Trong ngày hè oi ả, Ngô Hân xuống lò than để kéo than đá. Sau giờ làm, nhìn bộ quần áo từ trên xuống dưới dính đầy mụi than và bùn nhão, cậu không kịp nghỉ ngơi chút nào, mang theo người đầy mồ hôi hôi hám, "phốc" một tiếng nhảy xuống mương suối để tắm táp.

Tắm xong, cậu cảm thấy sảng khoái cả người; nhưng đến tối hôm đó, cậu bắt đầu cảm thấy khó chịu, đầu nặng chân nhẹ. Vừa tỉnh giấc, sờ lên vầng trán nóng hổi, cậu biết mình đã bị cảm sốt.

Trận ốm này không hề nhẹ, cậu nằm liệt trên giường tròn trịa bốn ngày. Sau trận ốm, cơ thể suy nhược, mặt vàng da bọc xương. Nghỉ ngơi mấy ngày, khi ra giếng làm việc trở lại, cậu được xếp làm việc cạnh các nữ lao động, đi vun cỏ cho đám ngô vụ hai.

Vốn tưởng việc của lao động nữ thế nào cũng nhẹ nhàng hơn xã viên nam. Nào ngờ, hoàn toàn không phải vậy. Vừa đứng ở rìa thửa ruộng lớn dưới chân dốc, nhìn luống đất dài đến mấy chục trượng, Ngô Hân đã thấy nhụt chí trước.

Giữa đại hạn tháng sáu, trong đám ngô mọc cao quá đầu người, oi bức khó chịu hệt như trong lồng hấp. Ánh mặt trời chói chang chiếu thẳng trên đỉnh đầu, từng đợt hơi đất nóng rực bốc thẳng lên. Những chiếc lá ngô xanh mướt, rộng dài lại vô cùng rậm rạp. Ngô Hân vung cuốc, từng nhát tiếp từng nhát xới tơi đất, nhổ cỏ dại, vun gốc cho cây ngô. Có những đám cỏ dại non mềm mọc giữa chùm rễ tua tủa như móng rồng của cây ngô, dùng cuốc xới rất phiền phức, đành phải cúi gập lưng dùng tay mà bứt. Những người phụ nữ xung quanh vừa làm việc vừa lớn tiếng cười nói, âm thanh ồn ào "vù vù" lọt vào tai Ngô Hân khiến cậu chỉ thấy hoa mắt chóng mặt, vô cùng chán ngán.

Dần dần, bắp tay mỏi nhừ, cẳng chân cũng hơi tê rát, động tác của cậu bất giác chậm lại. Những người phụ nữ vừa cười đùa vừa cợt nhả kia sớm đã vun cỏ lên tận đằng trước, còn Ngô Hân thì bị bỏ lại tít phía sau. Cậu chỉ cảm thấy kiệt sức, trên trán và sống lưng liên tục túa mồ hôi lạnh, khớp gối cũng run lên bần bật. Hai tay siết chặt cán cuốc, cậu vẫn máy móc nhát một nhát hai tiến về phía trước để vun cỏ. Cứ vun xong một gốc ngô, cậu lại phải thẳng lưng lên, giơ tay trái lau mồ hôi lạnh trên trán.

Khi các chị em đã vun xong một luống ngô dài, quay đầu vòng lại thì Ngô Hân mới chỉ vun được chưa tới nửa luống. Phát hiện ra điều này, cậu muốn đuổi lên trước nhưng ngặt vì tim đập chân run, lực bất tòng tâm, cắn chặt răng tiến lên được mấy bước lại chậm hẳn lại. Đúng lúc này, một tiếng gầm vang lên như sấm rền sau lưng: "Ngô Hân, anh đứng lại cho tôi!"

Ngô Hân dừng cuốc, quay người lại. Đội trưởng đội sản xuất La Thế Khánh chống nũng nịu hai tay chống hông, mặt mày đằng đằng sát khí, hung hăng đứng ở đầu bờ trừng mắt nhìn Ngô Hân. Ngô Hân vốn là kẻ tính tình bướng bỉnh, vừa thấy bộ dạng này của đội trưởng liền bực bội hỏi lại:

"Anh muốn làm gì? Có gì thì nói năng cho đàng hoàng, rống cái gì mà rống?"

La Thế Khánh chỉ tay xuống đất, nhe răng mắng nhiếc giận dữ: "Anh còn già mồm! Tao bảo mày nhìn xem, mày vun cái thứ đất ma quỷ gì thế này, mèo giấu cứt ấy à, cỏ dại còn chưa nhổ sạch! Cứ tưởng làm việc cạnh xã viên nữ là có thể lười biếng à? Mơ đẹp thật đấy!"

Rõ ràng là do sau khi ốm dậy cơ thể suy nhược nên cậu mới sang làm việc bên phía xã viên nữ. Thế nhưng La Thế Khánh vừa mở miệng đã bảo cậu lười biếng, khiến Ngô Hân nổi giận. Cậu dứt khoát rụt cổ lại, quăng cuốc xuống, ngồi phịch lên cán cuốc, mặc kệ đội trưởng sản xuất.

Hành động này càng khiến La Thế Khánh giận tím mặt, lão cất cao giọng oang oang, hầm hầm mắng chửi:

"Đàn ông con trai chạy sang chỗ xã viên nữ làm việc mà không biết xấu hổ chút nào! Lại còn trốn việc lười biếng. Nói thật cho anh biết, nếu anh không làm lại mấy luống ngô này cho tôi, hôm nay sẽ không tính điểm công cho anh. Thím Triệu, bà nghe thấy rồi đấy, giữ lại toàn bộ mấy luống ngô mà Ngô Hân phải vun, để xem nó cứng đầu hay tôi cứng đầu!"

Cách qua khu rừng thân ngô dày đặc, Ngô Hân nghe thấy đội trưởng phụ nữ thím Triệu đáp một tiếng. Ngay sau đó, La Thế Khánh vừa lẩm bẩm chửi rủa vừa bỏ đi.

Tiếng cười của quần chúng bên dưới càng vang dội hơn.

Kể từ đó, câu cửa miệng "tình hình đại tốt" này đã trở thành biệt danh của Triệu Thực Như.

