Việc nghiên cứu hai vấn đề trọng đại là nguồn gốc xã hội và triết học lịch sử giữ một vị trí quan trọng đến mức trong sự tiến hóa của tư tưởng Hy Lạp, muốn có cái nhìn sáng tỏ về cơ chế của tinh thần phê phán, ta bắt buộc phải lần theo một quãng dài sự trỗi dậy và phát triển khoa học của chúng, không chỉ được thể hiện qua các tác phẩm của chính các sử gia, mà còn qua các chuyên luận triết học của Plato và Aristotle. Vị thế quan trọng mà hai nhà tư tưởng lớn này chiếm giữ trong tiến trình phê phán lịch sử khó lòng mà đánh giá cao quá mức được. Ý tôi không chỉ ở cách họ xử lý cuốn Kinh Thánh của người Hy Lạp, và nỗ lực của Plato trong việc gột rửa những vô đạo đức khỏi lịch sử thánh thiêng bằng cách áp dụng các quy tắc đạo đức vào thời điểm Aristotle bắt đầu làm lung lay nền tảng của các phép màu bằng quan niệm khoa học của ông về luật lệ, mà còn đề cập đến hai câu hỏi rộng lớn hơn đó là sự trỗi dậy của các thể chế dân sự và triết học lịch sử.
Trước hết, về các lý thuyết đương thời về tình trạng sơ khai của xã hội, đã có sự khác biệt lớn về quan điểm trong xã hội Hellenic, cũng giống như ngày nay vậy. Trong khi đại đa số công chúng chính thống, mà Hesiod có thể coi là đại diện, nhìn lại một thời đại thần thoại hạnh phúc ngây thơ - bell’ età dell’ auro - nơi tội lỗi và cái chết là điều chưa biết tới và con người tựa như các vị Thần, thì những bậc trí giả lỗi lạc như Aristotle, Plato, Æschylus và nhiều nhà thơ khác [29] lại nhìn thấy ở con người nguyên thủy "những tia lửa nhỏ nhoi của nhân tính còn sót lại trên những đỉnh núi sau một trận đại hồng thủy", "không hề có ý niệm về thành bang, chính quyền hay luật pháp", "sống cuộc đời của những con thú hoang trong các hang động không ánh mặt trời", "luật lệ duy nhất của họ là kẻ mạnh nhất mới tồn tại được."
Và đây cũng là quan điểm của Thucydides, người mà cuốn Archæologia của ông chứa đựng một tiểu luận vô cùng giá trị về tình trạng sơ khai của Hellas, mà chúng ta sẽ cần phải xem xét kỹ lưỡng.
Giờ đây, liên quan đến các phương pháp mà Thucydides thường sử dụng để làm sáng tỏ lịch sử cổ đại, tôi đã chỉ ra cách ông ấy thừa nhận rằng "mọi nhà thơ đều có xu hướng phóng đại, cũng như mọi biên niên sử gia đều có xu hướng tìm cách trở nên hấp dẫn bằng cách đánh đổi sự thật", tuy nhiên ông vẫn giả định theo lối luận giải Euhemerus triệt để rằng, bên dưới tấm màn của thần thoại và truyền thuyết, vẫn tồn tại một nền tảng sự thật hợp lý có thể khám phá được bằng phương pháp loại bỏ mọi sự can thiệp siêu nhiên cũng như bất kỳ động cơ phi thường nào tác động lên các nhân vật. Hoàn toàn phù hợp với tinh thần này, chẳng hạn như khi ông viện dẫn danh xưng ἀφνειός của Homer dành cho Corinth, để làm bằng chứng cho sự thịnh vượng thương mại thời kỳ đầu của thành phố đó; hay việc tên gọi chung Hellenes không xuất hiện trong Iliad như một sự củng cố cho lý thuyết của ông về bản chất vốn dĩ chia rẽ của các bộ lạc Hy Lạp sơ khai; và ông lập luận từ dòng thơ "Thống trị muôn đảo và khắp xứ Argos" khi nói về Agamemnon, rằng quân đội của ông ta hẳn phải có một phần là hải quân, "vì Agamemnon là một thế lực lục địa, và ông ta không thể làm chủ được bất kỳ hòn đảo nào ngoài những hòn đảo lân cận, mà những hòn đảo đó cũng chẳng nhiều nhặn gì nếu không sở hữu một hạm đội."
