẽ bị che giấu nếu chúng ta không cố gắng tìm hiểu trước hết mục tiêu của họ là gì, và thứ hai là tại sao nó lại như vậy.

Giờ đây, giống như tất cả các khái quát hóa rộng lớn, tuyên bố này ít nhất là không chính xác. Lời cầu nguyện của Thành phố lý tưởng của Plato—*ἐξ ἀγαθῶν ἀμείνους, καὶ ἐξ ὠφελιμῶν ὠφελιμωτέρους ἀεὶ τοὺς ἐκγόνους γίγνεσθαι* (mong cho hậu thế luôn tốt đẹp hơn tiền nhân, và hữu ích hơn những người hữu ích)—có thể được viết như một văn bản ngay trên cửa của Ngôi đền Nhân loại cuối cùng do các môn đệ của Fourier và Saint-Simon dựng lên, nhưng chắc chắn đúng là nguyên lý lý tưởng của họ là trật tự và sự vĩnh cửu, chứ không phải sự tiến bộ vô hạn. Vì, gạt sang một bên những định kiến nghệ thuật vốn sẽ khiến người Hy Lạp từ chối ý niệm về sự cải thiện không giới hạn này, chúng ta có thể lưu ý rằng quan niệm hiện đại về sự tiến bộ một phần dựa trên sự nhiệt tình và tôn thờ nhân loại mới mẻ, một phần dựa trên những hy vọng huy hoàng về những cải tiến vật chất trong văn minh mà khoa học ứng dụng đã mang đến cho chúng ta, hai ảnh hưởng mà tư tưởng Hy Lạp cổ đại dường như rất kỳ lạ khi không hề vướng phải. Vì người Hy Lạp đã làm hỏng chủ nghĩa nhân văn hoàn hảo của những vĩ nhân mà họ tôn thờ bằng cách gán cho họ thần tính và những quyền năng siêu nhiên; trong khi khoa học của họ về cơ bản là mang tính suy đoán và thường gần như có tính huyền bí, nhắm đến văn hóa chứ không phải tính hữu dụng, đến tính tâm linh cao hơn và sự tôn kính sâu sắc hơn đối với luật pháp, thay vì những phương tiện di chuyển thuận tiện hơn và sản xuất giá rẻ các vật dụng thông thường mà trường phái khoa học hiện đại của chúng ta không ngừng khoe khoang. Và cuối cùng, và có lẽ quan trọng nhất, chúng ta phải nhớ rằng 'điểm dịch hạch của tất cả các quốc gia Hy Lạp', như một trong những nhà văn của chính họ đã gọi, chính là tình trạng mất an toàn khủng khiếp về tính mạng và tài sản, hệ quả từ các bè phái và cách mạng không ngừng làm phiền Hy Lạp vào mọi thời đại, khơi dậy một tinh thần cuồng tín giống như tôn giáo đã khơi dậy ở châu Âu thời trung cổ.

Do đó, những cân nhắc này sẽ cho phép chúng ta hiểu trước hết tại sao, dù là những nhà cải cách triệt để và vô nguyên tắc như các nhà lý thuyết chính trị Hy Lạp, nhưng một khi mục đích đã đạt được, không người bảo thủ hiện đại nào lại gây ra sự phản đối dữ dội như vậy trước sự đổi mới nhỏ nhất. Ngay cả những cải tiến được thừa nhận trong những thứ như trò chơi của trẻ con hay phong cách âm nhạc cũng bị họ nhìn nhận với nỗi e sợ tột độ như là sứ giả của lá cờ đỏ (*drapeau rouge*) của cải cách. Và thứ hai, nó sẽ cho chúng ta thấy tại sao Polybius lại tìm thấy lý tưởng của mình trong cộng đồng La Mã, và Aristotle, giống như ông Bright, lại tìm thấy trong tầng lớp trung lưu. Tuy nhiên, Polybius không bằng lòng chỉ chỉ ra quốc gia lý tưởng của mình, mà còn đi sâu vào câu hỏi về những quy luật chung—sự cân nhắc về chúng tạo thành yếu tố cốt yếu nhất của triết học lịch sử.

Ông bắt đầu bằng việc chấp nhận nguyên lý chung rằng mọi vật đều bị định sẵn phải suy tàn (điều mà tôi đã lưu ý trong trường hợp của Plato), và rằng 'như sắt sinh ra rỉ sét và như gỗ nuôi dưỡng những con vật hủy hoại nó, thì mọi quốc gia đều chứa trong mình mầm mống của sự tha hóa'. Tuy nhiên, ông không bằng lòng dừng lại ở đó, mà tiếp tục xử lý những nguyên nhân trực tiếp hơn của các cuộc cách mạng, điều mà ông nói là có tính chất hai mặt, hoặc là bên ngoài hoặc bên trong. Giờ đây, nguyên nhân đầu tiên, vì phụ thuộc vào sự kết hợp đồng thời của các sự kiện khác bên ngoài phạm vi đánh giá khoa học, nên tự bản chất chúng là không thể lường trước; nhưng nguyên nhân sau, mặc dù mang nhiều hình thức, luôn là kết quả từ sự chiếm ưu thế quá mức của bất kỳ yếu tố đơn lẻ nào gây bất lợi cho những yếu tố khác. Quy luật hợp lý nằm ở cơ sở của mọi biến đổi chính trị là sự ổn định chỉ có thể đến từ sự cân bằng tĩnh học được tạo ra bởi sự đối trọng của các phần đối lập, vì một hiến pháp càng đơn giản thì càng không an toàn. Plato đã chỉ ra trước đó rằng sự tự do cực đoan của một nền dân chủ luôn dẫn đến chế độ độc tài, nhưng Polybius phân tích quy luật này và chỉ ra các nguyên tắc khoa học mà nó dựa vào.

Học thuyết về sự không ổn định của các hiến pháp thuần túy tạo thành một kỷ nguyên quan trọng trong triết học lịch sử. Khả năng áp dụng đặc biệt của nó vào chính trị thời đại chúng ta đã được minh chứng qua sự trỗi dậy của Napoleon vĩ đại, khi nhà nước Pháp đã mất đi những sự phân chia về đẳng cấp và định kiến, về tầng lớp quý tộc sở hữu đất đai và lợi ích tiền tệ—những thể chế mà kẻ phàm phu chỉ thấy là rào cản đối với Tự do nhưng thực ra lại là những sự bảo vệ duy nhất có thể chống lại sự xuất hiện của 'Sirius' chính trị định kỳ đó, tên bạo chúa *τύραννος ἐκ προστατικῆς ῥίζης* (kẻ bạo chúa từ gốc rễ sự bảo hộ).

Có một nguyên lý mà Tocqueville không bao giờ mệt mỏi khi giải thích, và đã được ông Herbert Spencer quy về quy luật chung phổ biến cho tất cả các cơ thể hữu cơ mà chúng ta gọi là Sự không ổn định của cái đồng nhất (Instability of the Homogeneous). Những biểu hiện khác nhau của quy luật này, như được thể hiện trong các cuộc cách mạng và tiến hóa bình thường, đều đặn của các hình thức chính quyền khác nhau [63a], được Polybius giải thích rất rõ ràng. Ông khẳng định về lý thuyết của mình, theo tinh thần của Thucydide, rằng nó là một *κτῆμα ἐς ἀεί* (tài sản cho muôn đời), chứ không phải là một *ἀγώνισμα ἐς τὸ παραχρῆμα* (tác phẩm chỉ để thi thố nhất thời), và rằng kiến thức về nó sẽ cho phép người quan sát khách quan [63b] phát hiện bất cứ lúc nào thời kỳ tiến hóa hiến pháp mà bất kỳ quốc gia cụ thể nào đã đạt đến và nó sẽ tiếp theo phân hóa thành hình thức nào, mặc dù có thể thời gian chính xác của các thay đổi có thể ít nhiều không chắc chắn. [63c]

Giờ đây, trong bản tường trình tất yếu chưa đầy đủ này về các quy luật của các cuộc cách mạng chính trị như Polybius đã giải thích, có lẽ đã đủ để cho thấy vị trí thực sự của ông trong sự phát triển hợp lý của 'Ý niệm' mà tôi gọi là Triết học Lịch sử, bởi vì đó là sự thống nhất của lịch sử. Được nhìn thấy một cách mù mờ qua lăng kính tôn giáo trong các trang của Herodotus, mang tính siêu hình hơn là khoa học với Thucydides, Plato đã cố gắng nắm bắt nó bằng chuyến bay đại bàng của sự suy đoán, để tiếp cận nó bằng sự nắm bắt đầy khao khát của một linh hồn thiếu kiên nhẫn với những phương pháp quy nạp chậm hơn và chắc chắn hơn mà Aristotle, trong bài phê bình sắc sảo về người thầy vĩ đại hơn của mình, đã chứng minh là rực rỡ hơn bất kỳ lý thuyết mơ hồ nào, nếu bài kiểm tra của sự rực rỡ là chân lý.

Vậy vị trí của Polybius là gì? Có phương pháp mới nào còn lại cho ông không? Polybius là một trong nhiều người sinh ra quá muộn để có thể trở nên độc đáo. Thucydides thuộc về vinh dự là người đầu tiên trong lịch sử tư tưởng Hy Lạp nhận ra sự bình tĩnh tối cao của luật pháp và trật tự nằm dưới những cơn bão thất thường của cuộc sống, và Plato cùng Aristotle mỗi người đại diện cho một nguyên lý mới vĩ đại. Polybius thuộc về nhiệm vụ—nhiệm vụ cao quý như thế nào thì các bài viết của ông đã cho thấy—là làm cho các ý tưởng vốn ngầm ẩn trong những người tiền nhiệm trở nên rõ ràng hơn, chỉ ra rằng chúng có khả năng áp dụng rộng rãi hơn và có lẽ có ý nghĩa sâu sắc hơn chúng ta đã tưởng trước đây, kiểm tra một cách tỉ mỉ hơn các quy luật mà họ đã phát hiện ra, và cuối cùng, chỉ ra rõ ràng hơn bất cứ ai đã từng làm phạm vi của khoa học và những phương tiện mà nó cung cấp để phân tích hiện tại và dự đoán những gì sẽ đến. Vì vậy, nhiệm vụ của ông là tập hợp những gì họ đã để lại, mang lại cho các nguyên tắc của họ sự sống mới thông qua một ứng dụng rộng rãi hơn.

Polybius kết thúc bản hòa âm vĩ đại này của tư tưởng Hy Lạp. Khi triết học lịch sử xuất hiện tiếp theo, như trong tiểu luận của Plutarch về 'Tại sao sự tức giận của Chúa bị trì hoãn', con lắc của tư tưởng đã quay trở lại nơi nó bắt đầu. Lý thuyết của ông được giới thiệu đến người La Mã dưới phong cách văn hóa của Cicero, và được họ chào đón như lời ca tụng triết học về quốc gia của họ. Thông báo cuối cùng về nó trong văn học Latinh là trong các trang của Tacitus, người ám chỉ đến thể chế ổn định được hình thành từ các yếu tố này như một hiến pháp dễ khen hơn là dễ tạo ra và trong mọi trường hợp đều không kéo dài. Tuy nhiên, Polybius đã nhìn thấy tương lai bằng đôi mắt không chút nghi ngờ, và đã tiên tri về sự trỗi dậy của Đế chế từ sức mạnh mất cân bằng của chế độ cai trị của đám đông 50 năm và hơn thế nữa trước khi có niềm vui trong gia đình Julian về sự ra đời của cậu bé, người được sinh ra để nắm quyền với tư cách là nhà vô địch của nhân dân, nhưng đã chết khi mặc chiếc áo choàng màu tía của một vị vua.

