Đây là bài diễn thuyết được Wilde thực hiện tại Mỹ trong chuyến lưu diễn năm 1882. Bài diễn thuyết được thông báo với tiêu đề “Ứng dụng Thực tiễn của các Nguyên lý Lý thuyết Thẩm mỹ vào Trang trí Nội ngoại thất Nhà cửa, kèm theo những Quan sát về Trang phục và Đồ trang sức Cá nhân.” Ngày sớm nhất được ghi nhận là bài diễn thuyết này được trình bày là ngày 11 tháng 5 năm 1882.
Trong bài diễn thuyết lần trước, tôi đã lược qua đôi chút về lịch sử Nghệ thuật tại Anh. Tôi cố gắng truy nguyên ảnh hưởng của Cách mạng Pháp đối với sự phát triển của nghệ thuật. Tôi đã nhắc đôi lời về những vần thơ của Keats và trường phái Tiền Raphael. Tuy nhiên, tôi không muốn dùng bất cứ chiếc khiên bảo vệ nào, dù cao quý hay đáng kính đến đâu, để che chở cho phong trào mà tôi gọi là phong trào Phục hưng của nước Anh. Thực ra, gốc rễ của nó cần phải được tìm kiếm trong những sự vật đã tàn lụi từ lâu, chứ không phải, như một số người vẫn lầm tưởng, là nằm trong trí tưởng tượng của một vài thanh niên—dẫu tôi không hoàn toàn chắc rằng có thứ gì tốt đẹp hơn trí tưởng tượng của vài thanh niên ấy hay không.
Khi tôi xuất hiện trước quý vị trong dịp trước, tôi chưa thấy gì về nghệ thuật Mỹ ngoại trừ những cột Doric và ống khói Corinthian hiển hiện trên đại lộ Broadway và Fifth Avenue của quý vị. Kể từ đó, tôi nghĩ mình đã đi qua khoảng năm, sáu chục thành phố khác nhau trên đất nước các bạn. Tôi nhận thấy điều mà người dân của các bạn cần không phải là thứ nghệ thuật đầy cao siêu, mà là thứ nghệ thuật biết thánh hóa những vật dụng thường nhật. Tôi cho rằng thi sĩ vẫn sẽ cất tiếng hát và họa sĩ vẫn sẽ vẽ bất kể thế giới này khen hay chê. Anh ta có thế giới riêng của mình và độc lập với đồng loại. Nhưng người thợ thủ công lại phụ thuộc vào sự hài lòng và đánh giá của quý vị. Anh ta cần sự khích lệ và phải được sống trong môi trường tươi đẹp. Người dân của các bạn yêu nghệ thuật nhưng chưa dành đủ sự tôn trọng cho người thợ thủ công. Tất nhiên, những triệu phú có thể vơ vét khắp châu Âu để thỏa mãn thú vui của họ thì chẳng cần quan tâm đến việc khuyến khích những người thợ này; nhưng tôi lên tiếng vì những người có khát khao về cái đẹp lớn hơn khả năng tài chính của mình. Tôi nhận thấy một nỗi khổ chung khắp nơi là thợ thủ công của các bạn không được truyền cảm hứng bởi những thiết kế cao quý. Các bạn không thể thờ ơ với điều này, vì Nghệ thuật không phải thứ muốn nhận hay chối bỏ là tùy ý. Nó là nhu cầu tất yếu của đời sống con người.