Ở một mức độ nào đó, khi đi trước phương pháp nghiên cứu so sánh, ông lập luận từ thực tế là các bộ lạc Hy Lạp dã man hơn, chẳng hạn như người Ætolia và Acarnania, vẫn còn mang vũ khí vào thời của ông, rằng phong tục này vốn dĩ đã tồn tại trên toàn đất nước từ thuở ban đầu. "Thực tế," ông nói, "rằng người dân ở những vùng này của Hellas vẫn đang sống theo lối cũ, đã chỉ ra một thời kỳ mà lối sống tương tự cũng phổ biến đối với tất cả mọi người." Tương tự, trong một đoạn khác, ông cho thấy việc khẳng định lý thuyết của mình về tính chất đáng trọng của nạn cướp biển thời cổ đại được củng cố bởi "sự tôn trọng mà một số cư dân trên lục địa vẫn dành cho một kẻ cướp bóc thành công", cũng như bởi thực tế rằng câu hỏi "Bạn có phải là cướp biển không?" là một đặc điểm phổ biến của xã hội nguyên thủy như được thể hiện trong các tác phẩm thi ca; và cuối cùng, sau khi quan sát thấy phong tục Hy Lạp cổ đại là đeo thắt lưng trong các cuộc thi thể thao vẫn còn tồn tại giữa các bộ lạc châu Á kém văn minh hơn, ông nhận xét rằng có nhiều điểm khác mà ở đó người ta có thể thấy sự tương đồng giữa cuộc sống của người Hellenes nguyên thủy và những người man di ngày nay."
Về bằng chứng do các di tích cổ đại cung cấp, trong khi viện dẫn thực tế các thành phố của họ [31] luôn được xây dựng cách xa biển làm bằng chứng cho bản chất bất ổn của xã hội Hy Lạp thời kỳ đầu, ông vẫn cẩn trọng cảnh báo chúng ta, và tất cả các nhà khảo cổ học nên ghi nhớ điều này, rằng chúng ta không có quyền kết luận từ những tàn tích ít ỏi của bất kỳ thành phố nào rằng sự vĩ đại mang tính huyền thoại của nó trong thời kỳ sơ khai chỉ là sự phóng đại. "Chúng ta không có lý do chính đáng," ông nói, "khi bác bỏ truyền thuyết về quy mô của lực lượng quân đội thành Troy, chỉ vì Mycenae và các thị trấn khác của thời kỳ đó đối với chúng ta có vẻ nhỏ bé và không đáng kể. Bởi lẽ, nếu Lacedaemon trở nên hoang phế, bất kỳ nhà cổ vật học nào chỉ đánh giá dựa trên những tàn tích của nó sẽ có khuynh hướng coi câu chuyện về quyền bá chủ của người Spartan là một huyền thoại hão huyền; vì thành phố này chỉ là một tập hợp các ngôi làng theo lối cũ của Hellas, và không có bất kỳ công trình công cộng hay đền đài tráng lệ nào vốn là đặc trưng của Athens, những tàn tích của nó, trong trường hợp của thành phố sau này, sẽ kỳ diệu đến mức khiến những quan sát viên hời hợt đưa ra đánh giá phóng đại về sức mạnh của người Athens." Không gì có thể khoa học hơn các nguyên tắc khảo cổ học được đưa ra ở đây, sự đúng đắn của chúng được minh họa một cách đầy ấn tượng đối với bất kỳ ai từng so sánh những cánh đồng hoang tàn của vùng đồng bằng Eurotas với những di tích cao quý trên thành Acropolis của người Athens. [32]
Mặt khác, Thucydides hoàn toàn nhận thức được giá trị của những bằng chứng xác thực do các di tích khảo cổ cung cấp. Chẳng hạn, ông viện dẫn đặc điểm của các bộ giáp được tìm thấy trong các ngôi mộ tại Delos và phương thức mai táng đặc biệt, để củng cố lý thuyết của mình về sự chiếm ưu thế của yếu tố Carian trong số những cư dân đảo nguyên thủy, và việc tập trung tất cả các ngôi đền trên Acropolis, hoặc ở khu vực lân cận ngay sát đó, cũng như cái tên ἄστυ mà nó vẫn được biết đến, cùng sự linh