Nếu đổi lại là người khác, ví dụ như chủ nhiệm công xã Hoàng Tam Nhạc chẳng hạn, thì sớm đã đi truy tìm nguồn gốc của biệt danh này rồi gán mũ lớn cho người ta rồi. Thế nhưng Triệu Thực Như nghe tin quần chúng đặt cho mình biệt danh như vậy thì chẳng hề tức giận chút nào, ngược lại còn thản nhiên cười nói: "Cái biệt danh này đặt hay lắm! Thật sự là thế, bây giờ nói chuyện chính là phải nói tình hình đại tốt chứ..."

Với tính cách thế này của ông ta, có thể tưởng tượng được rằng quần chúng rất sẵn lòng gần gũi ông ta. Nhưng nguyên nhân căn bản khiến quần chúng sẵn lòng gần gũi ông ta không nằm ở tính cách hòa nhã, không trù dập người khác, mà nằm ở phẩm chất của ông ta. Lấy trận lũ lụt do trận lũ quét lần đó gây ra làm ví dụ, nhà ông ta cũng bị nạn, chuồng bò chuồng lợn bị nước cuốn sập, thế nhưng ông ta lại chỉ lo đi các trại khác để thăm hỏi xã viên bị nạn, bận rộn mấy ngày mấy đêm không được chợp mắt ngủ nghỉ, nhà của mình thì một bước cũng không thèm quay về, khiến thím Triệu ở trong trại tức điên lên mắng chửi ông ta là đồ già dịch.

Sau thảm họa, nhà nước có cứu trợ và trợ cấp cho quần chúng bị nạn. Sa Bình Trại và đại đội Liên Bình đều liệt gia đình ông ta vào danh sách hộ bị nạn, báo cáo lên công xã. Cán bộ dân sự xã theo chính sách, cấp phát cho nhà ông ta khoản tiền cứu trợ là hai trăm đồng. Khi chốt danh sách, Triệu Thực Như không nói hai lời, cầm chiếc bút chấm mực, cắm vào lọ mực, chấm một giọt mực lớn bôi xóa sạch tên của chính mình.

La Thế Khánh thay mặt thím Triệu đến hỏi cán bộ dân sự công xã: "Này, tiền cứu trợ nhà "tình hình đại tốt" đáng lẽ được nhận đâu rồi?"

Cán bộ dân sự lạnh nhạt nói: "Cần anh hùa vào làm loạn cái gì? Chủ nhiệm Triệu tự mình không lấy."

La Thế Khánh về Sa Bình Trại bắt chước kể lại, lại chọc cho thím Triệu mắng cho một trận. Thế nhưng cái cân công lý trong lòng quần chúng tự khắc cân đo được trọng lượng của Triệu Thực Như.

Nghe nói La Thế Khánh không muốn làm đội trưởng nữa, "Tình hình đại tốt" bèn đến Sa Bình Trại, kéo theo đại đội trưởng Hoàng Văn Phát, cả hai cùng chui vào nhà La Thế Khánh, kiên nhẫn khuyên bảo suốt ba ngày ba đêm vô cùng tỉ mỉ về "công tác tư tưởng", thế là La Thế Khánh lại quay lại làm đội trưởng. Tối hôm đó, Triệu Thực Như triệu tập đại hội quần chúng, nói một tràng về tình hình đại tốt, sau đó đến lượt La Thế Khánh phát biểu. La Thế Khánh vừa đứng lên đã bắt đầu mắng, mắng một mạch cho đến khi kết thúc hội nghị, khiến cho rất nhiều xã viên cảm thấy khó hiểu. Các thanh niên trí thức Thượng Hải nghe giọng điệu của lão mới hiểu ra, hóa ra là có người ở Sa Bình Trại tố cáo lão, nên lão mới căm hận đến thế, dùng chiêu lăn ra không làm để uy hiếp đây mà.

Qua chuyện này, dĩ nhiên Ngô Hân hiểu rõ La Thế Khánh là một nhân vật có trọng lượng cỡ nào ở Sa Bình Trại. Một thanh niên trí thức như cậu mà đắc tội với La Thế Khánh thì còn có ngày ngóc đầu lên nổi không?

Nghĩ xuôi nghĩ ngược, Ngô Hân ngồi trên cán cuốc bực dọc một lúc, cuối cùng đành miễn cưỡng đứng dậy, làm theo lệnh của La Thế Khánh, vun cho xong mấy luống ngô đã chừa lại cho mình. Dù tính tình có bướng bỉnh đến đâu, đứng trước hiện thực, cậu cũng chỉ đành cúi đầu nhận thua!

Mặt trời đã ngả bóng, các lao động nữ đã vun xong luống của mình, người thì vội vàng quay về trại cho con bú, người thì chạy đi làm vườn tư, người thì về nhà vo gạo, rửa rau, nấu bữa tối. Nơi đất lớn dưới chân dốc chỉ còn lại một mình Ngô Hân. Cậu còng lưng, vung cuốc, thở hồng hộc, từng gốc ngô từng gốc ngô vun đất.

Những chú chim trong rừng tranh thủ sự mát mẻ trước khi trời tối hẳn, cất tiếng hót thỏa thích khúc ca cuối cùng trong ngày. Hơi đất nóng rực đang dần mát lại, lớp sương chiều xám nhạt mỏng manh từ từ lan tỏa khắp núi đồi đồng ruộng. Đất lớn dưới chân dốc chìm vào tĩnh mịch, ánh sáng cũng ngày càng tối sầm lại.

Ngô Hân vẫn còn hai luống ngô dài chưa vun xong, phải làm sao đây? Chẳng mấy chốc nữa là trời tối hẳn, có muốn vun cũng không vun được nữa. Lòng Ngô Hân bồn chồn như có một ngọn lửa đốt, toàn thân nóng ran rớm mồ hôi. Cậu đã mệt đến mức chẳng muốn nhúc nhích nữa, nhưng lý trí vẫn ép buộc cậu, phải vun cho xong luống ngô, phải vun cho xong luống ngô! Kiểu lao động nguyên thủy này ép cậu chỉ muốn ngẩng mặt lên trời gào thét.