Và ý nghĩa của sự trang trí đẹp đẽ mà chúng ta gọi là nghệ thuật này là gì? Trước hết, nó mang lại giá trị cho người thợ và mang lại niềm vui mà họ tất yếu phải có khi tạo ra một vật phẩm xinh đẹp. Dấu ấn của mọi nghệ thuật chân chính không nằm ở chỗ vật phẩm đó được thực hiện chính xác hay tinh xảo—bởi máy móc cũng có thể làm được điều đó—mà nằm ở việc nó được nhào nặn bằng trí tuệ và trái tim của người thợ. Tôi không thể nhấn mạnh đủ thường xuyên rằng những thiết kế đẹp đẽ và hợp lý là điều cần thiết trong mọi công việc. Cho đến khi đặt chân đến vài thành phố đơn sơ của các bạn, tôi không thể hình dung nổi lại có quá nhiều sản phẩm tồi tệ đến thế. Nơi tôi đi qua, tôi thấy những loại giấy dán tường có thiết kế thật kinh khủng, những tấm thảm lòe loẹt, và cả tên tội đồ cũ kỹ là chiếc ghế sofa bằng lông ngựa, với vẻ thờ ơ trơ lì luôn gây cảm giác chán chường. Tôi thấy những chiếc đèn chùm vô nghĩa và đồ nội thất sản xuất hàng loạt, thường làm bằng gỗ cẩm lai, rên rỉ thảm hại dưới sức nặng của những tay phóng viên xuất hiện nhan nhản. Tôi bắt gặp cả chiếc lò sắt nhỏ mà người ta luôn khăng khăng trang trí bằng những họa tiết sản xuất hàng loạt, thứ gây nhàm chán chẳng kém gì một ngày mưa hay bất kỳ thiết bị tồi tệ kinh khủng nào khác. Khi người ta muốn phô trương sự xa xỉ quá mức, họ lại tô điểm nó bằng hai cái hũ đựng tro cốt.
Cần luôn ghi nhớ rằng một vật phẩm được người thợ lương thiện làm ra một cách cẩn thận, tỉ mỉ theo một thiết kế hợp lý sẽ càng tăng thêm vẻ đẹp và giá trị theo năm tháng. Món đồ nội thất cổ xưa mà những người Hành hương mang đến từ hai trăm năm trước, thứ mà tôi đã thấy ở New England, ngày nay vẫn tốt và đẹp chẳng kém gì lúc mới đến đây. Giờ đây, điều các bạn cần làm là gắn kết nghệ sĩ với thợ thủ công. Những người thợ thủ công không thể sống, chắc chắn không thể phát triển, nếu thiếu đi sự đồng hành ấy. Tách rời hai bên, các bạn sẽ tước đoạt mất mọi động lực tinh thần của nghệ thuật.
Khi đã làm được điều này, các bạn phải đặt người thợ vào giữa một môi trường xinh đẹp. Nghệ sĩ không phụ thuộc vào những gì hữu hình, hữu giác. Anh ta có những tầm nhìn và những giấc mơ để nuôi dưỡng tâm hồn. Nhưng người thợ thì cần phải nhìn thấy những hình dáng đáng yêu khi đi làm vào buổi sáng và khi trở về vào lúc chiều tà. Và nhân đây, tôi muốn đảm bảo với quý vị rằng những thiết kế cao quý và đẹp đẽ không bao giờ là kết quả của trí tưởng tượng nhàn rỗi hay những giấc mộng ban ngày vô định. Chúng chỉ đến như sự tích lũy từ những thói quen quan sát lâu dài và đầy thú vị. Tuy nhiên, những điều như vậy không thể dạy bảo được. Những ý tưởng đúng đắn về chúng chắc chắn chỉ có thể đạt được bởi những ai đã quen sống trong những căn phòng xinh đẹp và những sắc màu hài lòng.