thiêng phi thường của con suối ở đó, làm bằng chứng cho thấy thành phố nguyên thủy ban đầu chỉ giới hạn trong thành lũy, và khu vực ngay bên dưới nó (ii. 16). Và cuối cùng, ngay phần mở đầu lịch sử của mình, khi dự đoán một trong những phương pháp khoa học hiện đại nhất, ông chỉ ra cách mà trong các trạng thái văn minh sơ khai, sự màu mỡ vô cùng của đất đai có xu hướng thúc đẩy sự khuếch trương cá nhân của các cá nhân, và do đó ngăn cản sự tiến bộ bình thường của đất nước thông qua "sự trỗi dậy của các phe phái, nguồn gốc bất tận của sự diệt vong"; và cũng bởi sự cám dỗ mà nó mang lại cho những kẻ xâm lược nước ngoài, buộc phải thay đổi dân số liên tục, làn sóng nhập cư này nối tiếp làn sóng nhập cư khác. Ông minh họa lý thuyết của mình bằng cách chỉ ra những cuộc cách mạng chính trị bất tận đặc trưng cho Arcadia, Thessaly và Boeotia, ba vùng đất giàu có nhất ở Hy Lạp, cũng như ví dụ phủ định về tình trạng không bị quấy rầy trong thời kỳ sơ khai của Attica, vùng đất vốn luôn nổi tiếng vì sự khô cằn và nghèo nàn của đất đai.
Giờ đây, mặc dù không nghi ngờ gì rằng trong những đoạn này chúng ta có thể nhận ra sự dự đoán đầu tiên về nhiều nguyên tắc nghiên cứu hiện đại nhất, chúng ta phải nhớ rằng phạm vi của cuốn archæologia này bị giới hạn về cơ bản như thế nào, và không có lý thuyết nào được đưa ra về những câu hỏi rộng hơn liên quan đến các điều kiện chung của sự trỗi dậy và tiến bộ của nhân loại, một vấn đề lần đầu tiên được thảo luận một cách khoa học trong tác phẩm Cộng hòa của Plato.
Và ngay từ đầu, phải nói trước rằng, trong khi nghiên cứu về con người nguyên thủy là một ngành khoa học quy nạp cơ bản, dựa vào việc tích lũy bằng chứng hơn là suy đoán, thì ở người Hy Lạp, nó lại được thực hiện dựa trên các nguyên tắc diễn dịch. Thucydides thực sự đã tận dụng những cơ hội do sự phát triển không đồng đều của nền văn minh vào thời của chính ông ở Hy Lạp, và ở những nơi tôi đã chỉ ra, dường như ông đã dự đoán được phương pháp so sánh. Nhưng chúng ta không thấy các nhà văn sau này tận dụng những lời kể vô cùng chính xác và sinh động mà Herodotus đã đưa ra về phong tục của các bộ lạc hoang dã. Để lấy một ví dụ, vốn có liên quan nhiều đến các vấn đề hiện đại, chúng ta tìm thấy trong các tác phẩm của nhà du hành vĩ đại này những bước dần dần và tiến bộ trong sự phát triển của đời sống gia đình được biểu hiện rõ ràng trong việc chăn thả gia súc tập thể của người Agathyrsi, mối quan hệ huyết thống nguyên thủy của họ thông qua phụ nữ là phổ biến, và sự trỗi dậy của cảm giác làm cha từ trạng thái đa phu. Bộ lạc này vào thời điểm đó đứng trên vùng biên giới giữa mối quan hệ rốn (huyết thống) và gia đình, vốn là một điểm khó khăn đối với các nhà nhân học hiện đại.
Tuy nhiên, các tác giả cổ đại đều nhất trí nhấn mạnh rằng gia đình là đơn vị tối hậu của xã hội, mặc dù, như tôi đã nói, một nghiên cứu quy nạp về các chủng tộc nguyên thủy, hay thậm chí những lời kể của Herodotus về họ, lẽ ra đã cho họ thấy rằng νεοττιὰ ἴδια (tổ ấm riêng) của một hộ gia đình cá nhân, dùng cách diễn đạt của Plato, thực sự là một khái niệm phức tạp nhất luôn xuất hiện ở giai đoạn muộn của nền văn minh, cùng với sự công nhận về quyền tư hữu và các quyền cá nhân.