Không có thái độ phê bình lịch sử nào quan trọng hơn các phương tiện mà người xưa đã đạt đến triết học lịch sử. Nguyên lý di truyền có thể được minh chứng trong văn học cũng như trong đời sống hữu cơ: Aristotle, Plato và Polybius là những tổ tiên trực hệ của Fichte và Hegel, của Vico và Cousin, của Montesquieu và Tocqueville.

Vì mục đích của tôi không phải là đưa ra một bản tường trình về các sử gia mà là chỉ ra những nhà tư tưởng vĩ đại có phương pháp đã thúc đẩy sự tiến bộ của tinh thần phê bình lịch sử này, tôi sẽ bỏ qua những người biên niên sử và các nhà chép sử can thiệp giữa Thucydides và Polybius. Tuy nhiên, có lẽ nó có thể phục vụ để làm sáng tỏ bản chất thực sự của tinh thần này và mối liên hệ mật thiết của nó với tất cả các hình thức tư tưởng tiên tiến khác nếu tôi đưa ra một số đánh giá về tính cách và sự trỗi dậy của những ảnh hưởng có hại cho việc nghiên cứu lịch sử một cách khoa học, điều gây ra khoảng cách lớn như vậy giữa hai sử gia này.

Đi đầu trong số này là ảnh hưởng ngày càng tăng của thuật hùng biện và trường phái Isocratean, vốn dường như coi lịch sử là một đấu trường để phô diễn sự bi lụy hoặc nghịch lý, không phải là một cuộc điều tra khoa học về các quy luật.

Thời đại mới là thời đại của phong cách. Cùng một tinh thần chú trọng độc quyền vào hình thức đã khiến Euripides thường xuyên, giống như Swinburne, ưu tiên âm nhạc hơn ý nghĩa và giai điệu hơn đạo đức, điều đã mang lại cho những bức tượng Hy Lạp sau này sự nữ tính tinh tế đó, vẻ duyên dáng quá mức của thái độ, đã được cảm nhận trong lĩnh vực lịch sử. Các quy tắc được đặt ra cho việc sáng tác lịch sử là những quy tắc liên quan đến giá trị thẩm mỹ của các đoạn lạc đề, tính hợp pháp của việc sử dụng nhiều hơn một ẩn dụ trong cùng một câu, và những điều tương tự; và các sử gia được xếp hạng không phải bởi khả năng đánh giá bằng chứng của họ mà bởi chất lượng tiếng Hy Lạp mà họ viết.

Tôi cũng phải lưu ý đến ảnh hưởng quan trọng đối với văn học được thực hiện bởi Alexander Đại đế; vì trong khi những chuyến đi của ông khuyến khích việc nghiên cứu địa lý chính xác hơn, chính sự huy hoàng của những thành tựu của ông dường như đã đưa lịch sử trở lại lĩnh vực của sự lãng mạn. Sự xuất hiện của tất cả các vĩ nhân trên thế giới luôn đi theo sau bởi sự trỗi dậy của tinh thần huyền thoại đó và khuynh hướng tìm kiếm những điều kỳ diệu, điều mà thật tai hại cho sự phê bình lịch sử chân chính. Một Alexander, một Napoleon, một Francis thành Assisi và một Mahomet được cho là nằm ngoài các điều kiện hạn chế của luật lý tính, giống như các sao chổi được cho là không lâu trước đây. Trong khi việc thành lập thành phố Alexandria, nơi tư tưởng phương Tây và phương Đông gặp nhau với kết quả kỳ lạ cho cả hai, đã chuyển hướng các khuynh hướng phê bình của tinh thần Hy Lạp sang các câu hỏi về ngữ pháp, ngữ văn và những điều tương tự, bầu không khí hẹp hòi, nhân tạo của thị trấn Đại học đó (như chúng ta có thể gọi nó) là tai hại cho sự phát triển của tinh thần nghiên cứu độc lập và suy đoán đó, vốn tạo ra các phương pháp điều tra mới, trong đó phê bình lịch sử là một.

Người Alexandria kết hợp tình yêu học hỏi lớn với sự thiếu hiểu biết về các nguyên tắc thực sự của nghiên cứu, một tinh thần nhiệt tình tích lũy tài liệu với sự bất lực kỳ diệu trong việc sử dụng chúng. Không phải giữa những bãi cát nóng bỏng của Ai Cập, hay các nhà Ngụy biện của Athens, mà từ chính trái tim của Hy Lạp trỗi dậy người thiên tài mà ảnh hưởng của ông trong sự tiến hóa của triết học lịch sử tôi đã đề cập cách đây một thời gian ngắn. Sinh ra trong bầu không khí thanh bình và tinh khiết của những vùng đất cao trong trẻo của Arcadia, Polybius có thể nói là tái tạo trong tác phẩm của mình tính cách của nơi đã sinh ra ông. Vì, trong tất cả các sử gia—tôi không nói là của thời cổ đại mà của mọi thời đại—không ai là người duy lý hơn ông, không ai thoát khỏi bất kỳ niềm tin nào vào 'những viễn ảnh và điềm báo, những truyền thuyết quái dị, những mê tín dị đoan thấp hèn và sự thèm khát không nam tính đối với siêu nhiên' (*δεισιδαιμονίας ἀγεννοῦς καὶ τερατείας γυναικώδους* [68]) mà chính ông buộc phải lưu ý là đặc điểm của một số sử gia đi trước ông. May mắn ở vùng đất đã sinh ra ông, ông cũng không kém phần được ban phước trong thời gian kỳ diệu của ngày sinh của mình. Vì, đại diện cho chính mình quyền tối cao về tinh thần của trí tuệ Hy Lạp và liên minh trong những mối liên kết của tình bạn hiệp sĩ với người chinh phục thế giới trong thời đại của mình, ông dường như được dẫn dắt như thể bởi bàn tay của Định mệnh 'để thấu hiểu', như người ta đã nói, 'rõ ràng hơn chính người La Mã về vị trí lịch sử của Rome,' và để nhận thức với sự hiểu biết sâu sắc hơn tất cả những người khác hai kết quả vĩ đại của nền văn minh cổ đại: đế chế vật chất của thành phố bảy ngọn đồi, và chủ quyền trí tuệ của Hellas.

Trước thời đại của chính mình, ông nói, [69a] các sự kiện của thế giới không được kết nối và riêng biệt và các lịch sử chỉ giới hạn ở các quốc gia cụ thể. Giờ đây, lần đầu tiên đế chế phổ quát của người La Mã đã làm cho một lịch sử phổ quát trở nên khả thi. [69b] Đây, sau đó, là động lực cao quý của công việc của ông: truy tìm sự trỗi dậy dần dần của thành phố Ý này kể từ ngày quân đoàn đầu tiên vượt qua eo biển hẹp Messina và đổ bộ lên những cánh đồng màu mỡ của Sicily cho đến thời điểm Corinth ở phương Đông và Carthage ở phương Tây gục ngã trước làn sóng không thể cưỡng lại của đế chế và những con đại bàng của Rome bay trên đôi cánh của chiến thắng phổ quát từ Calpe và Những cột trụ của Hercules đến Syria và sông Nile. Đồng thời, ông nhận ra rằng sơ đồ đế chế của Rome đã được thực hiện dưới sự bảo trợ của ý chí Chúa. [69c] Vì, như một trong những người chép sử thời Trung cổ nói một cách chân thực nhất, *τύχη* (vận mệnh) của Polybius là sức mạnh mà chúng ta, những Cơ đốc nhân, gọi là Chúa; mục tiêu thứ hai, như người ta có thể gọi là, của lịch sử của ông là chỉ ra những nguyên nhân hợp lý, con người và tự nhiên đã mang lại kết quả này, phân biệt, như chúng ta nên nói, giữa sự cai trị gián tiếp và trực tiếp của Chúa đối với thế giới.

Với bất kỳ sự can thiệp trực tiếp nào của Chúa vào sự phát triển bình thường của Con người, ông sẽ không làm gì cả: càng ít hơn với bất kỳ ý tưởng nào về sự tình cờ như một yếu tố trong các hiện tượng của cuộc sống. Sự tình cờ và phép lạ, ông nói, chỉ là những biểu hiện cho sự thiếu hiểu biết của chúng ta về các nguyên nhân hợp lý. Tinh thần duy lý mà chúng ta công nhận ở Herodotus như một thái độ mơ hồ không chắc chắn và xuất hiện ở Thucydides như một thái độ nhất quán của tâm trí không bao giờ được tranh luận hoặc thậm chí giải thích, được Polybius phân tích và xây dựng thành công cụ tuyệt vời của nghiên cứu lịch sử.

Herodotus, trong khi tin tưởng vào nguyên tắc siêu nhiên, nhưng đôi khi lại hoài nghi. Thucydides đơn giản là phớt lờ siêu nhiên. Ông không thảo luận về nó, nhưng ông đã tiêu diệt nó bằng cách giải thích lịch sử mà không cần đến nó. Polybius đi sâu vào toàn bộ vấn đề và giải thích nguồn gốc của nó và phương pháp xử lý nó. Herodotus sẽ tin vào giấc mơ của Scipio. Thucydides sẽ phớt lờ nó hoàn toàn. Polybius giải thích nó. Ông là đỉnh cao của sự tiến triển hợp lý của Biện chứng. 'Không có gì,' ông nói, 'cho thấy một tâm trí ngu ngốc hơn là nỗ lực giải thích bất kỳ hiện tượng nào dựa trên nguyên tắc tình cờ hoặc sự can thiệp siêu nhiên. Lịch sử là một cuộc tìm kiếm các nguyên nhân hợp lý, và không có gì trên thế giới—ngay cả những hiện tượng dường như xa lạ nhất đối với luật pháp và khó xảy ra đối với chúng ta—không phải là kết quả logic và tất yếu của một số tiền đề hợp lý.'

Một số điều, tất nhiên, phải bị từ chối *a priori* mà không đi sâu vào chủ đề: 'Liên quan đến những phép lạ như vậy,' ông nói, [71] 'rằng trên một bức tượng nhất định của Artemis mưa hoặc tuyết không bao giờ rơi mặc dù bức tượng đứng ngoài trời, hoặc rằng những người bước vào đền thờ của Chúa ở Arcadia mất đi bóng tự nhiên của họ, tôi không thực sự có thể bị yêu cầu tranh luận về chủ đề này. Vì những điều này không chỉ hoàn toàn khó xảy ra mà còn hoàn toàn bất khả thi.'

'Đối với chúng ta để tranh luận một cách hợp lý về một sự phi lý đã được thừa nhận là một nhiệm vụ vô ích như cố gắng bắt nước trong rây; đó thực sự là thừa nhận khả năng của siêu nhiên, đó chính là điểm đang được tranh cãi.'

