“Anh cũng hút thuốc à?”

“Hút chơi thôi.”

“Chơi cái này làm gì!” Bản năng của một bí thư Đoàn Thanh niên khiến tôi vô thức cho rằng việc thanh niên hút thuốc quá sớm là biểu hiện của sự trụy lạc.

Cậu tuy không nói gì, nhưng dường như cũng lộ vẻ chột dạ, ngậm điếu thuốc vào miệng, nhả khói ra một cách nhỏ... li ti, chậm rãi, thậm chí mang theo chút ngượng ngùng, nửa ngày trời không hút hơi thứ hai.

“Tiểu Tường à, lại hút thuốc đấy à?” Cách một tấm rèm vải trong lều, bà ngoại lớn tiếng hỏi cậu, vừa nghiêm khắc vừa hiền từ. Lúc này cậu mới hoảng hốt dập tắt điếu thuốc, ú ớ đáp một câu:

“Không có.”

Cậu đau buồn vì cái chết của Lưu đại gia, đau buồn vì cái chết của rất nhiều người quen khác. Lúc đó tôi phê phán cậu yếu đuối, tiểu tư sản, cảm tính, không phù hợp với tinh thần anh hùng cách mạng, bất lợi cho việc chuẩn bị chiến tranh, v.v., nhưng có lẽ tận sâu thẳm linh hồn tôi vẫn còn dư độc của “thuyết tính thiện”, ngay cả khi đang nghiêm túc phê bình cậu, tôi vẫn cảm thấy sự lương thiện của cậu là điều rất đáng quý. Sau đó, có mấy buổi tối tôi nhìn thấy cậu và Lưu Thành Đức ngồi bên nhau, ra vẻ ông cụ non dài ngắn thở dài, trong lòng có chút cảm động, nhưng lại không nói rõ là vì đạo lý gì.

Đêm hôm đó, tôi vốn không phát hiện ra chiếc tủ lớn của cậu đã không còn nữa; nó đã được dùng làm quan tài cho cha của Lưu Thành Đức, chôn xuống đất vàng. Nghe nói lúc đó Lưu Thành Đức cảm kích đến rơi nước mắt, suýt thì quỳ xuống lạy cậu, còn bà ngoại vì chuyện này mà suýt lên cơn đau tim. Sau đó cậu còn giải thích với mọi người rằng, điều đó không phải vì bà quá ích kỷ, mà là căn bệnh cũ có từ trước.

Tiểu Dương, cậu có biết hai năm nay, mỗi khi tôi cãi nhau với Kế Bình, mỗi khi tôi sinh lòng phản cảm với điểm này hay điểm khác của anh ta, tôi lại nghĩ đến những chuyện này. Tôi thừa nhận thực ra tôi dùng ưu điểm của cậu để so sánh với khuyết điểm của anh ta, tôi cũng thừa nhận về mặt lý trí thì không nên so sánh như vậy. Dù Kế Bình ngày thường tầm thường vô vị, đôi khi thậm chí mang lại cảm giác tiểu tiết, tầm thường, nhưng anh ta rốt cuộc cũng từng mang lại cho tôi sự thỏa mãn và niềm vui khó quên. Nhớ có lần đầu tiên tôi đến bệnh viện của anh ta, nhìn thấy anh ta một thân áo blouse trắng, bận rộn túi bụi, liền cảm thấy anh ta cũng rất đáng yêu. Anh ta khám bệnh rất nghiêm túc, không hề chán nản phiền phức, các bệnh nhân đều vô cùng cảm kích anh ta, khiến tôi cảm nhận được sự cao cảNãi chíthần thánh trong nghề nghiệp của anh ta từ đó, và cũng có được niềm tự hào của riêng mình. Hôm đó tôi đặc biệt mua gà, cá, món thập cẩm chay và rượu, tẩm bổ cho anh ta một trận lớn. Anh ta ăn uống ngơ ngác không hiểu gì, lại không biết tại sao tôi lại vui mừng đến thế. Cho đến một ngày anh ta đột nhiên nói với tôi rằng chuẩn bị bỏ công việc ở bệnh viện, đến một khách sạn liên doanh Trung - Ngoại làm thợ mát-xa, tôi mới dần thu lại ánh mắt thưởng thức từng đặt trên người anh ta.

Tôi ban đầu còn không hiểu: “Trong khách sạn có nhiều bệnh nhân thế cơ à?”

“Ầy, mát-xa chăm sóc sức khỏe thôi, người nước ngoài chơi mệt rồi, tôi xoa bóp cho họ thoải mái.”

Công việc cách mạng không phân biệt cao hèn, tôi đương nhiên không phản đối đạo lý này, nhưng anh ta là bác sĩ, hơn nữa bản thân anh ta trước kia từng coi thường, khinh miệt những công việc chỉ để người ta thấy thoải mái như thế, sao lại có thể thay đổi nhanh đến vậy?