Ngôn ngữ học cũng vậy, thứ mà trong tay các nhà nghiên cứu hiện đại đã chứng tỏ là một công cụ nghiên cứu tuyệt vời, nhưng thời cổ đại lại được nghiên cứu dựa trên những nguyên tắc quá phi khoa học để có thể hữu dụng. Herodotus chỉ ra rằng từ Eridanos về cơ bản có đặc tính Hy Lạp, và do đó dòng sông được cho là chảy quanh thế giới có lẽ chỉ là một phát minh của người Hy Lạp. Tuy nhiên, những nhận xét của ông về ngôn ngữ nói chung, như trong trường hợp của Piromis và kết thúc của các tên tiếng Ba Tư, cho thấy kiến thức về ngôn ngữ của ông dựa trên nền tảng thiếu vững chắc như thế nào.
Trong vở Bacchæ của Euripides, có một đoạn cực kỳ thú vị, trong đó những câu chuyện vô đạo đức của thần thoại Hy Lạp được giải thích theo nguyên tắc hiểu lầm về từ ngữ và ẩn dụ mà khoa học hiện đại gọi là chứng bệnh của ngôn ngữ. Để trả lời cho chủ nghĩa duy lý vô đạo của Pentheus—một kiểu người Hy Lạp hiện đại thực dụng—Teiresias, người có thể được coi là Max Müller của chu kỳ Theban, đã chỉ ra rằng câu chuyện về Dionysus được bao bọc trong đùi của Zeus thực sự nảy sinh từ sự nhầm lẫn ngôn ngữ giữa μηρός và ὅμηρος.
Tuy nhiên, nhìn chung—vì tôi chỉ trích dẫn hai ví dụ này để cho thấy tính chất phi khoa học của ngôn ngữ học thời kỳ đầu—chúng ta có thể nói rằng công cụ quan trọng này trong việc tái tạo lịch sử quá khứ đã không thực sự được người cổ đại sử dụng như một phương tiện phê phán lịch sử. Người cổ đại cũng không sử dụng phương pháp kia, phương pháp được sử dụng rất hiệu quả trong thời đại của chúng ta, nhờ đó trong biểu tượng và công thức của một nền văn minh tiên tiến, chúng ta có thể phát hiện ra sự tồn tại vô thức của các phong tục cổ xưa: vì, trong khi ở màn kịch giả bắt cô dâu tại tiệc cưới, vốn phổ biến ở xứ Wales cho đến gần đây, chúng ta có thể nhận ra ký ức còn sót lại của thói quen dã man ngoại hôn, thì các nhà văn cổ đại chỉ nhìn thấy sự tưởng niệm có chủ ý về một sự kiện lịch sử.
Aristotle không nói cho chúng ta biết ông đã khám phá ra phương pháp nào để biết người Hy Lạp thời nguyên thủy thường mua vợ của họ, nhưng đánh giá theo các nguyên tắc chung của ông, có lẽ đó là thông qua một truyền thuyết hoặc huyền thoại nào đó về chủ đề này còn tồn tại đến thời của ông, chứ không phải, như cách chúng ta làm, bằng cách suy luận ngược lại từ những món quà cưới dành cho cô dâu và người thân của cô ấy. [37]
Nguồn gốc của tục ngữ phổ biến "đáng giá bằng ngần này con bò", nơi chúng ta nhận ra sự tồn tại vô thức của một trạng thái xã hội thuần túy mục đồng trước khi biết sử dụng kim loại, được Plutarch gán cho thực tế là Theseus đã đúc tiền có in hình đầu bò. Tương tự, lễ hội Amathusia, trong đó một thanh niên bắt chước những cơn đau đẻ của phụ nữ, được ông coi là một nghi lễ được thiết lập để tôn vinh Ariadne, và việc người Carian tôn thờ cây măng tây như một sự tưởng niệm đơn giản về cuộc phiêu lưu của nữ thần rừng Perigune. Trong ví dụ đầu tiên, chúng ta nhận ra sự khởi đầu của chế độ dòng dõi và huyết thống thông qua người cha, vốn vẫn còn tồn tại trong tục "couvee" của các bộ lạc New Zealand: trong khi ví dụ thứ hai là một di tích của vật tổ và sự thờ phụng vật linh của thực vật.