Điều Polybius cảm thấy là thừa nhận khả năng của một phép lạ là tiêu diệt khả năng của lịch sử: vì cũng giống như các thí nghiệm khoa học và hóa học sẽ trở nên bất khả thi hoặc vô dụng nếu tiếp xúc với nguy cơ can thiệp liên tục từ phía một vật thể lạ, thì các luật lệ và nguyên tắc chi phối lịch sử, các nguyên nhân của hiện tượng, sự tiến hóa của tiến bộ, toàn bộ khoa học, nói ngắn gọn, về các giao dịch của con người với chủng tộc của chính mình và với tự nhiên, sẽ vẫn là một cuốn sách bị niêm phong đối với người thừa nhận khả năng can thiệp siêu tự nhiên.

Do đó, những câu chuyện về phép lạ phải bị từ chối trên cơ sở hợp lý *a priori*, nhưng trong trường hợp các sự kiện mà chúng ta biết đã xảy ra, sử gia khoa học sẽ không nghỉ ngơi cho đến khi ông phát hiện ra các nguyên nhân tự nhiên của chúng, ví dụ, trong trường hợp sự trỗi dậy tuyệt vời của Đế chế La Mã—điều kỳ diệu nhất, Polybius nói, mà Chúa từng mang lại [72a]—được tìm thấy trong sự xuất sắc của hiến pháp của họ (*τῇ ἰδιότητι τῆς πολιτείας*), sự khôn ngoan của các cố vấn của họ, sự sắp xếp quân sự tuyệt vời của họ, và sự mê tín của họ (*τῇ δεισιδαιμονίᾳ*). Vì trong khi Polybius coi tôn giáo mặc khải là, tất nhiên, thực tế khách quan của chân lý [72b], ông nhấn mạnh rất nhiều vào ảnh hưởng đạo đức chủ quan của nó, trong một đoạn về chủ đề này, thậm chí đi xa đến mức gần như bào chữa cho việc đưa vào siêu nhiên với số lượng rất nhỏ vào lịch sử vì ảnh hưởng cực kỳ tốt mà nó sẽ có đối với những người sùng đạo.

Nhưng có lẽ không có đoạn nào trong toàn bộ lịch sử cổ đại và hiện đại thở ra một tinh thần duy lý nam tính và huy hoàng như đoạn được bảo tồn cho chúng ta trong Vatican—nơi nghỉ ngơi kỳ lạ cho nó!—trong đó ông xử lý sự suy tàn khủng khiếp của dân số đã đổ xuống vùng đất quê hương của ông trong thời đại của chính ông, và điều mà bởi công chúng chính thống chung được coi là một phán xét đặc biệt của Chúa gửi đến sự không con cái cho phụ nữ như một sự trừng phạt cho tội lỗi của nhân dân. Vì đó là một thảm họa hoàn toàn không có tiền lệ trong lịch sử của vùng đất, và hoàn toàn không được dự đoán bởi bất kỳ nhà văn kinh tế chính trị nào của nó, những người, trái lại, luôn dự đoán rằng nguy hiểm sẽ nảy sinh từ sự dư thừa dân số vượt quá phương tiện sinh tồn của nó, và trở nên không thể kiểm soát thông qua quy mô của nó. Tuy nhiên, Polybius sẽ không làm gì với cả linh mục hay người làm phép lạ trong vấn đề này. Ông thậm chí sẽ không tìm kiếm 'Trái tim thiêng liêng của Hy Lạp', Delphi, đền thờ của Apollo, nơi mà ngay cả Thucydides cũng thừa nhận sự truyền cảm hứng và trước sự khôn ngoan của nó Socrates đã cúi đầu. Thật ngu ngốc, ông nói, người mà về vấn đề này sẽ cầu nguyện với Chúa. Chúng ta phải tìm kiếm các nguyên nhân hợp lý, và các nguyên nhân được nhìn thấy là rõ ràng, và phương pháp phòng ngừa cũng vậy. Sau đó, ông tiếp tục lưu ý làm thế nào tất cả những điều này nảy sinh từ sự miễn cưỡng chung đối với hôn nhân và đối với việc gánh chịu chi phí giáo dục một gia đình lớn, kết quả từ sự bất cẩn và lòng tham của những người đàn ông trong thời đại của ông, và ông giải thích trên các nguyên tắc hoàn toàn hợp lý toàn bộ phán xét dường như siêu nhiên này.

Giờ đây, cần phải nhớ rằng trong khi sự bác bỏ phép lạ của ông như là sự vi phạm các luật lệ bất khả xâm phạm hoàn toàn là *a priori*—vì cuộc thảo luận về vấn đề như vậy, tất nhiên, là không thể đối với một nhà tư tưởng hợp lý—tuy nhiên sự bác bỏ sự can thiệp siêu nhiên của ông hoàn toàn dựa trên cơ sở khoa học về sự cần thiết phải tìm kiếm các nguyên nhân tự nhiên. Và ông hoàn toàn logic trong việc duy trì vị trí của mình trên các nguyên tắc này. Vì, nơi mà việc chỉ định bất kỳ nguyên nhân hợp lý nào cho hiện tượng, hoặc khám phá ra các quy luật của chúng là khó khăn hoặc bất khả thi, ông miễn cưỡng chấp nhận sự thay thế là thừa nhận một sự can thiệp siêu nhiên nào đó mà phương pháp xử lý vấn đề về bản chất khoa học của ông đã buộc ông một cách logic phải chấp nhận, chấp thuận, ví dụ, những lời cầu nguyện cho mưa, trên cơ sở rõ ràng rằng các quy luật khí tượng chưa được xác định. Tất nhiên, ông sẽ là người đầu tiên chào đón những khám phá hiện đại của chúng ta về vấn đề này. Đoạn văn được đề cập về mọi mặt là một trong những đoạn thú vị nhất trong toàn bộ tác phẩm của ông, không phải, tất nhiên, như biểu thị bất kỳ khuynh hướng nào của ông trong việc chấp nhận siêu nhiên, mà vì nó cho thấy phương pháp lập luận của ông về bản chất logic và hợp lý như thế nào, và tâm trí của ông thẳng thắn và công bằng như thế nào.

Sau khi đã kiểm tra thái độ của Polybius đối với siêu nhiên và các ý tưởng chung hướng dẫn nghiên cứu của ông, tôi sẽ tiến hành kiểm tra phương pháp ông theo đuổi trong cuộc điều tra khoa học về các hiện tượng phức tạp của cuộc sống. Vì, như tôi đã nói trước đây trong quá trình tiểu luận này, điều quan trọng ở tất cả các nhà văn vĩ đại không phải là kết quả họ đạt được mà là phương pháp họ theo đuổi. Kiến thức tăng lên về các sự kiện có thể thay đổi bất kỳ kết luận nào trong lịch sử cũng như trong khoa học vật lý, và các chuẩn mực của sự đáng tin cậy lịch sử mang tính suy đoán phải được thừa nhận là kêu gọi thái độ chủ quan của tâm trí mà chúng ta gọi là ý thức lịch sử hơn là bất kỳ quy tắc khách quan nào được xây dựng. Nhưng một phương pháp khoa học là một lợi ích cho mọi thời đại, và sự tiến bộ thực sự, nếu không phải là duy nhất, của phê bình lịch sử bao gồm việc cải thiện các công cụ nghiên cứu.

Giờ đây, trước tiên, liên quan đến quan niệm của ông về lịch sử, tôi đã chỉ ra rằng đó là đối với ông về cơ bản là một cuộc tìm kiếm các nguyên nhân, một vấn đề cần giải quyết, không phải là một bức tranh cần vẽ, một cuộc điều tra khoa học về các quy luật và khuynh hướng, không phải là một bản tường trình lãng mạn về các sự kiện đáng kinh ngạc và cuộc phiêu lưu kỳ diệu. Thucydides, trong phần mở đầu của tác phẩm vĩ đại của mình, đã tạo ra nốt nhạc đầu tiên của quan niệm khoa học về lịch sử. 'Sự vắng bóng của sự lãng mạn trong các trang của tôi,' ông nói, 'sẽ, tôi sợ, làm giảm đi một phần giá trị của nó, nhưng tôi đã viết tác phẩm của mình không phải để là kỳ công của một giờ trôi qua mà như là tài sản của mọi thời đại.' [76] Polybius theo sau với những từ gần như hoàn toàn tương tự. Nếu, ông nói, chúng ta trục xuất khỏi lịch sử sự cân nhắc về các nguyên nhân, phương pháp và động cơ (*τὸ διὰ τί, καὶ πως, καὶ τίνος χάριν*), và từ chối xem xét kết quả của bất cứ điều gì là hệ quả hợp lý của nó đến mức nào, những gì còn lại chỉ là một *ἀγώνισμα* đơn thuần, không phải là một *μάθημα*, một bài tiểu luận hùng biện có thể mang lại niềm vui cho khoảnh khắc, nhưng hoàn toàn không có giá trị khoa học nào cho việc giải thích tương lai. Ở những nơi khác, ông nói rằng 'lịch sử bị cướp mất sự phơi bày các nguyên nhân và quy luật của nó là một điều vô bổ, mặc dù nó có thể quyến rũ một kẻ ngốc.' Và trong suốt lịch sử của ông, cùng một điểm được đưa ra và minh họa theo mọi cách.

Cho đến nay là quan niệm về lịch sử. Bây giờ là nền tảng. Liên quan đến tính chất của các hiện tượng được chọn bởi nhà điều tra khoa học, Aristotle đã đặt ra công thức chung rằng tự nhiên nên được nghiên cứu trong các biểu hiện bình thường của nó. Polybius, đúng với tính cách của mình là áp dụng một cách rõ ràng các nguyên tắc ngầm ẩn trong công việc của những người khác, tuân theo học thuyết của Aristotle, và đặc biệt nhấn mạnh vào tính chất hợp lý và không bị xáo trộn của sự phát triển của hiến pháp La Mã như cung cấp các điều kiện đặc biệt cho việc khám phá các quy luật tiến bộ của nó. Các cuộc cách mạng chính trị dẫn đến từ các nguyên nhân hoặc bên ngoài hoặc bên trong. Nguyên nhân trước là những lực lượng gây nhiễu loạn thuần túy nằm ngoài phạm vi tính toán khoa học. Nguyên nhân sau mới là quan trọng cho việc thiết lập các nguyên tắc và làm sáng tỏ các trình tự của sự tiến hóa hợp lý.

Do đó, ông có thể được cho là đã dự đoán được một trong những sự thật quan trọng nhất của các phương pháp điều tra hiện đại: ý tôi là nguyên tắc quy định rằng cũng giống như việc nghiên cứu sinh lý học nên đi trước việc nghiên cứu bệnh lý học, cũng giống như các quy luật của bệnh tật được khám phá tốt nhất bởi các hiện tượng được trình bày trong sức khỏe, thì phương pháp tiếp cận tất cả các sự thật xã hội và chính trị vĩ đại là bằng cách điều tra những trường hợp mà sự phát triển là bình thường, hợp lý và không bị xáo trộn.

Chuẩn mực phê bình rằng một dân tộc càng bị can thiệp nhiều thì càng trở nên khó khăn hơn để khái quát hóa các quy luật tiến bộ của nó và phân tích các lực lượng riêng biệt của nền văn minh của nó, là một chuẩn mực mà tính hợp lệ của nó hiện được công nhận rộng rãi bởi những người giả vờ có một cách xử lý khoa học đối với toàn bộ lịch sử: và trong khi chúng ta đã thấy rằng Aristotle dự đoán nó trong một công thức chung, Polybius thuộc về vinh dự là người đầu tiên áp dụng nó một cách rõ ràng trong lĩnh vực lịch sử.