Đột nhiên, cậu nghe thấy tiếng cuốc xới đất ở ngay trước mặt, lại còn ở rất gần. Người này là ai nhỉ? Cậu thẳng lưng lên, ngước mắt nhìn về phía trước.

Trong chạng vạng tối, giữa những chiếc lá ngô đang lay động trước gió nhẹ, Trịnh Tuyền - nữ thanh niên trí thức cùng nhà tập thể với Ngô Hân, cũng đang thẳng lưng dậy, theo thói quen dùng tay vén lọn tóc mai, gài mấy sợi tóc đen ra sau khóe miệng, rồi dùng khóe môi cắn nhẹ. Ngô Hân cả đời này cũng không thể quên được vẻ quyến rũ lúc bấy giờ của cô ấy. Cô ấy cũng nhìn thấy cậu, tức thì lộ ra dáng vẻ vừa thẹn thùng lại vừa có chút bất an ẩn giấu. Ngô Hân chấn động sâu sắc, cậu xúc động gọi:

"Cậu..."

Trịnh Tuyền đã lấy lại vẻ bình tĩnh, cô ấy cất giọng dịu dàng: "Còn mấy nhát cuốc là vun xong hết rồi. Tranh thủ lúc còn chút ánh sáng, làm cho xong đi." Nói xong, cô ấy cúi người xuống trước, vung cuốc lên. Một luồng cảm xúc kích động tràn ngập toàn thân Ngô Hân, cậu hai tay giữ cán cuốc, ngây người nhìn Trịnh Tuyền. Ý là, mọi người đã đi hết, cô ấy lại ở lại một mình, giúp cậu vun cho xong những luống dài chưa vun ấy. Đứng ngẩn ngơ một lát, Ngô Hân mới nhận ra mình có chút thất thố, cậu muốn nói vài câu cảm ơn nhưng ú ớ nửa ngày mà chẳng nói ra được nửa câu. Nhìn thấy Trịnh Tuyền đã vun đến sát bên mình, cậu vội vàng cúi người xuống, vung cuốc, dùng đất vun đắp cho mấy gốc ngô chưa được vun kỹ ngay trước ngực.

Trên thửa ruộng lớn dưới chân dốc, chỉ còn tiếng cuốc cỏ, hất đất sột soạt, tiếng gió nhẹ lay động những chiếc lá ngô dài xào xạc. Cả hai không ai nói câu nào, hai cây cuốc chạm vào nhau giữa khoảng cách các khóm trong hàng ngô, gần như cùng một lúc, cả hai cây cuốc đồng loạt dừng lại. Ngô Hân không dám ngẩng đầu lên nhìn Trịnh Tuyền, cậu có chút hổ thẹn, một trang nam nhi mà làm việc còn chẳng bằng một cô gái. Trịnh Tuyền cũng không ngẩng đầu lên, cô ấy rất tự nhiên thu cuốc về phía sau, rồi dùng sức, "sột soạt" mấy nhát cuốc đào tung lớp đất mà Ngô Hân vừa vun vào gốc ngô, ngồi xổm xuống, dùng tay bứt ra mấy nhánh cỏ dại non cao chừng hai ba tấc, giơ lên, ngước mặt nhìn Ngô Hân và nói:

"Đội trưởng bảo anh vun đất kiểu mèo giấu cứt, quả nhiên không sai! Thấy chưa hả, anh dùng đất lấp kín những đám cỏ dại non này rồi, qua một trận mưa là cỏ dại mọc còn ác liệt hơn cả ngô, hút sạch cả phân bón đấy."

Ngô Hân tâm phục khẩu phục nhìn Trịnh Tuyền. Sống lưng cậu lại túa mồ hôi: Tất cả những luống ngô cậu từng vun, hoàn toàn không chú ý tới việc dưới gốc ngô lại có những đám cỏ dại non thế này! Cậu bất giác ấp úng hỏi:

"Vậy... vậy tôi phải làm sao?"

"Làm lại chứ sao!"

"Trời tối mất rồi..."

"Nhất định phải mò mẫm làm lại trong tối à? Ngày mai dậy sớm một chút, chưa đầy một tiếng là vun xong hết."

Ngô Hân gật đầu, đáp: "Được."

"Anh đừng dậy sớm nữa." Trịnh Tuyền nắm cán cuốc đứng thẳng người dậy, đối diện với Ngô Hân, chân thành nói, "Anh vừa mới khỏi ốm mà, nghỉ ngơi nhiều vào. Em dậy sớm một chút, tiện thể vun luôn mấy luống ngô này hộ anh là xong."

"Cậu..." Ngô Hân tuyệt đối không ngờ Trịnh Tuyền lại đối xử với người khác thành khẩn và hậu hĩnh như vậy. Cậu há hốc miệng, cảm động đến mức lồng ngực phập phồng, không thốt nên lời.

Mặt trăng nhô đầu ra từ đỉnh núi bên kia khúc loan, ánh trăng dịu dàng đang đổ rạt lên khuôn mặt Trịnh Tuyền. Cô gái có vóc dáng cao ráo, ngày thường ăn mặc mộc mạc đến mức chẳng bao giờ gây chú ý này, giờ phút này lại thanh tú biết bao, toàn thân tỏa ra vẻ đẹp nho nhã khiến người ta say đắm. Cô để tóc ngắn ngang tai, hai bên được kẹp chặt bằng cặp tóc; trên vầng trán tròn và trắng không vương một sợi tóc, không thấy một nếp nhăn nào. Chỉ khiến người ta chú ý đến đôi mắt đen láy, hiền hòa, ôn thuận nằm bên dưới đôi lông mày dài thanh mảnh và cong cong.

Vì lúc đi làm không đội nón lá, đôi gò má của cô ánh lên sắc hồng như đóa hồng. Ngô Hân chưa từng ngắm nhìn kỹ Trịnh Tuyền bao giờ, đây là lần đầu tiên cậu phát hiện ra mũi của Trịnh Tuyền cao ráo thẳng tắp, hai cánh môi thoa son như lúc nào cũng hơi hé mở, mang theo nụ cười ngọt ngào trầm tĩnh, ôn hòa.