Giờ đây, hoàn toàn đối lập với nguyên tắc nghiên cứu quy nạp hiện đại này là triết gia Plato, người có cách giải thích về con người nguyên thủy hoàn toàn mang tính suy đoán và diễn dịch.
Ông gán nguồn gốc của xã hội cho sự cần thiết, người mẹ của mọi phát minh, và tưởng tượng rằng con người cá nhân bắt đầu cố tình sống tụ tập với nhau vì những lợi thế của nguyên tắc phân công lao động và việc đáp ứng nhu cầu lẫn nhau.
Tuy nhiên, phải ghi nhớ rằng mục đích của Plato trong toàn bộ đoạn văn này của Cộng hòa có lẽ không phải là phân tích các điều kiện của xã hội sơ khai nhiều như là minh họa tầm quan trọng của việc phân công lao động, khẩu hiệu kinh tế chính trị của ông, bằng cách cho thấy nó hẳn phải là một yếu tố mạnh mẽ như thế nào trong các trạng thái xã hội nguyên thủy cũng như phức tạp nhất; giống như trong cuốn Laws, ông gần như viết lại hoàn toàn lịch sử của Peloponnesus để chứng minh sự cần thiết của thế cân bằng quyền lực. Tôi muốn nói rằng, chắc hẳn chính ông phải tự nhận ra lý thuyết của mình thiếu sót về cơ bản như thế nào khi không tính đến nguồn gốc đời sống gia đình, vị trí và ảnh hưởng của phụ nữ, và các vấn đề xã hội khác, cũng như bỏ qua những động cơ tôn giáo sâu xa hơn, vốn là những yếu tố quan trọng trong nền văn minh sơ khai, và ảnh hưởng của chúng dường như đã được Aristotle hiểu rõ, khi ông nói rằng mục tiêu của xã hội nguyên thủy không chỉ là sự sống mà là sự sống cao hơn, và rằng trong nguồn gốc của xã hội, tiện ích không phải là động cơ duy nhất, mà còn có điều gì đó tâm linh trong đó, ít nhất là nếu "tâm linh" có thể làm nổi bật ý nghĩa của biểu hiện phức tạp tὸ καλὸν. Nếu không, toàn bộ câu chuyện trong Cộng hòa về con người nguyên thủy sẽ luôn là một lời cảnh báo chống lại sự xâm nhập của các suy đoán tiên nghiệm vào lĩnh vực phù hợp với phương pháp quy nạp.
Giờ đây, lý thuyết của Aristotle về nguồn gốc xã hội, giống như triết học đạo đức của ông, cuối cùng dựa trên nguyên tắc về nguyên nhân cuối cùng, không phải theo nghĩa thần học về một mục tiêu hay xu hướng áp đặt từ bên ngoài, mà theo nghĩa khoa học về chức năng tương ứng với cơ quan. "Tự nhiên không tạo ra điều gì vô ích" là câu châm ngôn của Aristotle trong vấn đề này cũng như trong các cuộc điều tra khác. Con người là loài động vật duy nhất có khả năng ngôn ngữ lý trí, theo ông khẳng định, bản chất được dự định là mang tính xã hội, hơn cả ong hay bất kỳ loài động vật bầy đàn nào khác.
Ông là φύσει πολιτικός, và xu hướng quốc gia hướng tới các hình thức hoàn thiện cao hơn đã đưa "kẻ man rợ có vũ trang từng bán vợ mình" đến sự độc lập tự do của một nhà nước tự do, và đến ἰσότης τοῦ ἄρχειν καὶ τοῦ ἄρχεσθαι, vốn là thước đo của quyền công dân thực sự. Các giai đoạn mà nhân loại đã trải qua bắt đầu với gia đình trước hết như là đơn vị tối hậu.