Tôi đã chỉ ra làm thế nào đối với sử gia khoa học vĩ đại này, động lực của tác phẩm của ông về cơ bản là cuộc tìm kiếm các nguyên nhân; và đúng với tinh thần phân tích của mình, ông cẩn thận kiểm tra nguyên nhân thực sự là gì và nó được tìm kiếm ở phần nào của các tiền đề của bất kỳ hệ quả nào. Để đưa ra một minh họa: Liên quan đến nguồn gốc của cuộc chiến với Perseus, một số người gán cho các nguyên nhân là việc trục xuất Abrupolis bởi Perseus, chuyến thám hiểm của người sau đến Delphi, âm mưu chống lại Eumenes và việc bắt giữ các đại sứ ở Bœotia; trong số các sự cố này, hai điều trước, Polybius chỉ ra, chỉ là những cái cớ, hai điều sau chỉ là những dịp của cuộc chiến. Cuộc chiến thực sự là một di sản để lại cho Perseus bởi cha mình, người đã quyết tâm chiến đấu với Rome. [78]

Ở đây cũng như những nơi khác, ông không tạo ra bất kỳ ý tưởng mới nào. Thucydides đã chỉ ra sự khác biệt giữa nguyên nhân thực sự và nguyên nhân bị cáo buộc, và châm ngôn của Aristotle về các cuộc cách mạng, *οὐ περὶ μικρῶν ἀλλ’ ἐκ μικρῶν* (không phải về những điều nhỏ nhặt mà là từ những điều nhỏ nhặt), vạch ra sự phân biệt giữa nguyên nhân và dịp với sự rực rỡ của một câu cách ngôn. Nhưng việc điều tra rõ ràng và hợp lý về sự khác biệt giữa *αἰτία*, *ἀρχὴ*, và *πρόφασις* được dành cho Polybius. Không có chuẩn mực nào của phê bình lịch sử có thể nói là có giá trị thực sự hơn chuẩn mực liên quan đến sự phân biệt này, và việc bỏ qua nó đã lấp đầy lịch sử của chúng ta với những lời kể đáng khinh bỉ về các âm mưu của các triều thần và của các vị vua và những mưu đồ nhỏ nhặt của ảnh hưởng cửa sau—những chi tiết thú vị, không nghi ngờ gì, đối với những người sẽ gán cuộc Cải cách cho khuôn mặt xinh đẹp của Anne Boleyn, cuộc chiến Ba Tư cho ảnh hưởng của một bác sĩ hoặc một bài giảng rèm từ Atossa, hoặc Cách mạng Pháp cho Madame de Maintenon, nhưng không có bất kỳ giá trị nào đối với những người nhắm đến bất kỳ phương pháp xử lý lịch sử khoa học nào.

Nhưng câu hỏi về phương pháp, điều mà tôi buộc phải quay lại, vẫn chưa được giải quyết hết. Có một khía cạnh khác mà nó có thể được xem xét, và tôi sẽ tiến hành xử lý nó ngay bây giờ.

Một trong những khó khăn lớn nhất mà sử gia hiện đại phải đối mặt là sự phức tạp to lớn của các sự kiện mà ông chú ý: Gợi ý của D'Alembert rằng vào cuối mỗi thế kỷ, một sự lựa chọn các sự kiện nên được thực hiện và phần còn lại bị đốt cháy (nếu nó thực sự được dự định một cách nghiêm túc) không thể, tất nhiên, được giải trí trong một khoảnh khắc. Một vấn đề mất đi tất cả giá trị khi nó trở nên đơn giản hóa, và thế giới sẽ nghèo đi nếu Sibyl của Lịch sử đốt cháy các tập của mình. Hơn nữa, như Gibbon đã chỉ ra, 'một Montesquieu sẽ phát hiện trong sự kiện không đáng kể nhất những mối quan hệ mà kẻ phàm phu bỏ qua.'

Nhà điều tra khoa học về lịch sử cũng không thể cô lập các yếu tố cụ thể mà ông mong muốn kiểm tra khỏi các nguyên nhân gây nhiễu và ngoại lai, như nhà hóa học thực nghiệm có thể làm (mặc dù đôi khi, như trong trường hợp các bệnh viện tâm thần và nhà tù, ông có thể quan sát các hiện tượng ở một mức độ cô lập nhất định). Vì vậy, ông buộc phải sử dụng phương pháp diễn dịch lập luận từ các quy luật chung hoặc sử dụng phương pháp trừu tượng hóa, phương pháp mang lại sự cô lập giả tạo cho các hiện tượng không bao giờ được cô lập như vậy trong thực tế. Và đây chính xác là những gì Polybius đã làm cũng như Thucydides. Vì, như đã được nhận xét tốt, có trong các tác phẩm của hai tác giả này một sự thống nhất dẻo dai nhất định về kiểu loại và động cơ; bất cứ điều gì họ viết đều được thâm nhập qua và qua với một phẩm chất cụ thể, một sự đơn nhất và tập trung của mục đích, mà chúng ta có thể tương phản với sự rộng lớn toàn diện hơn như được thể hiện không chỉ trong tâm trí hiện đại, mà còn ở Herodotus. Thucydides, coi xã hội hoàn toàn chịu ảnh hưởng của các động cơ chính trị, không tính đến các lực lượng có tính chất khác, và do đó kết quả của ông, giống như kết quả của hầu hết các nhà kinh tế chính trị hiện đại, phải được sửa đổi rất nhiều [81] trước khi chúng tương ứng với những gì chúng ta biết là trạng thái thực tế của dữ kiện. Tương tự như vậy, Polybius sẽ chỉ giải quyết những lực lượng có xu hướng đưa thế giới văn minh dưới sự cai trị của Rome (ix. 1), và theo tinh thần của Thucydide, chỉ ra sự thiếu hụt của sự đẹp như tranh vẽ và sự lãng mạn trong các trang của mình, đó là kết quả của phương pháp trừu tượng (*τὸ μονοειδὲς τῆς συντάξεως*), cũng cẩn thận nói với chúng ta rằng sự từ chối của ông đối với tất cả các lực lượng khác về cơ bản là có chủ ý và là kết quả của một lý thuyết đã được hình thành từ trước và hoàn toàn không phải do sự bất cẩn của bất kỳ loại nào.

Giờ đây, về giá trị chung của phương pháp trừu tượng và tính hợp pháp của việc sử dụng nó trong lĩnh vực lịch sử, đây có lẽ không phải là dịp thích hợp cho bất kỳ cuộc thảo luận nào. Tuy nhiên, nó đáng chú ý về mọi mặt rằng Polybius không chỉ nhận thức được, mà còn chú trọng đặc biệt vào, sự thật mà thường được thúc đẩy như sự phản đối mạnh mẽ nhất đối với việc sử dụng phương pháp trừu tượng—ý tôi là quan niệm về một xã hội như một loại cơ thể con người mà các bộ phận của nó được kết nối không thể tách rời với nhau và tất cả bị ảnh hưởng khi một thành viên bị kích động theo bất kỳ cách nào. Quan niệm này về bản chất hữu cơ của xã hội xuất hiện lần đầu ở Plato và Aristotle, những người áp dụng nó cho các thành phố. Polybius, như thói quen của ông, mở rộng nó thành một đặc điểm chung của toàn bộ lịch sử. Đó là một ý tưởng có tầm quan trọng rất cao, đặc biệt đối với một người như Polybius, người có suy nghĩ liên tục hướng về sự thống nhất thiết yếu của lịch sử và sự bất khả thi của sự cô lập.

Hơn nữa, liên quan đến phương pháp cụ thể điều tra nhóm hiện tượng có được cho ông bởi phương pháp trừu tượng, ông sẽ áp dụng, ông nói với chúng ta, không phải là phương pháp diễn dịch thuần túy hay quy nạp thuần túy mà là sự kết hợp của cả hai. Nói cách khác, ông chính thức áp dụng phương pháp phân tích mà tầm quan trọng của nó tôi đã đề cập trước đó.

Và cuối cùng, trong khi, không nghi ngờ gì, sự đơn giản to lớn trong các yếu tố đang được xem xét là kết quả của việc sử dụng phương pháp trừu tượng, ngay cả trong giới hạn đạt được như vậy, một sự lựa chọn nhất định phải được thực hiện, và một sự lựa chọn liên quan đến một lý thuyết. Vì các sự kiện của cuộc sống không thể được lập bảng với sự dễ dàng như màu sắc của chim và côn trùng có thể được lập bảng. Giờ đây, Polybius chỉ ra rằng những hiện tượng đặc biệt cần được chú trọng là những hiện tượng có thể phục vụ như một *παράδειγμα* (ví dụ) hoặc mẫu, và cho thấy đặc điểm của các khuynh hướng của thời đại rõ ràng như 'một giọt duy nhất từ một thùng đầy sẽ đủ để tiết lộ bản chất của toàn bộ nội dung.' Sự công nhận về tầm quan trọng của các sự kiện đơn lẻ, không phải ở bản thân chúng mà vì tinh thần mà chúng đại diện, là cực kỳ khoa học; vì chúng ta biết rằng từ một xương đơn lẻ, hoặc thậm chí một chiếc răng, nhà giải phẫu học có thể tái tạo hoàn toàn bộ xương của con ngựa nguyên thủy, và nhà thực vật học có thể cho biết đặc điểm của hệ thực vật và động vật của một khu vực từ một mẫu vật đơn lẻ.

Coi chân lý là 'điều thiêng liêng nhất trong Tự nhiên,' chính 'mắt và ánh sáng của lịch sử mà nếu không có nó, nó di chuyển như một thứ mù quáng,' Polybius không tiếc công sức trong việc thu thập các tài liệu lịch sử hoặc trong việc nghiên cứu các khoa học chính trị và chiến tranh, những điều mà ông coi là rất cần thiết cho việc đào tạo sử gia khoa học, và lao động mà ông bỏ ra được phản ánh trong nhiều cách mà ông chỉ trích các nhà chức trách khác.

Theo quy tắc, có một cái gì đó hơi đáng khinh bỉ về sự chỉ trích của cổ đại. Ý tưởng hiện đại về nhà phê bình như người phiên dịch, người giải thích về vẻ đẹp và sự xuất sắc của tác phẩm mà ông chọn, dường như hoàn toàn không được biết đến. Không có gì có thể dễ bị bắt bẻ hoặc không công bằng hơn, ví dụ, phương pháp mà Aristotle chỉ trích quốc gia lý tưởng của Plato trong các tác phẩm đạo đức của mình, và các đoạn trích dẫn bởi Polybius từ Timaeus cho thấy sử gia sau này hoàn toàn xứng đáng với cái tên chơi chữ được đặt cho ông. Nhưng ở Polybius, tôi nghĩ, có rất ít sự cay đắng và nhỏ nhen của tinh thần đặc trưng cho hầu hết các nhà văn khác, và một câu chuyện ngẫu nhiên mà ông kể về mối quan hệ của mình với một trong những sử gia mà ông chỉ trích cho thấy ông là một người có sự lịch sự và tinh tế về thị hiếu tuyệt vời—như, thực sự, phù hợp với một người đã sống luôn trong xã hội của những người có dòng dõi cao quý và vĩ đại.