Có lẽ một trong những điều khó khăn nhất đối với chúng ta là chọn lựa một kiểu phục trang đáng chú ý và đầy hoan hỉ cho nam giới. Đời sống sẽ tràn đầy niềm vui hơn nếu chúng ta tập sử dụng tất cả những màu sắc tươi đẹp nhất có thể khi tạo nên y phục của chính mình. Tôi nghĩ y phục tương lai sẽ sử dụng rèm phủ nhiều hơn và tràn ngập màu sắc tươi vui. Hiện tại, chúng ta đã đánh mất mọi sự cao quý trong trang phục và khi làm vậy, ta gần như tiêu diệt cả ngành điêu khắc hiện đại. Và khi ngắm nhìn những bức tượng trang hoàng trong các công viên, người ta gần như ước rằng chúng ta đã hoàn toàn giết chết môn nghệ thuật cao quý đó. Nhìn bộ áo đuôi tôm trong phòng khách được đúc bằng đồng, hay chiếc áo ghi-lê kép được vĩnh cửu hóa bằng cẩm thạch, quả là nỗi kinh hoàng mới cho cái chết. Nhưng thật vậy, khi xem xét lịch sử trang phục để tìm câu trả lời cho những câu hỏi mà chúng ta đã đặt ra, chẳng có mấy thứ đẹp đẽ hay phù hợp. Một trong những dạng sơ khai nhất là kiểu xếp nếp Hy Lạp, vốn cực kỳ tinh tế cho những thiếu nữ. Sau đó, tôi nghĩ chúng ta có thể được tha thứ nếu đôi chút hào hứng với trang phục thời Charles I, đẹp đến mức bất chấp việc nó được sáng tạo bởi phe Cavaliers, nó vẫn bị phe Thanh giáo bắt chước. Và trang phục cho trẻ em thời đó cũng không nên bị bỏ qua. Đó là thời hoàng kim thực sự của những đứa trẻ. Tôi không nghĩ chúng từng trông đáng yêu như khi hiện lên trong những bức tranh thời bấy giờ. Trang phục ở Anh thế kỷ trước cũng đặc biệt tao nhã và duyên dáng. Không có gì kỳ quặc hay lạ lẫm, trái lại, nó đầy hòa hợp và vẻ đẹp. Ngày nay, khi phải chịu đựng sự xâm lấn kinh khủng của những tay thợ may hiện đại, chúng ta nghe các quý bà tự hào rằng họ không mặc một bộ váy quá một lần. Ngày xưa, khi y phục được trang trí bằng những thiết kế tuyệt đẹp và thêu thùa tinh xảo, các quý bà lại tự hào khi đem những món y phục đó ra diện nhiều lần và truyền lại cho con gái mình—một quy trình mà tôi nghĩ, bất kỳ người chồng hiện đại nào khi phải thanh toán hóa đơn cho vợ cũng sẽ vô cùng trân trọng.
Còn nam giới thì mặc thế nào? Đàn ông nói rằng họ không thực sự quan tâm đến việc mình mặc gì, và rằng chuyện đó chẳng mấy quan trọng. Tôi buộc phải trả lời rằng tôi không nghĩ các bạn thực sự làm vậy. Trong suốt những chuyến đi qua đất nước này, những người đàn ông ăn mặc đẹp đẽ duy nhất mà tôi thấy—và khi nói điều này, tôi nghiêm túc phản đối sự phẫn nộ bóng bẩy của những gã dandy trên đại lộ Fifth Avenue—chính là những thợ mỏ miền Tây. Những chiếc mũ rộng vành che chắn gương mặt họ khỏi ánh nắng và mưa gió, cùng chiếc áo choàng, món phục trang xếp nếp đẹp nhất từng được phát minh, quả thực rất đáng để chiêm ngưỡng. Đôi ủng cao của họ cũng rất hợp lý và thiết thực. Họ chỉ mặc những gì thoải mái, và vì thế, nó đẹp. Khi ngắm nhìn họ, tôi không khỏi tiếc nuối nghĩ đến ngày những người thợ mỏ đẹp đẽ này sẽ kiếm được gia tài và trở về miền Đông để khoác lên mình mọi sự ghê tởm của thời trang hiện đại. Thật vậy, tôi lo lắng đến mức bắt họ phải hứa rằng khi xuất hiện trở lại tại những khung cảnh đông đúc của nền văn minh miền Đông, họ vẫn sẽ tiếp tục mặc bộ trang phục đáng yêu đó. Nhưng tôi không tin họ sẽ làm vậy.
Giờ đây, điều nước Mỹ cần hôm nay là một trường phái nghệ thuật hợp lý. Nghệ thuật tồi còn tệ hại hơn nhiều so với việc không có nghệ thuật nào cả. Các bạn phải cho những người thợ xem những mẫu vật của nghệ thuật tốt để họ biết thế nào là giản dị, chân thực và đẹp đẽ. Để làm được điều đó, tôi muốn các bạn xây dựng một bảo tàng gắn liền với những trường học này—không phải một trong những tổ chức hiện đại kinh khủng nơi có con hươu cao cổ nhồi bông đầy bụi bặm và một hai tủ đựng hóa thạch, mà là nơi lưu giữ những ví dụ về nghệ thuật trang trí từ nhiều thời đại và quốc gia khác nhau. Một nơi như vậy chính là Bảo tàng Nam Kensington ở London, nơi chúng ta đặt nhiều hy vọng cho tương lai hơn bất kỳ nơi nào khác. Tôi đến đó mỗi tối thứ Bảy, khi bảo tàng mở cửa muộn hơn thường lệ, để quan sát người thợ thủ công, thợ mộc, thợ thổi thủy tinh và thợ kim hoàn làm việc. Và chính tại đây, con người của sự tinh tế và văn hóa mới được đối diện trực tiếp với người thợ phục vụ cho niềm vui của mình. Anh ta bắt đầu hiểu thêm về sự cao quý của người thợ, và người thợ, khi cảm nhận được sự trân trọng, cũng hiểu thêm về sự cao quý trong công việc của chính mình.