Sự kết tụ của các gia đình tạo thành một ngôi làng được cai trị bởi sự thống trị gia trưởng, vốn là hình thức chính phủ lâu đời nhất trên thế giới, như được chứng minh bằng thực tế là tất cả mọi người đều coi đó là hiến pháp của thiên đàng, và các ngôi làng được sáp nhập vào nhà nước, và ở đây sự tiến triển dừng lại.
Vì Aristotle, giống như tất cả các nhà tư tưởng Hy Lạp, đã tìm thấy lý tưởng của mình trong các bức tường của πόλις, nhưng có lẽ trong nhận xét của ông rằng một nước Hy Lạp thống nhất sẽ cai trị thế giới, chúng ta có thể nhận ra sự dự đoán nào đó về "liên minh liên bang của các quốc gia tự do thành một đế chế thống nhất" mà, hơn cả πόλις, là thể chế chính trị hoàn hảo cuối cùng trong mắt chúng ta.
Tôi đã lưu ý mức độ hợp lý mà Aristotle có khi coi gia đình là đơn vị tối hậu, với các tư liệu được cung cấp cho ông bởi văn học Hy Lạp. Ngoài ra, tôi có thể nhận xét rằng, nếu Aristotle suy ngẫm về ý nghĩa của luật Athens - luật cấm kết hôn với chị em cùng cha khác mẹ, nhưng lại cho phép kết hôn với chị em cùng cha khác mẹ, hoặc về truyền thống phổ biến ở Athens rằng trước thời Cecrops, trẻ em mang tên mẹ, hoặc về một số quy định của Sparta, ông khó có thể không thấy tính phổ quát của huyết thống thông qua phụ nữ trong những ngày đầu, và sự xuất hiện muộn của chế độ một vợ một chồng. Tuy nhiên, trong khi ông bỏ lỡ điểm này, điều phải thừa nhận là giống với nhiều nhà văn hiện đại, chẳng hạn như Sir Henry Maine, chúng ta công nhận sự cải tiến của ông so với Plato chính là việc ông là một nhà khám phá các ví dụ quy nạp. Chuyên luận περὶ πολιτείων, nếu còn tồn tại trọn vẹn, sẽ là một trong những cột mốc giá trị nhất trong tiến trình phê phán lịch sử, và là chuyên luận khoa học đầu tiên về khoa học chính trị so sánh.
Vài mảnh vỡ vẫn còn sót lại với chúng ta, trong đó có một mảnh Aristotle viện dẫn thẩm quyền của một dòng chữ cổ trên "Đĩa của Iphitus", một trong những cổ vật Hy Lạp nổi tiếng nhất, để củng cố lý thuyết của ông về sự phục hưng Lycurgean của lễ hội Olympian; trong khi sự nghiên cứu công phu của ông được thể hiện trong lời giải thích công phu mà ông đưa ra về nguồn gốc lịch sử của các tục ngữ như οὐδεῖς μέγας κακὸς ἰχθῦς, của các bài hát tôn giáo như ἰῶμεν ἐς Ἀθήνας của các trinh nữ Botticean, hay những lời ca ngợi tình yêu và chiến tranh.
Và cuối cùng, cần lưu ý rằng lý thuyết của ông về nguồn gốc xã hội rộng lớn hơn nhiều so với lý thuyết của Plato. Cả hai đều dựa trên cơ sở tâm lý học, nhưng sự công nhận của Aristotle về khả năng tiến bộ và xu hướng hướng tới một cuộc sống cao hơn cho thấy kiến thức của ông về bản chất con người sâu sắc hơn nhiều.
Bắt chước hai triết gia này, Polybius đưa ra một lời giải thích về nguồn gốc xã hội trong phần mở đầu cho triết học lịch sử của mình. Với tinh thần hơi giống Plato, ông tưởng tượng rằng sau một trong những trận đại hồng thủy theo chu kỳ quét sạch nhân loại vào những thời kỳ nhất định và tiêu diệt mọi nền văn minh tồn tại trước đó, một vài thành viên còn sống sót của nhân loại hợp nhất lại để bảo vệ lẫn nhau, và, như trường hợp của các loài động vật thông thường, kẻ đáng chú ý nhất về sức mạnh thể chất được bầu làm vua. Trong một thời gian ngắn, nhờ vào sự vận hành của lòng đồng cảm và mong muốn được tán dương, các phẩm chất đạo đức bắt đầu xuất hiện, và sự xuất sắc về trí tuệ thay vì thể chất trở thành tiêu chuẩn cho chủ quyền.