Trời đã tối hẳn. Những ngọn núi xa gần phác họa nên những đường cong đậm nhạt vừa vặn giữa bầu không gian. Đủ loại côn trùng nhỏ thường xuất hiện vào ban đêm mùa hè đúng giờ cất tiếng kêu rả rích trong núi rừng. Đom đóm giống như những đốm lửa nhấp nháy, tiếng kêu của ve sầu vô cùng rõ ràng.

"Về nhà thôi." Trịnh Tuyền thấy Ngô Hân đứng ngẩn ngơ liền nhắc nhở một câu, rồi vác cuốc lên vai trước.

Ngô Hân vác cuốc theo sau, bước ra khỏi thửa ruộng lớn dưới chân dốc rậm rạp làm người ta xao xuyến, đi theo con đường nhỏ quanh co được ánh trăng soi tỏ để tiến về Sa Bình Trại. Sắp đi đến gần trại, cậu mới nhận ra hai người bọn họ đi suốt dọc đường chẳng nói câu gì, chỉ cắm cổ mà bước. Nếu còn không nói gì nữa thì cậu quá vô tình rồi. Cậu bước nhanh hai bước, sóng vai đi cùng Trịnh Tuyền, có chút ấp úng nói:

"Cảm ơn nhé, Trịnh Tuyền, tôi kh... không biết dùng gì để bày tỏ lòng biết ơn của mình nữa."

"Anh đang làm gì thế này!" Trịnh Tuyền mỉm cười nhẹ nhàng, đôi mắt dịu dàng liếc cậu một cái rồi nói, "Không cần cảm ơn em đâu. Thật ra, không thể trách anh được, anh thường ngày làm việc cùng xã viên nam, nên không biết cách vun ngô thế nào. Hơn nữa, anh lại đang mang bệnh trong người, chỉ là, chỉ là anh đừng chống đối đội trưởng..."

Ngô Hân vẫn mang theo chút cục súc nói: "Nếu lão ấy nói chuyện với tôi giống như cậu thì tôi có chống đối lão ấy không?"

"La Thế Khánh có hơi nóng tính một chút, nhưng những gì hôm nay lão nói với anh vẫn đúng mà!"

"Phi! Lão ta chỉ giỏi bày uy tạo oai. Tôi cứ mặc kệ lão..."

"Lão ấy dẫu sao cũng là đội trưởng một đội..."

"Đội trưởng một đội thì thế nào, chẳng lẽ có thể làm vua một cõi chắc!" Ngô Hân càng nói càng hậm hực.

"Suỵt, anh nói nhỏ tiếng thôi." Trịnh Tuyền nhìn về phía Sa Bình Trại đã sáng đèn, rồi quay mặt lại khuyên nhủ: "Ngô Hân, anh đừng nổi cáu nữa. Dù nói thế nào đi nữa, chúng ta là thanh niên trí thức, chẳng phải vẫn đến để nhận giáo dục lại hay sao? Phải học tập bần nông hạ nông, phẩm chất ưu tú của họ..."

Ngô Hân khinh bỉ bĩu môi: "Phẩm chất ưu tú gì chứ. Trịnh Tuyền, cậu không nghe người ta nói ở Sa Bình Trại này có rất nhiều trò ma mãnh à. Trên danh nghĩa thì nói một ngày công đáng ba mươi mấy xu, thế nhưng đến mùa thu thì chưa bao giờ thực hiện. Nhà nào có quyền có thế thì độ tháng năm tháng sáu ăn cơm gạo trắng, lợn cũng ăn ngô. Nhà nào nghèo rớt mồng tơi thì vừa đầu xuân đã lo thiếu lương, ăn cơm khoai tây, đến tháng năm tháng sáu còn phải lên sườn núi đào củ dương xì. Người ta đặt vè hát: Đội trưởng xài tiền một câu nói, kế toán xài tiền nhấc bút vạch, thủ quỹ xài tiền vươn tay chộp, quần chúng xài tiền nói lời hay. Anh xem đấy, bắt chúng tôi hiểu hiện tượng này thế nào đây?"

Trịnh Tuyền chăm chú lắng nghe lời Ngô Hân, kinh ngạc nhướng cao đôi mày: "Những chuyện này sao em lại không nghe thấy nhỉ?"

"Những chuyện cậu chưa nghe thấy còn nhiều lắm đấy!"

"Ngô Hân, anh đừng có nghe mấy kẻ lười biếng, lưu manh đó bị đặt vu khống sau lưng..."

"Tuyệt đối không có chuyện đó!" Ngô Hân có chút kích động: "Những chuyện này đều rành rành ra đấy, dựa vào quyền thế để bóc lột người khác, sao lại là vu khống..."

"Ngô Hân!" Sắc mặt Trịnh Tuyền trở nên nghiêm nghị, cô lạnh lùng cắt ngang lời Ngô Hân, nói: "Sao anh có thể nói những lời này! Dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, làm gì có chuyện bóc lột người khác chứ?"

"Ở Sa Bình Trại thì có đấy!"

"Đừng nói nữa." Giọng điệu của Trịnh Tuyền vừa nghiêm khắc vừa trang trọng, cô đổi cuốc sang vai bên kia, hạ thấp giọng nói: "Hôm nay em mới phát hiện ra trong tư tưởng của anh có một thứ nguy hiểm. Tuyệt đối không được để nó phát triển đấy!"

"Không, tư tưởng của tôi không nguy hiểm, là ở Sa Bình Trại có ma quỷ!" Ngô Hân giận dữ bác bỏ lời Trịnh Tuyền, "Cậu ngày nào cũng đi làm lao động, tại sao lại không nhìn thấy những thứ này?"

"Úi chà, hỏa khí lớn thế nhỉ!" Trịnh Tuyền dịu giọng nói hòa giải: "Ngô Hân, anh bình tĩnh lại đi, em phải về nhà nấu cơm đây."

Nói xong, Trịnh Tuyền mỉm cười nhạt với Ngô Hân, vẫy vẫy tay, vác cuốc chạy về phía Sa Bình Trại.