Giờ đây, liên quan đến tính chất của các chuẩn mực mà ông chỉ trích các tác phẩm của các tác giả khác, trong phần lớn các trường hợp, ông chỉ sử dụng kiến thức địa lý và quân sự của riêng mình, ví dụ, chỉ ra sự bất khả thi trong các tài khoản được đưa ra về cuộc hành quân của Nabis từ Sparta chỉ bằng sự quen thuộc của ông với các địa điểm được đề cập; hoặc sự thiếu nhất quán của các tài khoản về trận chiến Issus; hoặc của các tài khoản được đưa ra bởi Ephorus về các trận chiến Leuctra và Mantinea. Trong trường hợp sau, ông nói, nếu bất kỳ ai chịu khó đo đạc mặt đất của địa điểm trận chiến và sau đó kiểm tra các cuộc diễn tập được đưa ra, anh ta sẽ thấy các tài khoản không chính xác như thế nào.

Trong các trường hợp khác, ông kêu gọi các tài liệu công cộng, tầm quan trọng của chúng ông luôn đi đầu trong việc công nhận; ví dụ, bằng cách chỉ ra bởi một tài liệu trong kho lưu trữ công cộng của Rhodes cách các tài khoản được đưa ra về trận chiến Lade bởi Zeno và Antisthenes không chính xác như thế nào. Hoặc ông kêu gọi xác suất tâm lý, bác bỏ, ví dụ, những câu chuyện tai tiếng kể về Philip của Macedon, chỉ từ sự vĩ đại chung về tính cách của nhà vua, và lập luận rằng một cậu bé được giáo dục tốt và có kết nối đáng kính như Demochares (xii. 14) không bao giờ có thể phạm tội lỗi mà tin đồn ác ý đã buộc tội anh ta.

Nhưng đối tượng chính của sự kiểm duyệt văn học của ông là Timaeus, người đã không tiếc những lời chỉ trích của mình đối với những người khác. Điểm chung mà ông thực hiện chống lại ông ta, bác bỏ tính chính xác của ông ta như một sử gia, là ông ta lấy kiến thức về lịch sử không phải từ những nguy hiểm nguy hiểm của một cuộc đời hành động mà trong sự nhàn rỗi an toàn của một cuộc sống học thuật hẹp hòi. Thật vậy, không có điểm nào mà ông quyết liệt như điểm này. 'Một lịch sử,' ông nói, 'được viết trong thư viện mang lại một bức tranh vô hồn và không chính xác về lịch sử như một bức tranh không được sao chép từ một con vật sống mà từ một con vật nhồi bông.'

Có nhiều sự khác biệt, ông nói ở một nơi khác, giữa lịch sử của một nhân chứng mắt và lịch sử của một người mà kiến thức đến từ sách vở, hơn là giữa các cảnh của cuộc sống thực và phong cảnh hư cấu của sân khấu. Ngoài ra, ông đi vào một số phê bình chi tiết công phu về các đoạn mà ông nghĩ Timaeus đang theo đuổi một phương pháp sai lầm và bóp méo chân lý, các đoạn mà sẽ đáng để kiểm tra chi tiết.

Timaeus, từ thực tế có một phong tục La Mã là bắn một con ngựa chiến vào một ngày quy định, đã lập luận ngược lại về nguồn gốc Trojan của người dân đó. Polybius, mặt khác, chỉ ra rằng suy luận này hoàn toàn không thể đảm bảo, bởi vì các cuộc hiến tế ngựa là những thể chế thông thường phổ biến cho tất cả các bộ lạc man di. Timaeus ở đây, như thường lệ với các nhà văn Hy Lạp, đang lập luận ngược lại từ một phong tục nào đó của hiện tại đến một sự kiện lịch sử trong quá khứ. Polybius thực sự đang sử dụng phương pháp so sánh, chỉ ra phong tục đó là một bước thông thường trong nền văn minh của mọi người dân sơ khai như thế nào.

Ở một nơi khác, [86] ông chỉ ra sự hoài nghi của Timaeus liên quan đến sự tồn tại của Con bò của Phalaris phi logic như thế nào chỉ bằng cách kêu gọi bức tượng Con bò, vẫn có thể được nhìn thấy ở Carthage; chỉ ra làm thế nào không thể, trên bất kỳ lý thuyết nào ngoại trừ việc nó thuộc về Phalaris, giải thích sự hiện diện ở Carthage của một con bò có tính chất đặc biệt này với một cánh cửa giữa vai của nó. Nhưng một trong những điểm tuyệt vời mà ông sử dụng chống lại sử gia Sicily này là liên quan đến câu hỏi về nguồn gốc của thuộc địa Locrian. Theo truyền thống đã nhận được về chủ đề này, Aristotle đã đại diện cho thuộc địa Locrian được thành lập bởi một số Parthenidæ hoặc con cái của nô lệ, như chúng được gọi, một tuyên bố dường như đã khơi dậy sự phẫn nộ của Timaeus, người đã tốn khá nhiều công sức để bác bỏ lý thuyết này. Ông làm như vậy trên các cơ sở sau:—

Trước hết, ông chỉ ra rằng trong những ngày cổ đại, người Hy Lạp không có nô lệ nào cả, vì vậy việc đề cập đến chúng trong vấn đề này là một sự sai lệch thời gian; và tiếp theo ông tuyên bố rằng ông đã được cho thấy ở thành phố Hy Lạp Locris một số bản khắc cổ đại trong đó mối quan hệ của họ với thành phố Ý được thể hiện bằng các thuật ngữ của vị trí giữa cha mẹ và con cái, điều đó cũng cho thấy các quyền công dân lẫn nhau đã được dành cho mỗi thành phố. Ngoài ra, ông kêu gọi các câu hỏi khác nhau về tính khó xảy ra liên quan đến mối quan hệ quốc tế của họ, về điều đó Polybius có những cơ sở đối lập hoàn toàn mà hầu như không kêu gọi thảo luận. Và để ủng hộ quan điểm của riêng mình, ông thúc đẩy thêm hai điểm nữa: thứ nhất, rằng người Lacedæmonians được phép nghỉ phép để gặp vợ của họ ở nhà, thật khó xảy ra khi người Locrians không có cùng đặc quyền; và tiếp theo, rằng người Locrians Ý không biết gì về phiên bản Aristotelian và, trái lại, có những luật rất nghiêm khắc chống lại những kẻ ngoại tình, nô lệ bỏ trốn và những điều tương tự. Giờ đây, hầu hết các câu hỏi này dựa trên xác suất đơn thuần, vốn luôn là một chuẩn mực chủ quan như vậy mà một lời kêu gọi đối với nó hiếm khi mang tính kết luận. Tuy nhiên, tôi muốn lưu ý, liên quan đến các bản khắc mà nếu xác thực, tất nhiên sẽ giải quyết vấn đề, Polybius nhìn chúng như một sự phát minh đơn thuần từ phía Timaeus, người mà ông nhận xét, không cung cấp chi tiết nào về chúng, mặc dù, theo quy tắc, ông quá lo lắng để cung cấp chương và câu cho mọi thứ. Một điểm thú vị hơn một chút là nơi ông tấn công Timaeus vì đã đưa các bài phát biểu hư cấu vào tường thuật của mình; vì về điểm này, Polybius dường như đi trước các ý kiến của những người đàn ông văn học về chủ đề này không chỉ trong thời đại của chính mình, mà trong nhiều thế kỷ sau đó.

Herodotus đã đưa ra các bài phát biểu một cách công khai đầy kịch tính và hư cấu. Thucydides nêu rõ rằng, nơi ông không thể tìm ra những gì mọi người thực sự nói, ông đã viết ra những gì họ đáng lẽ phải nói. Sallust ám chỉ, đúng là, thực tế bài phát biểu ông đặt vào miệng của người đại diện Memmius là về cơ bản là chính hãng, nhưng các bài phát biểu được đưa ra tại thượng viện vào dịp âm mưu Catilinarian rất khác với cùng các bài diễn văn như chúng xuất hiện ở Cicero. Livy làm cho những người La Mã cổ đại của mình tranh cãi và chém logic với tất cả sự tinh tế của một Hortensius hoặc một Scævola. Và ngay cả trong những ngày sau đó, khi các phóng viên tốc ký tham dự các cuộc tranh luận của thượng viện và một *Daily News* được xuất bản ở Rome, chúng ta thấy rằng một trong những bài phát biểu nổi tiếng nhất trong Tacitus (bài phát biểu mà Hoàng đế Claudius cho người Gaul sự tự do của họ) được chứng minh, bởi một bản khắc được phát hiện gần đây tại Lugdunum, là hoàn toàn hư cấu.

Mặt khác, phải ghi nhớ rằng những bài phát biểu này không nhằm đánh lừa; chúng chỉ được coi là một yếu tố kịch tính nhất định mà người ta được phép đưa vào lịch sử với mục đích mang lại sự sống và thực tế hơn cho tường thuật, và được phê bình, không phải như chúng ta nên, bằng cách lập luận làm thế nào trong một thời đại trước khi tốc ký được biết đến một báo cáo như vậy có thể hoặc làm thế nào, trong sự thất bại của các tài liệu viết, truyền thống có thể mang lại một bản tường thuật bằng lời nói chính xác như vậy, mà bởi chuẩn mực cao hơn về xác suất tâm lý của chúng liên quan đến những người trong miệng họ chúng được đặt. Một sử gia cổ đại để đáp lại sự phê bình hiện đại sẽ nói, có lẽ, rằng những bài phát biểu hư cấu này trên thực tế chân thực hơn những bài phát biểu thực tế, giống như Aristotle đã đòi hỏi đối với thơ ca một mức độ chân lý cao hơn so với lịch sử. Toàn bộ điểm này thú vị khi cho thấy Polybius có thể được cho là đã đi trước thời đại của mình bao xa.

Sử gia khoa học cuối cùng, có thể thu thập từ các bài viết của ông những gì ông coi là đặc điểm của nhà văn lịch sử lý tưởng; và không có ánh sáng nhỏ nào sẽ được chiếu vào sự tiến bộ của phê bình lịch sử nếu chúng ta cố gắng thu thập và phân tích những gì trong Polybius là những biểu hiện ít nhiều rải rác. Sử gia lý tưởng phải là người cùng thời với các sự kiện ông mô tả, hoặc bị loại bỏ khỏi chúng bởi một thế hệ duy nhất. Nơi có thể, ông phải là một nhân chứng cho những gì ông viết về; nơi đó nằm ngoài quyền lực của ông, ông phải kiểm tra tất cả các truyền thống và câu chuyện một cách cẩn thận và không sẵn sàng chấp nhận những gì hợp lý thay vì những gì là đúng. Ông không phải là một con mọt sách sống tách biệt khỏi những kinh nghiệm của thế giới trong sự cô lập nhân tạo của một thị trấn đại học, mà là một chính trị gia, một người lính, và một du khách, một người không chỉ của tư tưởng mà của hành động, một người có thể làm những điều vĩ đại cũng như viết về chúng, người trong lĩnh vực lịch sử có thể là những gì Byron và Æschylus đã từng ở trong lĩnh vực thơ ca, đồng thời *le chantre et le héros* (người ca tụng và anh hùng).