“Tôi coi trọng tiền bạc chứ.” Anh ta cười nói.

“Nhưng anh hoàn toàn không thiếu tiền, từ nhỏ anh đã không phải đối mặt với bất kỳ vấn đề sinh kế nào.”

Có lẽ lỗi là ở chỗ tôi cứ vô thức hay hữu ý đem Tiểu Tường ra so sánh với Kế Bình như thế. “Thực ra cái gọi là Tiểu Tường đó của em vốn không hề tồn tại.” Cha không chỉ một lần nhắc nhở tôi: “Cậu ta không còn là Tiểu Tường trong lịch sử nữa, mà là một ảo ảnh lý tưởng của em, là ‘bạch mã vương tử’ mà bao năm qua em không ngừng tưởng tượng, thanh lọc ra. Trong lòng một người mà đã có một thần tượng như thế, thì đừng mong sống yên ổn với bất cứ ai, chẳng bao giờ có lúc nào vừa lòng cả!”

Có lẽ là vậy chăng. Con người có ký ức, vừa may mắn lại vừa bất hạnh, ký ức giống như cánh hoa tàn chiếc lá khô mà thiếu niên ngây thơ kẹp trong sách vở, là vật niệm để níu giữ mùa xuân, hoài niệm quá khứ, mà vật niệm này lại thường khiến người ta ngẩng đầu nhìn bốn bề mênh mông, như thể đánh thứ gì không thể tìm lại được, bởi vì ký ức luôn gạn lọc đi rất nhiều tạp chất, tốt đẹp hơn lịch sử thực tế rất nhiều, cho nên không tránh khỏi thường xuyên trở thành sự phản chiếu ngược lại của hiện thực.

Cha đúng là giống như một nhà hiền triết uyên bác.

Không sai, giả sử ban đầu tôi và Tiểu Tường chỉ gặp nhau lướt qua, giả sử không có quãng thời gian cùng làm việc ở Bát Phân Tràng sau đó, chúng ta chẳng qua chỉ là những người qua đường vội vã lướt qua nhau, thì bây giờ tôi cũng đã không tơ tưởng hão huyền đến thế.

Khi đồng chí khoa trưởng nói với tôi rằng Tiểu Tường và tôi được xếp vào cùng một tổ đến Bát Phân Tràng để hỗ trợ công tác, tôi chưa từng nghĩ rằng đây chính là duyên phận.

Tổ chúng tôi gồm ba người, do Khoa trưởng Tiêu làm trưởng đoàn, hôm đến Bát Phân Tràng trời đã chạng vạng tối. Các đồng chí ở Bát Phân Tràng không biết là còn có thêm một phụ nữ đến cùng, nên không chuẩn bị lều đơn. Cuối cùng vẫn là Tiểu Tường tìm mấy người bạn học, mò mẫm trong đêm dựng tạm một cái lều nhỏ cho tôi ở, cách lều lớn của cậu ấy và Khoa trưởng Tiêu không xa.

Ngày thứ hai đến Bát Phân Tràng là tham gia hội nghị Ủy ban Tổng chi bộ Bát Phân Tràng, nghe báo cáo tình hình công tác giai đoạn trước.

Cuộc họp được tổ chức dưới tán cây bên cạnh sân bóng rổ. Các ủy viên tổng chi cơ bản đều là đội trưởng hoặc chính trị viên các trung đội, biết chúng tôi từ Bắc Kinh đến nên rất trang trọng, đối với chúng tôi, đặc biệt là đối với bài phát biểu và từng câu chêm vào của Khoa trưởng Tiêu, đều nghiêm túc ghi chép vào sổ nhỏ, cuộc họp diễn ra vô cùng nghiêm túc, chính quy, tỉ mỉ.

Chỉ riêng Lục Tiểu Tường là ngồi không yên, ra ra vào vào, lúc thì đi châm bình nước sôi để rót trà cho mọi người, lúc thì đi tìm mấy chiếc quạt, sau đó dứt khoát đi vệ sinh rồi không quay lại nữa. Lúc ăn trưa, Khoa trưởng Tiêu không hài lòng nói với tôi:

“Đứa nhỏ này thiếu kiên nhẫn quá, tác phong du kích thế này thì làm việc kiểu gì?”

Tôi giải thích hộ cậu ấy một lượt, nhưng trong lòng cũng thấy hơi sốt ruột. Tranh thủ lúc xung quanh không có ai, tôi tìm Tiểu Tường để nói chuyện riêng ngắn gọn và nghiêm khắc, chân thành chỉ ra hành vi ban nãy của cậu thực chất là sự coi thường tư cách thành viên tổ công tác của chính mình, là biểu hiện chưa trưởng thành về mặt chính trị. Cậu cúi đầu lắng nghe, cuối cùng phát ra một tiếng "vâng" trong cổ họng, tỏ ý tiếp thu.