Ngô Hân ngẩn ngơ nhìn bóng lưng Trịnh Tuyền hòa vào bóng râm cây liễu cạnh ao nước đầu trại, đứng ngẩn người ra đầy bất lực. Hứng thú tranh biện vừa mới dâng lên, ngờ đâu Trịnh Tuyền lại nhẹ nhàng bỏ đi như thế. Cô ấy vẫn còn ngây thơ, ngây thơ đến mức buồn cười. Đây là kết luận mà Ngô Hân rút ra về Trịnh Tuyền. Cậu bất giác cười khổ lắc đầu, thế nhưng cái lắc đầu ấy hoàn toàn không thể xua đuổi Trịnh Tuyền ra khỏi ý thức của mình. Ngược lại, dáng vẻ ôn hòa với nụ cười nhạt của cô ấy vẫn lưu lại rất lâu trong đầu cậu.

Ngô Hân vác cuốc, chậm rãi bước về phía đầu trại. Đôi dép nhựa cậu đang đi lọt vào không ít bùn cát, lòng bàn chân ngứa ngáy rất khó chịu. Khi đi qua ao nước, cậu không kìm được bước tới bờ ao, tìm một phiến đá xanh sạch sẽ rồi ngồi xuống, cởi chiếc dép nhựa đen ra, ngâm đôi chân vào làn nước ao ấm áp. Cứ thế ngồi im bất động.

Thật kỳ lạ, dù cảm thấy mệt mỏi nhưng trong đầu cậu lại có một sự phấn khích không nói nên lời. Thứ gì đó đang khơi gợi cậu, khiến cảm xúc của cậu bùng nổ hưng phấn sau chuỗi ngày u sầu đằng đẵng.

Cậu phải suy nghĩ, suy nghĩ cho thật kỹ.

Trừ Quách Nhân Tú được biệt phái đến ban thanh niên trí thức khu, nhà tập thể Sa Bình Trại vẫn còn mấy cô gái nữa, Chu Phúc Linh ít nói, Đinh Kiếm Bình mặt trắng, Trần Bội Quân tính toán giỏi, Thiêu U Phân lúc nào cũng mong ngóng mình làm nên sự nghiệp. Ngô Hân nhớ rất rõ, lúc đi làm, mấy cô gái này đều vác cuốc lên sườn núi. Thế nhưng tại sao, khi thấy một mình cậu bị La Thế Khánh trừng phạt, các cô gái khác đều bàng quan không hỏi tới, tự mình quay về nhà tập thể, duy chỉ có Trịnh Tuyền là lại đến giúp đỡ cậu?

Trên bờ ao nước, năm sáu cây liễu già lực lưỡng đều đã mọc dài và rộng những chiếc lá như con cá nhỏ. Trong cơn gió nhẹ sau khi màn đêm buông xuống, những cành liễu lắc lư, dao động theo từng đợt tiếng xào xạc nhỏ, chiếu những ánh trăng lốm đốm lên mặt ao phẳng lặng như gương. Có một nhành liễu quét qua mặt Ngô Hân, khiến mặt cậu ngứa ngáy, lòng nóng hừng hực. Làn nước ao trong vắt phản chiếu rõ mồn một mấy ngọn núi xung quanh Sa Bình Trại, phản chiếu vầng trăng tròn vo, phản chiếu cả đám mây trắng chất chồng như bông gòn bên cạnh ánh trăng sáng.

Ngô Hân tuổi hai mươi mốt đang đứng ở ngã ba đường giữa sự trưởng thành và chưa trưởng thành trong tư tưởng. Cậu thích bàn luận sâu xa về ý nghĩa cuộc đời, thích suy ngẫm về đủ loại hiện tượng trong xã hội. Một hai năm nay, trải nghiệm về quê lập nghiệp đã khiến cậu hoài nghi về nhiều khái niệm vốn có, từ đó làm lay chuyển niềm tin ban đầu của mình. Trong chốc lát, cậu lại không tìm được phương hướng nỗ lực, không thấy rõ mục tiêu mình sẽ theo đuổi là gì. Thế nên, tư tưởng của cậu đang ở vào giai đoạn trầm lắng, cảm xúc tụt dốc cực độ, tình cảm lạnh nhạt, suốt ngày chìm trong u sầu khó chịu, mặt mày ủ dột, hoặc là mấy ngày không nói một câu, hoặc là hở ra là nói lời quái gở, oán trách, ôm thái độ hoài nghi với mọi thứ. Thời học sinh, cậu vốn là người yêu thích đọc sách, thích suy ngẫm, chính trực thành thật, hỉ nộ ái ố rất dễ bộc lộ ra ngoài.