Ông phải giữ trước mắt mình thực tế rằng sự tình cờ chỉ là một từ đồng nghĩa cho sự thiếu hiểu biết của chúng ta; rằng sự cai trị của luật pháp lan tỏa trong lĩnh vực lịch sử cũng nhiều như trong lĩnh vực khoa học chính trị. Ông phải tự làm quen với việc nhìn vào mọi dịp cho các nguyên nhân hợp lý và tự nhiên. Và trong khi ông phải công nhận tính hữu dụng thực tế của siêu nhiên, theo quan điểm giáo dục, ông không được tự mình đắm chìm trong sự đập vào không khí của trí tuệ như việc thừa nhận khả năng vi phạm các luật lệ bất khả xâm phạm, hoặc tranh luận trong một lĩnh vực mà lập luận bị tiêu diệt *a priori*. Ông phải thoát khỏi mọi định kiến đối với bạn bè và đất nước; ông phải lịch sự và nhẹ nhàng trong phê bình; ông không được coi lịch sử là một cơ hội đơn thuần cho sự viết lách huy hoàng và bi thảm; ông cũng không được làm giả chân lý vì lợi ích của một nghịch lý hoặc một câu cách ngôn.

Trong khi thừa nhận tầm quan trọng của các sự kiện cụ thể như là mẫu của những chân lý cao hơn, ông phải có cái nhìn rộng và chung về nhân loại. Ông phải xử lý toàn bộ chủng tộc và thế giới, không phải với các bộ lạc cụ thể hoặc các quốc gia riêng biệt. Ông phải ghi nhớ rằng thế giới thực sự là một cơ thể sống trong đó không một bộ phận nào có thể bị di chuyển mà không có các bộ phận khác bị ảnh hưởng. Ông phải phân biệt giữa nguyên nhân và dịp, giữa ảnh hưởng của các quy luật chung và những ý thích cá nhân, và ông phải nhớ rằng những bài học vĩ đại nhất của thế giới được chứa đựng trong lịch sử và nhiệm vụ của sử gia là thể hiện chúng để cứu các quốc gia khỏi việc theo đuổi những chính sách không khôn ngoan luôn dẫn đến sự ô nhục và hủy diệt, và dạy các cá nhân thấu hiểu bằng sự văn hóa trí tuệ của lịch sử những chân lý mà nếu không họ sẽ phải học trong trường học cay đắng của kinh nghiệm.

Giờ đây, liên quan đến lý thuyết của ông về sự cần thiết của việc sử gia là người cùng thời với các sự kiện mà ông mô tả, chừng nào sử gia chỉ là một người kể chuyện đơn thuần, nhận xét đó chắc chắn là đúng. Nhưng để đánh giá cao sự hài hòa và vị trí hợp lý của các sự kiện của một kỷ nguyên vĩ đại, để khám phá các quy luật của nó, các nguyên nhân tạo ra nó và các hiệu ứng mà nó tạo ra, khung cảnh phải được xem xét từ một độ cao và khoảng cách nhất định để được nắm bắt hoàn toàn. Một sử gia hoàn toàn cùng thời như Lord Clarendon hoặc Thucydides thực sự là một phần của lịch sử mà ông phê bình; và, trong trường hợp các sử gia cùng thời như Fabius và Philistus, Polybius buộc phải thừa nhận rằng họ bị lừa dối bởi các cân nhắc yêu nước và các cân nhắc khác. Chống lại chính Polybius, không có cáo buộc nào như vậy có thể được thực hiện. Ông thực sự, trong số tất cả những người đàn ông, có khả năng, như từ một tòa tháp cao, nhìn nhận toàn bộ khuynh hướng của thế giới cổ đại, sự chiến thắng của các thể chế La Mã và tư tưởng Hy Lạp, vốn là thông điệp cuối cùng của thế giới cũ và, theo một ý nghĩa tâm linh hơn, đã trở thành Tin Mừng của thế giới mới.

Một điều thực sự ông không thấy, hoặc nếu ông thấy nó, ông nghĩ rất ít về nó—làm thế nào từ phương Đông đang lan rộng khắp thế giới, như một làn sóng lan rộng, một cuộc xâm nhập tâm linh của các tôn giáo mới kể từ thời điểm khi người mẹ của các vị thần Pessinuntine, một khối đá không hình thù, được mang đến thành phố vĩnh cửu bởi người công dân thánh thiện nhất của bà, cho đến ngày con tàu Castor và Pollux dừng ở Puteoli, và St. Paul quay mặt về phía sự tử đạo và chiến thắng tại Rome. Polybius có khả năng dự đoán, từ kiến thức của ông về các nguyên nhân của các cuộc cách mạng và khuynh hướng của các hình thức chính quyền khác nhau, sự trỗi dậy của làn sóng tư tưởng dân chủ đó, vốn, ngay khi một hạt giống được gieo vào vụ sát hại Gracchi và cuộc lưu đày của Marius, lên đến đỉnh điểm như tất cả các phong trào dân chủ lên đến đỉnh điểm, trong thẩm quyền tối cao của một người đàn ông, quyền chúa tể thế giới dưới quyền chúa tể hợp pháp của thế giới, Caius Julius Cæsar. Điều này, thực sự, ông đã nhìn thấy theo một cách không chắc chắn. Nhưng sự quay lưng của trái tim tất cả mọi người về phía phương Đông, sự lóe sáng đầu tiên của bình minh huy hoàng đó đã vỡ ra trên những ngọn đồi của Galilee và tràn ngập trái đất như rượu, đã bị che giấu khỏi đôi mắt ông.

Có nhiều điểm trong mô tả về sử gia lý tưởng mà người ta có thể so sánh với bức tranh mà Plato đã cho chúng ta về nhà triết học lý tưởng. Họ đều là 'những khán giả của mọi thời đại và mọi sự tồn tại.' Không có gì đáng khinh bỉ trong mắt họ, vì tất cả mọi thứ đều có ý nghĩa, và họ đều đi bộ trong sự hợp lý cao quý trước tất cả mọi người, ý thức được các hoạt động của Chúa mà không có bất kỳ sự khủng bố nào từ linh mục ăn mày hay người làm phép lạ lang thang. Nhưng sự song song kết thúc ở đây. Vì người này đứng ngoài cơn bão thế giới của mưa tuyết và mưa đá, đôi mắt anh ta cố định vào những độ cao xa xôi và tràn ngập ánh nắng, yêu tri thức vì lợi ích của tri thức và sự khôn ngoan vì niềm vui của sự khôn ngoan, trong khi người kia là một diễn viên khao khát trong thế giới luôn tìm cách áp dụng kiến thức của mình vào những điều hữu ích. Cả hai đều khao khát chân lý như nhau, nhưng người này vì tính hữu dụng của nó, người kia vì vẻ đẹp của nó. Sử gia coi đó là nguyên lý hợp lý của tất cả lịch sử chân chính, và không hơn. Đối với người kia, nó đến như một sự nhiệt tình tràn ngập và huyền bí, 'giống như khát khao rượu mạnh, sự thèm khát của tham vọng, tình yêu đam mê đối với những gì đẹp đẽ.'

Tuy nhiên, mặc dù chúng ta bỏ lỡ ở sử gia những phẩm chất cao hơn và tâm linh hơn mà nhà triết học của Academe chỉ riêng trong số tất cả những người đàn ông sở hữu, chúng ta không được làm mù mắt mình trước những giá trị của nhà duy lý vĩ đại đó, người dường như đã dự đoán chính những lời mới nhất của khoa học hiện đại. Cũng không phải ông được coi là đơn thuần trong ánh sáng hẹp hòi mà ông được ước tính bởi hầu hết các nhà phê bình hiện đại, như nhà vô địch rõ ràng của chủ nghĩa duy lý và không có gì hơn. Vì ông được kết nối với một ý tưởng khác, tiến trình của nó là như tiến trình của dòng sông lớn đó ở Arcadia quê hương ông, vốn bắt nguồn từ một tảng đá khô cằn và tẩy trắng bởi ánh nắng, thu thập sức mạnh và vẻ đẹp khi nó chảy cho đến khi nó đến những đồng cỏ asphodel của Olympia và ánh sáng và tiếng cười của làn nước Ionian.

Vì ở ông, chúng ta có thể nhận ra những nốt nhạc đầu tiên của sự tôn sùng vĩ đại đối với thành phố bảy ngọn đồi, điều đã khiến Virgil viết sử thi của mình và Livy viết lịch sử của mình, điều đã tìm thấy ở Dante người trình bày cao nhất, điều đã mơ về một Đế chế nơi Hoàng đế sẽ chăm sóc thể xác và Giáo hoàng chăm sóc linh hồn con người, và vì vậy đã vượt qua quan niệm về đế chế tâm linh của Chúa và tình huynh đệ phổ quát của con người và mở rộng thành đại dương khổng lồ của tư tưởng phổ quát khi Peneus tự lạc vào biển.

Polybius là sử gia khoa học cuối cùng của Hy Lạp. Tác giả dường như hoàn thành một cách thích hợp sự tiến triển của tư tưởng là một tác giả của các tiểu sử. Tôi sẽ không ở đây chạm vào việc Plutarch sử dụng phương pháp quy nạp như được thể hiện trong việc sử dụng liên tục bản khắc và bức tượng, tài liệu công cộng và tòa nhà và những điều tương tự, bởi vì nó không liên quan đến phương pháp mới nào. Đó là thái độ của ông đối với các phép lạ mà tôi muốn xử lý.

Plutarch đủ triết học để thấy rằng theo nghĩa là một sự vi phạm các quy luật tự nhiên, một phép lạ là bất khả thi. Thật vô lý, ông nói, khi tưởng tượng rằng bức tượng của một vị thánh có thể nói, và rằng một vật thể vô tri không sở hữu các cơ quan thanh quản lại có thể thốt ra một âm thanh rõ ràng. Mặt khác, ông phản đối khoa học tưởng tượng rằng, bằng cách giải thích các nguyên nhân tự nhiên của sự vật, nó đã giải thích đi ý nghĩa siêu việt của chúng. 'Khi những giọt nước mắt trên má của một bức tượng thiêng liêng nào đó đã được phân tích thành độ ẩm mà nhiệt độ nhất định tạo ra trên gỗ và đá cẩm thạch, nó vẫn hoàn toàn không theo nghĩa là chúng không phải là một dấu hiệu của nỗi buồn và tang tóc được đặt ở đó bởi chính Chúa.' Khi Lampon nhìn thấy trong sự kỳ lạ của con cừu một sừng điềm báo về sự cai trị tối cao của Pericles, và khi Anaxagoras chỉ ra rằng sự phát triển bất thường là kết quả hợp lý của sự hình thành đặc biệt của hộp sọ, kẻ mơ mộng và người đàn ông khoa học đều đúng; nhiệm vụ của người sau là xem xét sự kỳ lạ đã xảy ra như thế nào, của người trước là chỉ ra tại sao nó được hình thành như vậy và những gì nó báo hiệu. Sự tiến triển của tư tưởng được minh chứng trong tất cả các chi tiết. Herodotus có một ý thức lờ mờ về sự bất khả thi của một sự vi phạm tự nhiên. Thucydides phớt lờ siêu nhiên. Polybius duy lý hóa nó. Plutarch nâng nó lên những độ cao thần bí của nó một lần nữa, mặc dù ông dựa trên luật pháp. Nói một cách ngắn gọn, Plutarch cảm thấy rằng trong khi khoa học đưa siêu nhiên xuống tự nhiên, cuối cùng tất cả những gì là tự nhiên thực sự là siêu nhiên. Đối với ông, như đối với nhiều người trong thời đại chúng ta, tôn giáo là thái độ siêu việt của tâm trí, vốn, chiêm nghiệm một thế giới dựa trên luật lệ bất khả xâm phạm, vẫn được an ủi và tìm cách thờ phượng Chúa không phải trong sự vi phạm mà trong sự thực hiện của tự nhiên.