Các bạn có quá nhiều bức tường trắng. Cần thêm màu sắc. Các bạn nên có những người như Whistler ở bên để dạy cho mình vẻ đẹp và niềm vui của màu sắc. Hãy lấy tác phẩm “Bản giao hưởng màu trắng” của ông Whistler, thứ mà chắc hẳn các bạn đã tưởng tượng là một cái gì đó rất kỳ quái. Nó hoàn toàn không phải vậy. Hãy nghĩ đến một bầu trời xám lạnh điểm xuyết đây đó những đám mây trắng, một đại dương xám và ba nhân vật tuyệt đẹp trong bộ áo trắng, tựa mình trên mặt nước và buông những bông hoa trắng từ những ngón tay. Ở đây không có kế hoạch trí tuệ sâu xa nào làm phiền lòng quý vị, và cũng chẳng có triết lý siêu hình nào—thứ mà chúng ta đã có quá đủ trong nghệ thuật. Nhưng nếu màu sắc đơn giản và thuần túy đánh trúng được nốt nhạc then chốt, toàn bộ ý niệm sẽ trở nên sáng tỏ. Tôi coi Căn phòng Công tước nổi tiếng của ông Whistler là tác phẩm tuyệt vời nhất về màu sắc và trang trí nghệ thuật mà thế giới từng biết đến kể từ khi Correggio vẽ căn phòng tuyệt diệu ở Ý nơi những đứa trẻ đang nhảy múa trên tường. Ông Whistler vừa hoàn thành một căn phòng khác ngay trước khi tôi rời đi—một phòng ăn sáng với màu xanh và vàng. Trần nhà màu xanh nhạt, tủ và đồ nội thất làm bằng gỗ vàng, rèm cửa sổ màu trắng được thêu màu vàng, và khi bàn ăn được bày biện với bộ đồ sứ màu xanh tinh xảo, không gì có thể đơn giản và hoan hỉ hơn thế.
Lỗi mà tôi quan sát thấy trong hầu hết các căn phòng của các bạn là không có một kế hoạch màu sắc rõ ràng nào. Mọi thứ không được phối hòa nhịp điệu với một nốt chủ đạo như lẽ ra phải thế. Các căn phòng chật kín những món đồ xinh xắn nhưng chẳng liên quan gì đến nhau. Một lần nữa, các nghệ sĩ của các bạn phải trang trí những thứ hữu dụng đơn giản hơn. Trong các trường nghệ thuật của các bạn, tôi không thấy nỗ lực nào nhằm trang trí những vật dụng như bình đựng nước. Tôi không biết thứ gì xấu xí hơn chiếc bình hay cái ca thông thường. Một bảo tàng có thể được lấp đầy bằng những loại bình đựng nước khác nhau được sử dụng ở các quốc gia nóng bức. Vậy mà chúng ta vẫn tiếp tục cam chịu thứ bình chán ngắt với cái tay cầm lệch hẳn một bên. Tôi không thấy sự khôn ngoan nào trong việc trang trí đĩa ăn tối bằng cảnh hoàng hôn và đĩa súp bằng cảnh trăng lên. Tôi không nghĩ việc lấy con vịt nướng ra khỏi những vinh quang đó làm tăng thêm niềm vui khi ăn. Hơn nữa, chúng ta không muốn một chiếc đĩa súp mà đáy dường như tan biến vào cõi xa xăm. Người ta cảm thấy chẳng an toàn hay thoải mái gì dưới những điều kiện như vậy. Thực tế, tôi không thấy các trường nghệ thuật trong nước giải thích sự khác biệt giữa nghệ thuật trang trí và nghệ thuật giàu trí tưởng tượng.