Các điểm khác, như sự trỗi dậy của luật pháp và những thứ tương tự, được đề cập theo tinh thần khá hiện đại, và mặc dù Polybius dường như không sử dụng phương pháp nghiên cứu quy nạp trong vấn đề này, hay đúng hơn, tôi nên nói là về trật tự phân cấp của sự tiến bộ hợp lý của các ý tưởng trong cuộc sống, ông không cách xa những gì các cuộc điều tra cần mẫn của các nhà du hành hiện đại đã mang lại cho chúng ta.
Và thực vậy, liên quan đến sự vận hành của khả năng suy đoán trong việc tạo ra lịch sử, thật kỳ diệu ở mọi khía cạnh khi những lời kể chân thực nhất về quá trình chuyển từ dã man sang văn minh trong văn học cổ đại lại đến từ các tác phẩm của các nhà thơ. Các nghiên cứu công phu của ông Tylor và Sir John Lubbock chẳng làm được gì nhiều hơn là xác minh các lý thuyết được đưa ra trong vở Prometheus Bound và De Natura Rerum; nhưng cả Æschylus lẫn Lucretius đều không đi theo con đường hiện đại, mà thay vào đó đạt đến sự thật bằng một quyền năng gần như huyền bí của trí tưởng tượng sáng tạo, thứ mà ngày nay chúng ta tìm cách loại bỏ khỏi khoa học như một quyền năng nguy hiểm, mặc dù khoa học dường như nợ nó nhiều khái quát hóa lộng lẫy nhất của mình. [43]
Vậy nên, tạm rời bỏ câu hỏi về nguồn gốc xã hội như cách người cổ đại đã xử lý, bây giờ tôi sẽ chuyển sang câu hỏi khác và quan trọng hơn là liệu họ có thể được cho là đã đạt đến cái mà chúng ta gọi là triết học lịch sử hay không.
Giờ đây, ngay từ đầu chúng ta phải lưu ý rằng, trong khi các khái niệm về luật lệ và trật tự đã được chấp nhận rộng rãi như là các nguyên tắc chi phối các hiện tượng của tự nhiên trong lĩnh vực khoa học vật lý, thì sự xâm nhập của chúng vào lĩnh vực lịch sử và đời sống con người luôn vấp phải sự phản đối mạnh mẽ, trên cơ sở bản chất không thể tính toán được của hai lực lượng lớn tác động lên hành động của con người: một sự tự phát vô nguyên nhân mà con người gọi là ý chí tự do, và sự can thiệp siêu nhiên mà họ coi là thuộc tính hằng định của Chúa.
Giờ đây, việc có một khoa học về các hiện tượng có vẻ biến đổi của lịch sử là một khái niệm mà có lẽ chúng ta mới chỉ bắt đầu đánh giá cao gần đây; tuy nhiên, giống như tất cả các tư tưởng lớn khác, nó dường như đã đến với tâm trí người Hy Lạp một cách tự phát, thông qua một vẻ huy hoàng nào đó của trí tưởng tượng, trong buổi bình minh của nền văn minh của họ, trước khi nghiên cứu quy nạp trang bị cho họ những công cụ xác minh. Vì tôi nghĩ rằng có thể nhận ra trong một số suy đoán huyền bí của các nhà tư tưởng Hy Lạp thời kỳ đầu khát khao khám phá đâu là "sự tồn tại bất biến mà trong đó có các trạng thái biến đổi", và kết hợp nó vào một công thức luật lệ nào đó có thể giúp giải thích các biểu hiện khác nhau của tất cả các cơ thể hữu cơ, bao gồm cả con người, vốn là mầm mống của triết học lịch sử; thực sự là mầm mống của một ý tưởng mà nếu nói rằng bất kỳ kiểu phê phán lịch sử nào xứng đáng với cái tên đó, cuối cùng đều phải dựa trên nó, thì cũng không phải là quá lời.