Có vẻ nghịch lý khi trích dẫn liên quan đến linh mục của Chæronea một nhà duy lý thuần túy như ông Herbert Spencer; tuy nhiên khi chúng ta đọc thông điệp cuối cùng của khoa học hiện đại rằng 'khi phương trình của cuộc sống đã được rút gọn về các điều khoản thấp nhất của nó, các biểu tượng vẫn là các biểu tượng,' những dấu hiệu đơn thuần, đó là, của thực tế chưa biết nằm bên dưới tất cả vật chất và tất cả tinh thần, chúng ta có thể cảm thấy qua eo biển rộng lớn của nhiều thế kỷ tư tưởng gọi tư tưởng và làm thế nào Plutarch có một vị trí cao hơn so với những gì thường được tuyên bố cho ông trong sự tiến triển của trí tuệ Hy Lạp.

Và, thực sự, có vẻ như không chỉ tầm quan trọng của chính Plutarch mà cả vùng đất của sự ra đời của ông trong sự tiến hóa của nền văn minh Hy Lạp đã bị các nhà phê bình hiện đại bỏ qua. Đối với chúng ta, thực sự, tảng đá trần mà Parthenon phục vụ như một vương miện, và nằm giữa Colonus và những ngọn đồi tím của Attica, sẽ luôn là nơi thiêng liêng nhất ở vùng đất Hy Lạp: và Delphi sẽ đến tiếp theo, và sau đó là những đồng cỏ Eurotas nơi những người cao quý đó sống, những người đại diện trong tư tưởng Hellenic phản ứng của luật nghĩa vụ chống lại luật của vẻ đẹp, sự đối lập của hành vi với văn hóa. Tuy nhiên, khi người ta đứng trên *σχιστὴ ὁδός* (con đường phân nhánh) của Cithæron và nhìn ra đồng bằng đôi vĩ đại của Boeotia, tầm quan trọng to lớn của sự phân chia Hellas đến với tâm trí người ta với lực lượng lớn. Ở phía bắc là Orchomenus và kho báu Minyan, trụ sở của những hoàng tử thương gia Phoenicia, những người mang đến Hy Lạp kiến thức về chữ cái và nghệ thuật làm việc với vàng. Thebes đang ở dưới chân chúng ta với sự u ám của những truyền thuyết khủng khiếp của bi kịch Hy Lạp vẫn còn lảng vảng quanh nó, nơi sinh của Pindar, vú nuôi của Epaminondas và Đội quân Thiêng liêng.

Và từ ngoài đồng bằng nơi 'Sao Hỏa yêu thích nhảy múa,' trỗi dậy nơi ở của các Nàng thơ, Helicon, bởi những dòng suối bạc mà Corinna và Hesiod hát; trong khi xa xa dưới sự bảo trợ trắng của những ngọn núi tuyết phủ đó là Chæronea và đồng bằng Sư tử nơi với lòng hiệp sĩ vô ích người Hy Lạp cố gắng kiểm tra Macedon trước và sau đó là Rome; Chæronea, nơi trong mùa hè Martinmas của nền văn minh Hy Lạp, Plutarch trỗi dậy từ sự lãng phí ảm đạm của một tôn giáo đang hấp hối như sự gặt hái sau khi những người cắt cỏ nghĩ rằng họ đã để lại cánh đồng trần trụi.

Triết học Hy Lạp bắt đầu và kết thúc trong sự hoài nghi: từ đầu tiên và cuối cùng của lịch sử Hy Lạp là Đức tin.

Huy hoàng như thế trong cái chết của nó, như hoàng hôn mùa đông, tôn giáo Hy Lạp đã trôi qua vào sự kinh hoàng của đêm. Vì bóng tối Cimmerian đã đến gần, và khi các trường học của Athens bị đóng cửa và bức tượng Athena bị phá vỡ, tinh thần Hy Lạp đã chuyển từ các vị thần và lịch sử của vùng đất riêng của nó sang những sự tinh tế của việc xác định học thuyết về Ba Ngôi và những nỗ lực huyền bí để đưa Plato vào sự hòa hợp với Chúa Kitô và hòa giải Gethsemane và Bài giảng trên núi với nhà tù Athens và cuộc thảo luận trong rừng của Colonus. Tinh thần Hy Lạp đã ngủ gần một nghìn năm. Khi nó thức dậy một lần nữa, giống như Antæus nó đã thu thập sức mạnh từ trái đất nơi nó nằm; giống như Apollo nó đã không mất đi bất kỳ sự thiêng liêng nào của mình thông qua sự phục vụ lâu dài của nó.

Trong lịch sử tư tưởng La Mã, chúng ta không tìm thấy bất kỳ đặc điểm nào của sự Khai sáng Hy Lạp mà tôi đã chỉ ra là những đồng hành cần thiết của sự trỗi dậy của phê bình lịch sử. Sự tôn trọng bảo thủ đối với truyền thống đã khiến người dân La Mã thích thú với các nghi lễ và công thức của luật pháp, và rõ ràng trong chính trị của họ cũng như trong tôn giáo của họ, là tai hại cho bất kỳ sự trỗi dậy nào của tinh thần nổi loạn chống lại chính quyền mà tầm quan trọng của nó, như một yếu tố trong sự tiến bộ trí tuệ, chúng ta đã thấy.

Các bảng trắng của các Pontifices đã bảo quản cẩn thận các hồ sơ về nhật thực và các hiện tượng khí quyển khác, và cái mà chúng ta gọi là nghệ thuật xác minh ngày tháng đã được biết đến với họ vào thời gian sớm; nhưng không có sự trỗi dậy tự phát của khoa học vật lý để gợi ý bởi các tương tự về luật pháp và trật tự một phương pháp nghiên cứu mới, cũng không có bất kỳ sự trỗi dậy tự nhiên nào của tinh thần đặt câu hỏi của triết học với sự thống nhất của tất cả các hiện tượng và tất cả kiến thức. Vào thời điểm mà toàn bộ làn sóng mê tín dị đoan phương Đông đang quét vào trung tâm của Thủ đô, Thượng viện đã trục xuất các triết gia Hy Lạp khỏi Rome. Và trong ba hệ thống cuối cùng đã bén rễ trong thành phố, những hệ thống của Zeno và Epicurus được sử dụng đơn thuần như quy tắc cho việc sắp xếp cuộc sống, trong khi sự hoài nghi giáo điều của Carneades, bởi chính các nguyên tắc của nó, đã tiêu diệt khả năng tranh luận và khuyến khích sự thờ ơ hoàn toàn đối với nghiên cứu.

Người La Mã cũng không bao giờ đủ may mắn như người Hy Lạp khi phải đối mặt với nỗi ám ảnh của bất kỳ hệ thống giáo điều nào về truyền thuyết và thần thoại, những sự vô đạo đức và vô lý của chúng có thể kích thích một cuộc bùng nổ cách mạng của sự phê bình hoài nghi. Vì tôn giáo La Mã đã trở nên như thể kết tinh và tách biệt khỏi sự tiến bộ ở giai đoạn đầu của sự tiến hóa của nó. Các vị thần của họ vẫn là những sự trừu tượng đơn thuần của các đức tính thông thường hoặc những hiện thân không thú vị của những điều hữu ích của cuộc sống. Tín ngưỡng sơ khai cũ thực sự luôn được duy trì như một thể chế nhà nước do những tiện ích to lớn mà nó cung cấp cho việc gian lận trong chính trị, nhưng như một hệ thống niềm tin tâm linh, nó đã bị từ chối nhất trí ở giai đoạn rất sớm bởi cả người dân thường và các tầng lớp có giáo dục, vì lý do hợp lý là nó quá vô vị. Những người trước đã trú ẩn trong những sự nhục dục huyền bí của việc thờ phượng Isis, những người sau trong các quy tắc sống của chủ nghĩa Khắc kỷ. Người La Mã phân loại các vị thần của họ cẩn thận theo thứ tự ưu tiên của họ, phân tích gia phả của họ trong tinh thần lao động của huy hiệu học hiện đại, rào chắn họ xung quanh với một nghi lễ phức tạp như luật pháp của họ, nhưng không bao giờ thực sự đủ quan tâm đến họ để tin vào họ. Vì vậy, không có gì đáng kể với họ khi các triết gia thông báo rằng Minerva chỉ là trí nhớ. Bà chưa bao giờ là nhiều hơn thế. Họ cũng không phản đối khi Lucretius dám nói về Ceres và Liber rằng họ chỉ là ngũ cốc của cánh đồng và trái cây của cây nho. Vì họ chưa bao giờ than khóc cho con gái của Demeter trong những đồng cỏ asphodel của Sicily, hay đi qua những rừng cây của Cithæron với da hươu và giáo.

Bản phác thảo ngắn gọn này về điều kiện của tư tưởng La Mã sẽ phục vụ để chuẩn bị cho chúng ta về sự thiếu hụt gần như hoàn toàn của phê bình lịch sử khoa học mà chúng ta sẽ nhận ra trong văn học của họ, và ngoài ra, đã cung cấp sự xác nhận mới về các điều kiện thiết yếu cho sự trỗi dậy của tinh thần này, và các chế độ tư tưởng mà nó phản ánh và trong đó nó luôn được tìm thấy. Sáng tác lịch sử La Mã có nguồn gốc từ trường cao đẳng pontifical của các luật sư giáo hội, và bảo tồn cho đến khi kết thúc tinh thần không phê phán đặc trưng cho nguồn gốc của nó. Nó sở hữu ngay từ đầu một bộ sưu tập tài liệu lịch sử rất đồ sộ, tuy nhiên, chỉ tạo ra các nhà sưu tầm đồ cổ, không phải sử gia. Thật khó để sử dụng các sự kiện, thật dễ dàng để tích lũy chúng.

Mệt mỏi với sự đơn điệu nhàm chán của các biên niên sử pontifical, vốn chỉ chú trọng vào việc tăng và giảm trong các điều khoản và nhật thực của mặt trời, Cato đã viết ra một lịch sử bằng chính tay mình cho việc giáo dục con mình, mà ông đặt tên là *Origines*, và trước thời của ông, một số gia đình quý tộc đã viết lịch sử bằng tiếng Hy Lạp theo cùng một tinh thần mà người Đức thế kỷ mười tám đã sử dụng tiếng Pháp như ngôn ngữ văn học. Nhưng sử gia La Mã chính quy đầu tiên là Sallust. Giữa những lời khen ngợi ngông cuồng dành cho tác giả này bởi người Pháp (như De Closset), và quan điểm của Dr. Mommsen về ông chỉ là một người viết tiểu luận chính trị, có lẽ khó để đạt được con đường trung đạo (*via media*) của sự đánh giá không thiên vị. Dù sao, ông cũng có tín dụng là một sử gia duy lý thuần túy, có lẽ là người duy nhất trong văn học La Mã. Cicero có khá nhiều trình độ cho một sử gia khoa học, và (như ông thường làm) đã nghĩ rất cao về khả năng của chính mình. Tuy nhiên, về các đoạn truyền thuyết cổ đại, ông khá không thỏa đáng, vì trong khi ông quá nhạy cảm để tin chúng, ông lại quá yêu nước để từ chối chúng. Và đây thực sự là thái độ của Livy, người đòi hỏi đối với truyền thuyết La Mã sơ khai một sự tôn kính không phê phán từ phần còn lại của thế giới bị cai trị. Quan điểm của ông trong lịch sử của mình là không đáng để kiểm tra sự thật của những câu chuyện này.