Các điều kiện của nghệ thuật cần phải đơn giản. Phần lớn phụ thuộc vào trái tim hơn là cái đầu. Việc cảm thụ nghệ thuật không đạt được nhờ bất kỳ chương trình học thuật phức tạp nào. Nghệ thuật đòi hỏi một bầu không khí lành mạnh, tốt đẹp. Những động cơ cho nghệ thuật vẫn luôn tồn tại xung quanh chúng ta như đã từng tồn tại xung quanh người xưa. Và các chủ đề cũng rất dễ tìm thấy đối với những nhà điêu khắc và họa sĩ chân chính. Không gì đẹp đẽ và duyên dáng hơn một người đang làm việc. Người nghệ sĩ nào đi đến sân chơi của trẻ em, quan sát chúng chơi đùa và thấy cậu bé cúi xuống buộc dây giày, sẽ tìm thấy những chủ đề tương tự từng thu hút sự chú ý của người Hy Lạp cổ đại, và việc quan sát như vậy cùng những minh họa theo sau sẽ làm được nhiều điều để sửa chữa cái ấn tượng ngớ ngẩn rằng vẻ đẹp tinh thần và thể chất luôn tách biệt.
Đối với các bạn, có lẽ hơn bất kỳ quốc gia nào khác, Thiên nhiên đã hào phóng cung cấp vật liệu cho những người làm nghệ thuật. Các bạn có những mỏ đá cẩm thạch mà màu sắc của đá còn đẹp hơn bất kỳ loại đá nào người Hy Lạp từng có cho công trình đẹp đẽ của họ, thế mà ngày này qua ngày khác, tôi vẫn phải đối mặt với những tòa nhà đồ sộ của những gã ngu ngốc, những kẻ sử dụng vật liệu đẹp đẽ ấy như thể nó chẳng hề quý giá đến mức không lời nào tả xiết. Đá cẩm thạch không nên được sử dụng bởi bất kỳ ai ngoài những người thợ cao quý. Không có gì mang lại cho tôi cảm giác trống rỗng hơn khi đi khắp đất nước này là sự vắng bóng hoàn toàn của nghệ thuật chạm khắc gỗ trên những ngôi nhà của các bạn. Chạm khắc gỗ là môn đơn giản nhất trong các nghệ thuật trang trí. Ở Thụy Sĩ, cậu bé chân trần nhỏ bé cũng tô điểm hiên nhà cha mình bằng những ví dụ về kỹ năng này. Tại sao các cậu bé Mỹ lại không thể làm nhiều hơn và tốt hơn những cậu bé Thụy Sĩ?
Theo tâm trí tôi, không gì thô thiển trong ý niệm và tầm thường trong thực thi hơn đồ trang sức hiện đại. Đây là thứ có thể dễ dàng sửa chữa. Thứ gì đó tốt đẹp hơn nên được làm ra từ loại vàng tuyệt đẹp vốn đang được cất giữ trong những hốc núi và rải rác dọc theo lòng sông của các bạn. Khi tôi ở Leadville và nghĩ rằng tất cả thứ bạc sáng loáng mà tôi thấy được khai thác từ các mỏ sẽ bị biến thành những đồng đô la xấu xí, điều đó làm tôi buồn. Nó nên được biến thành một thứ gì đó vĩnh cửu hơn. Những cánh cổng vàng ở Florence ngày nay vẫn đẹp như khi Michael Angelo nhìn thấy chúng.
Chúng ta nên gặp người thợ nhiều hơn mức hiện tại. Chúng ta không nên hài lòng khi để người bán hàng đứng giữa chúng ta—người bán hàng không biết gì về thứ mình đang bán ngoài việc anh ta đang hét giá quá cao cho nó. Và việc quan sát người thợ sẽ dạy cho ta bài học quan trọng nhất—sự cao quý của mọi công việc hợp lý.