Bố của cậu, Ngô Cần, là một học giả lớn tuổi có tiếng tăm lừng lẫy, một mọt sách tiêu chuẩn. Dường như từ khi còn rất nhỏ, Ngô Hân đã có thành kiến với bố. Cậu cảm thấy bố quá cứng nhắc, thủ củ, mang cái đầu bằng đá hoa cương. Ví dụ như, mẹ nhà người ta đều có công việc, đều đi làm, nhưng bố lại không cho mẹ đi làm, ông muốn mẹ ở nhà chăm sóc con cái, phục vụ ông. Vì thế, khiến Ngô Hân và chị gái Ngô Lâm từ nhỏ không thể vào nhà trẻ hay mẫu giáo. Nói là để mẹ dạy dỗ ba đứa con, thế nhưng ông lại hay sang can thiệp vào việc giáo dục của mẹ, ép Ngô Hân mỗi ngày buổi sáng nhất định phải viết xong hai mươi chữ đại tự thì mới được ăn sáng. Nếu không viết xong thì chẳng những không có cơm sáng mà còn bị ăn "hạt dẻ", ngày hôm sau vẫn phải gấp đôi số chữ. Nếu lúc đó mà đúng lúc bố đang nổi nóng thì chẳng khác nào chuốt lấy trận đòn. Lúc mẹ đánh con, tay giơ cao nhưng đánh vào người không đau. Thế nhưng bố đánh người thì mặt mày dữ tợn, trông chẳng giống một học giả uyên bác chút nào mà giống hệt địa chủ, quản đốc, tư bản trong phim ảnh, thường làm Ngô Hân đau đến mức không ngủ nổi. Một con người như thế, bị phê bình ở cơ quan là chuyện đương nhiên. Cách mạng Văn hóa ập đến, bố bị lôi ra ngoài diễu phố, đấu tố, Hồng vệ binh dùng chân đá ông, dùng thắt lưng đồng quất ông, treo trên cổ ông tấm bảng đen nặng hơn hai mươi cân. Tiền lương hơn ba trăm đồng ban đầu của bố bị phạt trừ chỉ còn lại sáu mươi đồng. Gia đình năm người gồm bố, mẹ, chị, Ngô Hân và em gái, tiền nhà tháng nào cũng phải đóng, tiền nước máy không hiểu sao ngày càng đắt đỏ, gia đình khổ cực đến cùng cực. Em gái Ngô Liễu thấy mẹ mua về một cây súp lơ, vui mừng nhảy cót lên kêu: "Ôi, hôm nay nhà mình có súp lơ để ăn rồi!" Ngô Lâm đỏ hoe mắt ôm chặt em gái vào lòng, thế nhưng Ngô Hân lại nói với bố mẹ: "Xem đi, đây chính là do lối sống tư sản trước đây của nhà ta gây ra. Ngày nào cũng ăn rau xanh củ cải mà Ngô Liễu đã thấy khổ rồi. Trước giải phóng bần nông hạ nông ăn cám nuốt rau, trên thế giới vẫn còn hai phần ba bị áp bức..." Lời chưa dứt, bố đã giáng cho Ngô Hân một cái tát, đánh bật cả máu răng của Ngô Hân ra. Ngô Hân vĩnh viễn không bao giờ quên cái tát này. Hơn nữa, điều khiến Ngô Hân cảm thấy khó hiểu là đấu qua đấu lại, chẳng những không đấu ngã được bố, ngược lại, người nước ngoài đến Trung Quốc còn đề nghị muốn gặp ông. Đúng là quỷ tha ma bắt! Chỉ là lúc đó không cho bố đi gặp, nhưng cũng không đấu tố ông nữa, chỉ bảo ông ngồi trong "nhà bò" viết bản kiểm điểm. Điều khiến Ngô Hân không thể dung thứ nhất là một sự kiện xảy ra vài ngày trước khi cậu lên núi về nông thôn. Lúc bấy giờ, vừa vặn là thời điểm trước thềm Đại hội IX sắp khai mạc, Diêu Văn Nguyên bọn họ soạn thảo một điều lệ đảng mới, đưa xuống yêu cầu các giới cùng thảo luận. Cũng là do bọn chúng mù mắt, đến cả bố cũng bị gọi tới. "Con quỷ già" này lúc này lại oai phong trở lại, hớn hở thay quần áo rồi chạy đi họp. Đến hội trường, ông đọc đi đọc lại từng chữ từng câu từ đầu đến cuối bản "dự thảo sửa đổi". Thảo luận bắt đầu, ông là người phát biểu đầu tiên, nói: "Bản dự thảo này không ổn. Câu đầu tiên nói đến Lâm Bưu làm người kế nhiệm, đã không ổn rồi. Đây không phải là một điều lệ đảng dân chủ..." Lời chưa dứt, cả hội trường xôn xao, ngay lập tức, buổi thảo luận biến thành buổi đấu tố, ông lại bị cách ly tiếp.

Là một đứa con trai, có một người bố như thế, sao có thể không cảm thấy chán ghét và căm hận cho được! Dù là người ngốc đến đâu đi chăng nữa cũng sẽ không đến những hội nghị quan trọng cỡ này để ăn nói xằng bậy chứ! Chuyện lan truyền ra ngoài, vậy mà vẫn có rất nhiều người không tin, bảo rằng đó là bị đặt ra, phải lùng bắt kẻ biên soạn những trò cười chính trị loại này, nắm bắt động thái đấu tranh giai cấp mới. Qua đó có thể thấy, bố phản động nhường nào, ngoan cố nhường nào, không biết thời thế nhường nào chứ! Vì đủ thứ chuyện này, Ngô Hân hận bố mình thấu xương, và vì thế mà càng thêm kính trọng chú của mình là Ngô Giác.

Trong thế hệ trước của nhà họ Ngô, Ngô Cần là anh Cả, Ngô Giác là em út. Giữa anh cả và em út còn có ba người chị em gái, Ngô Hân gọi họ là Đại nương nương, Nhị nương nương, Tiểu nương nương. Cậu gọi Ngô Giác, phía trước tuyệt không thêm chữ "tiểu", mặc dù ông là chú út, thế nhưng Ngô Hân vẫn tôn kính gọi ông là chú. Chú là một nhà thơ tài hoa xuất chúng nổi lên sau giải phóng, trên báo chí tạp chí thường xuyên có thơ của ông được đăng tải, trong tủ kính của hiệu sách tân hóa có những tập thơ với bìa sách đẹp mắt, trang trọng do chú thiết kế. Hai chữ Ngô Giác còn được in bằng kiểu chữ viết tay mạ vàng, vô cùng nổi bật. Những thanh niên hơi yêu văn học một chút đều biết ông, còn mê mẩn học thuộc lòng thơ của ông. Trong lớp học của Ngô Hân, có mấy bạn học có thể học thuộc lòng thơ của chú. Có một lần trường tổ chức liên hoan, còn có người ngâm thơ trữ tình của chú nữa! Trong tâm trí của thiếu niên Ngô Hân, chú là một nhân vật rực rỡ hào quang; theo thời gian tuổi tác lớn dần, màu sắc lãng mạn bắt đầu phai nhạt, thành phần hiện thực bắt đầu tăng lên, Ngô Hân càng thêm kính trọng chú. Bạn xem ông kìa, thơ mới hết bài này đến bài khác được đăng, sự nghiệp thuận buồm xuôi gió, đừng nói là bị phê phán, đến cả bị phê bình thì chú cũng chưa từng bị. Hồi còn ở tiểu học, Ngô Hân đã thích nhất một bài thơ nhỏ do chú viết thế này:

Một dải hoa tươi

Một dải rặng liễu

Một dải cờ hồng phấp phới trước gió

Mùa xuân miền núi

Đậm đà tựa rượu

Trên đỉnh núi treo màu xanh ngắt

Dưới ruộng chảy mỡ màu

Tiếng chiêng trống vang lên ở ngã ba đường

Khúc hát miền núi

Du dương du dương có nhịp điệu biết bao!