Trong tay ông, lịch sử Rome mở ra trước mắt chúng ta như một tấm thảm thêu rực rỡ, nơi chiến thắng tiếp nối chiến thắng, nơi vinh quang bước trên gót chân của vinh quang, và dòng anh hùng dường như không bao giờ kết thúc. Phải đến khi chúng ta đi ra phía sau tấm vải và thấy những phương tiện nhỏ bé mà hiệu ứng được tạo ra, chúng ta mới nắm bắt được thực tế rằng giống như hầu hết các nhà văn đẹp như tranh vẽ, Livy là một nhà phê bình thờ ơ. Liên quan đến thái độ của ông đối với độ tin cậy của lịch sử La Mã sơ khai, ông hoàn toàn ý thức được như chúng ta về tính chất thần thoại và không lành mạnh của nó. Ví dụ, ông sẽ không quyết định liệu người Horatii là người Alban hay người La Mã; ai là nhà độc tài đầu tiên; có bao nhiêu quan tòa, và những điều tương tự. Phương pháp của ông, theo quy tắc, chỉ là đề cập đến tất cả các tài khoản và đôi khi quyết định ủng hộ cái hợp lý nhất, nhưng thường là không quyết định gì cả. Không chuẩn mực phê bình lịch sử nào sẽ bao giờ khám phá ra liệu những người phụ nữ La Mã có phỏng vấn mẹ của Coriolanus theo ý muốn của riêng họ hay theo gợi ý của thượng viện; liệu Remus có bị giết vì nhảy qua bức tường của anh trai mình hay vì họ cãi nhau về những con chim; liệu các đại sứ có tìm thấy Cincinnatus đang cày ruộng hay chỉ sửa một hàng rào. Livy đình chỉ sự phán xét của mình đối với những sự kiện quan trọng này và lịch sử khi được hỏi về sự thật của chúng thì câm lặng. Nếu ông chọn giữa hai sử gia, ông chọn người gần gũi hơn với các sự kiện mà ông mô tả. Nhưng ông không phải là nhà phê bình, chỉ là một nhà văn tận tâm. Thật là lãng phí vô ích khi chú trọng vào khả năng phê bình của ông, vì chúng không tồn tại.

Trong trường hợp của Tacitus, trí tưởng tượng đã thay thế cho lịch sử. Quá khứ sống lại trong các trang của ông, nhưng không phải thông qua bất kỳ sự phê bình lao động nào; thay vào đó là thông qua một năng lực kịch tính và tâm lý mà ông đặc biệt sở hữu.

Trong triết học lịch sử, ông không có niềm tin. Ông không bao giờ có thể quyết định được những gì cần tin liên quan đến sự cai trị của Chúa đối với thế giới. Không có phương pháp nào ở ông và không có nơi nào khác trong văn học La Mã.

Các quốc gia có thể không có sứ mệnh nhưng họ chắc chắn có chức năng. Và chức năng của nước Ý cổ đại không chỉ là mang lại cho chúng ta những gì tĩnh tại trong các thể chế của chúng ta và hợp lý trong luật pháp của chúng ta, mà còn hòa trộn vào một tín ngưỡng nguyên tố những khát vọng tâm linh của Aryan và Semite. Nước Ý không phải là người tiên phong trong sự tiến bộ trí tuệ, cũng không phải là động lực trong sự tiến hóa của tư tưởng. Con cú của nữ thần Trí tuệ đã đi khắp vùng đất và không tìm thấy nơi nghỉ ngơi nào. Con chim bồ câu, là con chim của Chúa Kitô, đã bay thẳng đến thành phố Rome và triều đại mới bắt đầu. Đó là thời trang của những họa sĩ Ý đầu tiên đại diện trong trang phục trung cổ những người lính canh giữ ngôi mộ của Chúa Kitô, và điều này, vốn là kết quả của sự sai lệch thời gian thẳng thắn của tất cả nghệ thuật chân chính, có thể phục vụ chúng ta như một câu chuyện ngụ ngôn. Vì vô ích khi thời Trung cổ cố gắng bảo vệ tinh thần tiến bộ bị chôn vùi. Khi bình minh của tinh thần Hy Lạp trỗi dậy, ngôi mộ trống rỗng, quần áo mộ được để sang một bên. Nhân loại đã trỗi dậy từ cõi chết.

Việc nghiên cứu tiếng Hy Lạp, người ta đã nói đúng, ngụ ý sự ra đời của phê bình, so sánh và nghiên cứu. Tại sự mở đầu của nền giáo dục tư tưởng hiện đại bởi tư tưởng cổ đại mà chúng ta gọi là Phục hưng, chính những lời của Aristotle đã khiến Columbus ra khơi đến Thế giới mới, trong khi một mảnh vỡ của thiên văn học Pythagoras khiến Copernicus suy nghĩ về chuỗi lý luận đã cách mạng hóa toàn bộ vị trí của hành tinh chúng ta trong vũ trụ. Sau đó, người ta thấy rằng ý nghĩa duy nhất của sự tiến bộ là sự trở lại các phương thức tư tưởng Hy Lạp. Những bài thánh ca của các nhà sư vốn che khuất các trang của các bản thảo Hy Lạp đã bị xóa bỏ, sự huy hoàng của một phương pháp mới đã được mở ra cho thế giới, và từ biển u sầu của chủ nghĩa trung cổ đã trỗi dậy tinh thần tự do của con người trong tất cả sự huy hoàng của tuổi thanh xuân vui vẻ đó, khi các quyền năng cơ thể dường như được làm sống động bởi một sức sống mới, khi đôi mắt nhìn rõ hơn bình thường và tâm trí nắm bắt được những gì trước đây bị ẩn giấu khỏi nó. Để báo hiệu sự mở đầu của thế kỷ mười sáu, từ máy in nhỏ của Venice đã xuất hiện tất cả các tác giả vĩ đại của thời cổ đại, mỗi người mang trên trang tiêu đề dòng chữ *Ἅλδος ὁ Μανούτιος Ῥωμαῖος καὶ Φιλέλλην*; những từ ngữ có thể phục vụ để nhắc nhở chúng ta với sự tiên tri kỳ diệu nào Polybius đã nhìn thấy số phận của thế giới khi ông tiên báo chủ quyền vật chất của các thể chế La Mã và minh chứng ở chính mình đế chế trí tuệ của Hy Lạp.

Tiến trình nghiên cứu tinh thần phê bình lịch sử không phải là một cuộc điều tra vô bổ vào các phương thức và hình thức tư tưởng giờ đây đã lỗi thời và không có giá trị gì. Tinh thần duy nhất hoàn toàn bị loại bỏ khỏi chúng ta là tinh thần trung cổ; tinh thần Hy Lạp về cơ bản là hiện đại. Việc giới thiệu phương pháp nghiên cứu so sánh vốn đã buộc lịch sử phải tiết lộ những bí mật của nó thuộc về chúng ta ở một mức độ nào đó. Của chúng ta, cũng là kiến thức khoa học hơn về ngữ văn và phương pháp tồn tại. Người xưa cũng không biết gì về học thuyết về các mức trung bình hoặc các trường hợp quan trọng, cả hai phương pháp này đã chứng minh tầm quan trọng như vậy trong phê bình hiện đại, một phương pháp bổ sung một bằng chứng quan trọng nhất về các yếu tố tĩnh tại của lịch sử, và minh chứng cho ảnh hưởng của tất cả các môi trường vật lý đối với cuộc sống của con người; phương pháp kia, như trong trường hợp duy nhất của hộp sọ Moulin Quignon, phục vụ để tạo ra một khoa học hoàn toàn mới về khảo cổ học tiền sử và đưa chúng ta trở lại thời điểm khi con người cùng thời với thời đại đồ đá, voi ma mút và tê giác lông mượt. Nhưng, ngoại trừ những điều này, chúng ta chưa thêm bất kỳ chuẩn mực hay phương pháp mới nào vào khoa học phê bình lịch sử. Qua vùng đất hoang vắng ảm đạm của một nghìn năm, tinh thần Hy Lạp và hiện đại nắm tay nhau.

Trong cuộc đua đuốc mà các chàng trai Hy Lạp đã chạy từ cánh đồng chết Cerameician đến nhà của nữ thần Trí tuệ, không chỉ người đầu tiên đạt được mục tiêu mà cả người đầu tiên bắt đầu với ngọn đuốc rực lửa cũng nhận được giải thưởng. Trong *Lampadephoria* của nền văn minh và tư tưởng tự do, chúng ta đừng quên dành sự tôn vinh xứng đáng cho những người đầu tiên thắp lên ngọn lửa thiêng liêng đó, sự huy hoàng ngày càng tăng của nó chiếu sáng bước chân chúng ta đến sự kiện thiêng liêng xa xôi của việc đạt được chân lý hoàn hảo.

❀ ❀ ❀

Cousin mắc sai lầm khá nhiều về khía cạnh này. Nói như ông ấy, 'Hãy cho tôi vĩ độ và kinh độ của một quốc gia, các con sông và ngọn núi của nó, và tôi sẽ suy ra chủng tộc,' chắc chắn là một sự phóng đại trắng trợn.

Các yếu tố quân chủ, quý tộc và dân chủ của hiến pháp La Mã được đề cập đến.

Polybius, xii. 24.

Polybius, xvi. 12.

Cf. Polybius, xii. 25, *ἐπεὶ ψιλῶς λεγόμενον αὐτὄ γεγονὸς ψυχαγωγεῖ μέν, ὠφελεῖ δ’ οὐδέν· προστεθείσης δὲ τῆς αἰτίας ἔγκαρπος ἡ τῆς ἱστορίας γίγνεται χρῆσις.* (Vì được kể một cách đơn thuần, sự kiện chỉ có tác dụng thu hút tâm trí, chứ không mang lại lợi ích gì; nhưng khi nguyên nhân được bổ sung vào, việc sử dụng lịch sử mới trở nên hữu ích.)

Polybius, xxii. 8.

Tôi có ý đặc biệt liên quan đến sự lên án quét sạch của ông về sự suy đồi đạo đức hoàn toàn của xã hội Hy Lạp trong Chiến tranh Peloponnesian, điều mà từ những gì còn lại của văn học Athens, chúng ta biết chắc chắn phải hoàn toàn bị phóng đại. Hoặc, đúng hơn, ông đang nhìn nhận những con người đơn thuần trong các giao dịch chính trị của họ: và trong chính trị, người có danh dự và tinh tế cá nhân sẽ không ngần ngại làm bất cứ điều gì cho đảng của mình.

Polybius, xii. 25.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.