Vì điều kiện tiên quyết đầu tiên cho bất kỳ khái niệm khoa học nào về lịch sử chính là học thuyết về trình tự đồng nhất: nói cách khác, rằng khi một số sự kiện nhất định đã xảy ra, một số sự kiện khác tương ứng với chúng cũng sẽ xảy ra; rằng quá khứ là chìa khóa của tương lai.
Giờ đây, khi khái niệm vĩ đại này ra đời, quả thực khoa học đã chủ trì, nhưng chính tôn giáo mới là thứ ngay từ đầu đã khoác lên nó tấm áo của riêng mình, và làm cho con người quen thuộc với nó bằng cách tác động đến trái tim họ trước rồi mới đến trí tuệ của họ; biết rằng vào buổi đầu của vạn vật, chính thông qua bản chất đạo đức, chứ không phải thông qua trí tuệ, mà những chân lý lớn lao được lan truyền.
Vì vậy, ở Herodotus, người có thể được coi là đại diện cho tông điệu tư tưởng chính thống, ý tưởng về trình tự đồng nhất của nguyên nhân và kết quả xuất hiện dưới khía cạnh thần học của Nemesis và Providence, vốn thực sự là khái niệm khoa học về luật lệ, chỉ là nó được xem xét từ một lập trường đạo đức.
Giờ đây, ở Thucydides, triết học lịch sử dựa trên xác suất, điều mà tính đồng nhất của bản chất con người mang lại cho chúng ta, rằng tương lai trong quá trình sự việc của con người sẽ giống với quá khứ, nếu không muốn nói là tái tạo lại nó. Ông dường như dự tính một sự lặp lại của các hiện tượng lịch sử chắc chắn như sự trở lại của đại dịch Dịch hạch Lớn.
Mặc dù những gì các nhà phê bình Đức đã viết về chủ đề này, chúng ta phải cẩn thận không coi khái niệm này chỉ là sự tái tạo lý thuyết chu kỳ về các sự kiện, thứ nhìn thấy ở thế giới không gì khác hơn là sự xoay vần đều đặn của Strophe và Antistrophe, trong dàn đồng ca vĩnh cửu của sự sống và cái chết.
Bởi lẽ, trong những nhận xét của mình về sự thái quá của Cách mạng Corcyrean, Thucydides phân định rõ ràng ý tưởng của ông về sự lặp lại của lịch sử trên cơ sở tâm lý học về sự giống nhau chung của nhân loại.
"Những đau khổ," ông nói, "mà cuộc cách mạng gây ra cho các thành phố là rất nhiều và khủng khiếp, những điều đã xảy ra và sẽ luôn xảy ra chừng nào bản chất con người vẫn còn như vậy, mặc dù dưới hình thức nghiêm trọng hơn hoặc nhẹ nhàng hơn, và thay đổi các triệu chứng tùy theo sự đa dạng của các trường hợp cụ thể."
"Trong hòa bình và thịnh vượng, các quốc gia và cá nhân có những tình cảm tốt đẹp hơn, bởi vì họ không phải đối mặt với những nhu cầu cấp bách; nhưng chiến tranh lấy đi nguồn cung cấp dễ dàng cho các nhu cầu của con người, và vì vậy chứng tỏ là một ông chủ khắc nghiệt, kẻ mang tính cách của hầu hết mọi người đến mức bằng với vận may của họ."
❀ ❀ ❀
Plato’s Laws; Æschylus’ Prometheus Bound.
Với tinh thần tương tự, Plato, trong cuốn Laws, viện dẫn vị trí địa lý của Ilion giữa các con sông của đồng bằng, như một bằng chứng cho thấy nó không được xây dựng mãi cho đến rất lâu sau trận Đại hồng thủy.
Plutarch nhận xét rằng bằng chứng duy nhất mà Hy Lạp sở hữu về sự thật rằng quyền lực huyền thoại của Athens không phải là "chuyện lãng mạn hay chuyện hão huyền," chính là các công trình công cộng và tôn giáo. Đây là một ví dụ về tầm quan trọng phóng đại được gán cho các tàn tích mà Thucydides đang cảnh báo chúng ta.
Việc mua bán hư cấu trong hôn nhân La Mã per coemptionem tất nhiên ban đầu là một cuộc mua bán thực sự.
Đáng chú ý, tất nhiên, trong trường hợp của nhiệt và các định luật của nó.