Đến tận khi Ngô Hân bước vào tuổi xế chiều của cuộc đời, cậu vẫn còn có thể học thuộc bài thơ này. Ngô Hân nhớ, bài thơ nhỏ này của chú được sáng tác vào năm 1965, trên con đường du ngoạn đến vùng đất mà nay Ngô Hân đang đến để cắm bản định cư. Phía dưới bài thơ nhỏ, chẳng phải có viết "Tại nhà khách công xã Ba Lão" đấy ư! Ngô Hân đến Sa Bình Trại cắm bản định cư, phần lớn là chịu ảnh hưởng từ bài thơ này của chú. Sa Bình Trại thuộc đại đội Liên Bình, đại đội Liên Bình thuộc công xã Ba Lão, Ngô Hân đã đến vùng núi mà chú từng nhiệt tình ca ngợi để chiến đấu rồi đây.

Trong Cách mạng Văn hóa, chú tuy cũng chịu một chút chấn động nhưng không bị diễu phố, cũng không bị đấu tố, chỉ là bị dán mấy tờ đại tự báo, sau đó thì đi đến trường cán bộ. Dương nhiên, chuyện ngốc nghếch giống như bố thì chú tuyệt đối sẽ không làm.

Cắm bản định cư ơi, cắm bản định cư! Tại sao mày lại tàn nhẫn thế này? Ngô Hân mang theo đầy nhiệt huyết đến nông thôn, đời sống hiện thực bắt đầu thay đổi cách nhìn của cậu. Cậu nhìn thấy lão nông đã hơn sáu mươi tuổi vẫn phải chui vào hầm than đào than đá, cậu nhìn thấy đủ mọi chuyện bất bình ở Sa Bình Trại. Ở đây có hoa tươi, cũng có rặng liễu, mấy trại Sa Bình, Cao Bình, Trung Bình, Ngưu Tràng Bình, trại nào cũng có một lá cờ đỏ, thế nhưng dưới ruộng không chảy ra mỡ, hạt cải dầu năm nào nộp số lượng cũng không đủ gom, người ta năm nào cũng có những tháng thiếu lương thực. Thợ rèn Mã ở Sa Bình Trại, vợ ông cũng họ Ngô, đối xử với Ngô Hân cực kỳ tốt, Ngô Hân thường hay sang nhà ông chơi. Ngay tháng trước, tiếng vang lách cách của xưởng rèn không còn vang lên nữa, nhà thợ rèn Mã đứt lương thực, ngày nào cũng ăn cháo khoai tây để lót dạ, ông không vung nổi búa tạ. Nhà thợ rèn Mã có bảy đứa con, tính cả người lớn là tổng cộng chín người, một ngày phải cần hai thưng lương thực mới ăn no bụng, thế nhưng ông không có tiền, không mua nổi gạo đắt tới sáu bảy xu một cân, chỉ đành nuốt khoai tây, ăn liên tục mười một ngày. Ngô Hân tận mắt nhìn thấy, trưa hôm đó thợ rèn Mã không nuốt nổi khoai tây nữa, chạy sang nhà La Thế Khánh xin một ấm nước trà, mượn nước trà để nuốt chửng khoai tây vào bụng. Ngô Hân nhìn không nổi nữa, cậu lén nhét hơn chục cân ngô trong gùi của mình, cùng với bốn mươi cân tem lương thực toàn quốc mà mẹ gửi cho, đưa cho thợ rèn Mã. Thợ rèn Mã, một hán tử to con bốn mươi sáu, bốn mươi bảy tuổi, túm chặt lấy Ngô Hân, nước mắt lã chã rơi xuống, rơi đầy mặt đất. Giọt nước mắt này rơi xuống đất, cũng chảy vào lòng Ngô Hân. Cậu ngẩng đầu lên, nhìn dòng khẩu hiệu lớn được quét bằng nước vôi trắng xiêu vẹo trên bức tường đập: Nhiệt liệt chúc mừng thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Văn hóa! Ánh mắt cậu trở nên sâu thẳm, tư tưởng trở nên phức tạp!

Điều khiến Ngô Hân chấn động nhất chính là đại hội ôn nghèo nhớ ngọt do Hoàng Văn Hữu và La Thế Khánh tổ chức cho thanh niên trí thức Thượng Hải. Diễn giả chính ngày hôm đó là La Đức Quang, lão cô độc hơn sáu mươi tuổi vẫn phải chui vào hầm than. Lúc đầu lão kể còn mạch lạc, nói rằng trong xã hội cũ, không có quần áo để mặc, đành phải choàng mảnh vải gai; không có giày để mặc, mu bàn chân bị nứt nẻ mấy vết toác lớn; làm tá điền lâu năm cho địa chủ, thường xuyên không được ăn no lại còn bị đánh đập mắng chửi, thế nên gần bốn mươi tuổi mà vẫn chưa thành gia lập thất. Sau giải phóng mới lấy được vợ, sinh được hai đứa con. Đang kể dở dang, lão bỗng khóc lóc thảm thiết kể về năm đói kém, nhà lão không phân được hạt lương thực nào, vợ chết đói, hai đứa con cũng chết đói... Các thanh niên trí thức đều cảm thấy khó hiểu, trước giải phóng lão chưa thành gia lập thất, sao lại có người chết đói được chứ? Ngô Hân thấy lão bị La Thế Khánh và Hoàng Văn Hữu lôi kéo dỗ dành kéo đi, bèn vội vàng hỏi thợ rèn Mã ngồi bên cạnh: "Năm đói kém mà ông ấy nói là năm nào vậy?"

Thợ rèn Mã rút chiếc tẩu thuốc hoa xanh ra khỏi miệng, nhổ một bãi nước bọt, dùng giọng điệu chỉ có Ngô Hân nghe thấy nói:

Năm nào á, năm sáu chứ năm nào!