Trong bài diễn thuyết trước, tôi đã nói rằng nghệ thuật sẽ tạo ra một tình anh em mới giữa con người bằng cách cung cấp một ngôn ngữ toàn cầu. Tôi nói rằng dưới ảnh hưởng nhân từ của nó, chiến tranh có thể sẽ lùi xa. Nghĩ như vậy, tôi có thể gán cho nghệ thuật vị trí nào trong nền giáo dục của chúng ta? Nếu trẻ em lớn lên giữa những điều tốt đẹp và đáng yêu, chúng sẽ lớn lên với tình yêu cái đẹp và ghét bỏ sự xấu xí trước khi biết lý do tại sao. Nếu bạn bước vào một ngôi nhà nơi mọi thứ đều thô kệch, bạn sẽ thấy mọi thứ sứt mẻ, vỡ vụn và khó coi. Chẳng ai quan tâm chăm sóc gì cả. Nếu mọi thứ đều tinh tế và tao nhã, sự dịu dàng và tinh tế trong cách cư xử sẽ được tiếp thu một cách vô thức. Khi ở San Francisco, tôi thường xuyên đến thăm Khu phố Tàu. Ở đó, tôi thường quan sát một người thợ Trung Quốc to xác đang làm công việc đào bới của mình, và thấy ông ấy mỗi ngày đều uống trà từ một chiếc tách tinh tế như cánh hoa, trong khi tại tất cả các khách sạn lớn của đất nước, nơi hàng ngàn đô la đã bị phung phí vào những tấm gương mạ vàng lớn và những cây cột lòe loẹt, tôi lại được mời cà phê hay sô cô la trong những chiếc tách dày cả inch. Tôi nghĩ mình xứng đáng được đối xử tử tế hơn thế.
Các hệ thống nghệ thuật trong quá khứ được các triết gia tạo ra khi họ coi con người như những vật cản trở. Họ cố gắng giáo dục trí tuệ của trẻ em trước khi chúng có bất kỳ tư duy nào. Sẽ tốt hơn biết bao nếu trong những năm đầu đời này, dạy trẻ em sử dụng đôi tay của mình vào công việc phục vụ hợp lý cho nhân loại. Tôi muốn có một xưởng làm việc gắn liền với mọi trường học, và dành ra một giờ mỗi ngày để dạy các môn nghệ thuật trang trí đơn giản. Đó sẽ là một giờ vàng ngọc đối với những đứa trẻ. Và các bạn sẽ sớm tạo nên một thế hệ thợ thủ công sẽ thay đổi diện mạo đất nước mình. Tôi mới chỉ thấy một trường học như vậy ở Hoa Kỳ, đó là ở Philadelphia và do bạn tôi, ông Leyland, sáng lập. Tôi đã ghé qua đó hôm qua và mang một vài tác phẩm đến đây chiều nay để cho quý vị xem. Đây là hai chiếc đĩa bằng đồng gò: những thiết kế trên đó rất đẹp, kỹ thuật đơn giản, và kết quả tổng thể rất đáng hài lòng. Tác phẩm này được thực hiện bởi một cậu bé mười hai tuổi. Đây là cái bát gỗ do một cô bé mười ba tuổi trang trí. Thiết kế thật đáng yêu và màu sắc tinh tế, xinh xắn. Ở đây, quý vị thấy một mảnh chạm khắc gỗ tuyệt đẹp do một cậu bé chín tuổi hoàn thành. Trong những công việc như thế này, trẻ em học được sự chân thành trong nghệ thuật. Chúng học cách ghê tởm kẻ nói dối trong nghệ thuật—kẻ sơn gỗ để trông như sắt, hay sắt để trông như đá. Đó là một ngôi trường thực tế về đạo đức. Không có cách nào tốt hơn để học yêu Thiên nhiên hơn là hiểu về Nghệ thuật. Nó tôn vinh mọi bông hoa ngoài đồng nội. Và cậu bé nhìn thấy vật phẩm tuyệt đẹp mà một chú chim đang bay trở thành khi được chuyển tải lên gỗ hoặc vải vẽ, có lẽ sẽ không ném hòn đá như thói quen thường làm. Điều chúng ta cần là một chút gì đó tinh thần được thêm vào cuộc sống. Không có gì quá đỗi thấp hèn mà Nghệ thuật không thể thánh hóa nó.