Đối với Ngô Hân mà nói, đây quả thực là tiếng sét đánh ngang tai! Sau đó, cậu sang nhà thợ rèn Mã hỏi cho ra lẽ, thợ rèn Mã mới kể tường tận từng chút một cho cậu nghe: Năm sáu, thổi phồng thành tích ảo, nói là một gốc ngô có thể kết bảy tám quả lớn, lúa mẫu sản sáu nghìn cân, bảy nghìn cân. Đến mùa thu hoạch, gom góp tất cả lương thực đem đi nộp cũng không đủ con số đó, thế là họ đắp cỏ khô dưới đáy kho, bề mặt đổ lên một lớp lúa để lừa bịp người ta. Làm thế này rồi, cán bộ thì hài lòng, còn bách tính thì gặp họa. Hạt dẻ, hồng táo trên sườn núi bị đào nhẵn, đọt dương xì bị đào sạch, rau dại bình thường hái về nấu cám lợn cũng bị quét sạch, đi đâu mà tìm đồ ăn chứ! Người thì nhịn được, chứ cái bụng thì không nhịn được. Người vợ mà La Đức Quang lấy sau giải phóng và hai đứa con chính là chết vào năm đói kém đó. Ông không chết, là vì ban đêm ngày nào cũng trốn lên sườn núi ruộng nương để ăn trộm củ cải to bằng nắm tay, nên mới may mắn sống sót. Nhà thợ rèn Mã không gặp họa, là vì ông vừa hay được đội công trình làm đường mượn đi đục thép, tiền lương tuy không cao nhưng cơm thì được ăn no.

A, đây chính là năm tháng "Một dải hoa tươi, một dải rặng liễu, một dải cờ hồng phấp phới trước gió", đây chính là năm tháng hát những khúc ca núi du dương du dương đó sao? Chú ơi là chú, trại nào cũng có người khiêng thây người chết ra ngoài, chú không nhìn thấy thì chắc cũng phải nghe nói chứ; chú không nghe nói thì chắc cũng phải có cảm giác gì chứ! Mọi người đói meo cái bụng, khóc cũng khóc không nên tiếng, rốt cuộc là ai đang khua chiêng gõ trống, rốt cuộc là ai đang hát khúc ca núi?

Ngô Hân giống như người mắc bệnh tâm thần rối loạn. Hình ảnh chú Ngô Giác bỗng chốc rơi từ trên mây ngũ sắc xuống hố phân. Hóa ra, những năm nay chú thuận buồm xuôi gió, đắc ý mãn nguyện chính là nhờ viết ra những bài thơ kiểu này mà có được! Còn bố, người bố cứng nhắc mang cái đầu đá hoa cương, chẳng phải vì nói ra sự thật nên mới bị phê phán đó sao? Ngô Hân nhớ lại, về Đại nhảy vọt, về Đại luyện thép, bố và chú từng có tranh cãi. Sau này sự kiện chứng minh, người nói Đại luyện thép là hồ đồ như bố thì chịu phê phán; người viết thơ ca ngợi Đại luyện thép như chú thì được thăng một cấp. Hồi đó, Ngô Hân ngây thơ hoàn toàn đứng về phía chú. Mà hôm nay, rời xa Thượng Hải, Ngô Hân bắt đầu nhận ra, người sai không phải bố mà là chú. Bố chỉ vì nói sự thật nên mới chịu thiệt thòi, mới phải đeo tấm bảng nặng hơn hai mươi cân lên cổ. Ngô Hân hối hận đến mức chỉ muốn khóc lớn!

Đối diện với đời sống hiện thực nghiêm khắc, Ngô Hân bắt đầu suy ngẫm một loạt vấn đề. Cậu bắt đầu trở nên sâu sắc, trở nên cô độc, trở nên u sầu, cảm thấy lạnh nhạt và không thể tin tưởng vào bất cứ thứ gì.

Đúng lúc đang hoài nghi đủ điều về hiện thực, Trịnh Tuyền lại xông vào cuộc sống của cậu giống như một viên thiên thạch bay từ ngoài trời tới. Chỉ tiếp xúc riêng với cô ấy một buổi tối, Ngô Hân đã cảm thấy cô ấy thuần khiết và ngây thơ biết bao, so với thế giới loài người phức tạp, cô ấy đơn giản hệt như một viên ngọc thạch trong suốt lấp lánh. Bạn nhìn cô ấy xem, vẫn còn tin tưởng rằng Sa Bình Trại là một vùng sáng sủa, không có hiện tượng xấu xa, tin tưởng rằng đội trưởng sản xuất thô bạo quả thật đang giáo dục lại thanh niên trí thức, tin tưởng rằng trong xã hội xã hội chủ nghĩa của chúng ta không có tàn dư phong kiến để lại từ xã hội cũ, tin tưởng tất cả những gì Ngô Hân từng tin tưởng trước đây!

Ngô Hân chỉ cảm thấy cô ấy ngây thơ chứ chưa bao giờ cảm thấy cô ấy buồn cười. Ngược lại, cậu còn cảm thấy sự ngây thơ của Trịnh Tuyền vừa hay chứng minh cho sự trong sáng của cô ấy.

Một thứ tình cảm chưa từng có, thường nhen nhóm lên trong những năm tháng cắm bản định cư gian khổ rồi lại bị đè nén xuống, bắt đầu nảy mầm trong con người Ngô Hân. Cậu ngâm đôi chân trong nước ao, nhìn cái miệng chú cá chép trồi lên mặt nước hít thở không khí tươi mát lúc khép lúc mở, trên mặt ao trong vắt khẽ gợn lên từng vòng gợn sóng.

"Ngô Hân, anh còn ngồi ngẩn ra đấy làm gì? Mau về đi, nhà tập thể có khách đến kìa!"

Bên giếng nước cách ao không xa, một gánh thùng nước tôn "phốc" một tiếng ném xuống giếng. Trên thành giếng, người bạn tốt của Ngô Hân, "tú tài" Cố Dịch đeo một cặp kính gọng đang gọi cậu.

Ngô Hân đáp một tiếng, vội vàng rửa chân qua loa, tung người đứng dậy, tiện miệng hỏi:

"Ai đến thế?"

"Cậu ra xem thì khắc biết. "Nữ nhà cách mạng" của chúng ta đến rồi đấy, còn muốn họp bàn vấn đề nữa cơ!" Cố Dịch dùng giọng điệu trêu chọc nói, gánh lấy hai thùng nước loạng choạng bước tới, cùng Ngô Hân đi về phía Sa Bình Trại.