Buổi chiều tiếp tục họp, chưa qua nổi một tiếng đồng hồ, cậu ấy lại chứng nào tật nấy, nói là đi vệ sinh, kết quả chạy ra phía đối diện sân bóng giúp người ta sửa máy kéo. Buổi tối, sau khi xử lý xong việc, Khoa trưởng Tiêu đề nghị ba người chúng tôi họp nhỏ một buổi. Vừa ngồi xuống, ông ấy liền phê bình Tiểu Tường một trận.

“Làm việc phải có thái độ làm việc, không thể cảm thấy không hứng thú, không nghe hiểu là chạy lung tung khắp nơi; ít ra cũng phải làm bộ làm tịch ghi chép một chút chứ!”

Tiểu Tường ngẩn người một lát, bắt đầu phản bác, không ngờ lý lẽ của cậu lại có thể khiến chúng tôi á khẩu không trả lời được ngay lập tức.

“Em nghĩ em còn chưa phải là đảng viên, sao có thể tham gia cái hội nghị tổng chi này chứ!”

Khoa trưởng Tiêu ngượng ngùng ậm ừ một hồi lâu mới nói: “Thời kỳ đặc biệt mà, được sự đồng ý của lãnh đạo thì vẫn có thể tham gia chứ, coi như đại diện quần chúng dự thính cũng được mà.” Lãnh đạo mà ông ấy nói, đương nhiên là chỉ chính ông ấy.

Sau đó họp tổng chi mấy lần nữa, Tiểu Tường đều đến “dự thính”, không những ngoan hơn rất nhiều mà còn đảm nhận cả công việc ghi chép hội nghị. Điều khiến người ta ngạc nhiên là chữ viết tay bằng bút máy của cậu ấy cực kỳ đẹp, văn phong trôi chảy, chuẩn xác. Trong thời đại văn hóa khô cạn lúc bấy giờ, tôi dám cá rằng ngay cả thanh niên ở các thành phố lớn cũng rất ít người có trình độ như vậy. Người ở vùng quê nhỏ ngược lại càng kiên cường khổ luyện.

Mấy ngày đầu, phần lớn thời gian của chúng tôi đều chôn vùi trong các cuộc họp: hội nghị tổng chi, hội nghị ban chủ nhiệm nông trường, hội nghị tiểu đội, hội nghị trung đội, đại hội cán bộ, hội nghị gia thuộc, v.v. Nhưng dù là nghiên cứu sản xuất hay nghiên cứu quản giáo, chúng tôi đều là kẻ ngoại đạo, không chêm vào câu nào được, mỗi lần đành theo lệ nói vài câu thăm dò và khích lệ tinh thần. Lâu dần, thành ra những lời sáo rỗng, cũng chẳng còn ai mang sổ nhỏ ra ghi nữa. Những lúc không có họp hành để mở, chúng tôi lại càng trở nên thừa thãi.

Thế là tôi đề nghị đi sâu vào đời sống của cán bộ quản giáo ở khu giam giữ, giúp họ giải quyết một số vấn đề thiết thực. Động cơ của đề xuất này đương nhiên mang theo một chút thành phần tò mò, bởi vì đến nông trường cải tạo lao động này đã bao nhiêu ngày, thực ra tôi vẫn chưa tận mắt thấy phạm nhân trông ra sao. Khoa trưởng Tiêu có lẽ thấy việc này về mặt khách quan cũng có thể giải quyết sự nhàm chán của chúng tôi nên đã đồng ý.

Jack London – “đấng nam nhi” trong văn đàn Mỹ – từng có một thời gian ngồi tù, điều đó đã cung cấp cho những sáng tác sau này của ông một số cảm xúc và căn cứ hiếm có. Sau đó, mỗi khi nhìn thấy những miêu tả liên quan đến nhà tù trong các tác phẩm văn học, trong đầu tôi lại hiện lên ấn tượng cưỡi ngựa xem hoa ở khu giam giữ Bát Phân Tràng.

Bởi vì trận động đất, khắp nơi trong khu giam giữ đều trông đổ nát tơi tả, trông chẳng khác nào một trại tị nạn thời chiến. Phạm nhân chen chúc trong những chiếc lều chống động đất được chắp vá bằng đủ thứ vật liệu, trông có vẻ nhàn rỗi không có việc gì làm. Thái độ của lính canh đối với phạm nhân, theo tưởng tượng trước đây của tôi thì cũng có phần khác biệt. Dù thỉnh thoảng vẫn thấy cảnh quát mắng gay gắt, nhưng cảm giác chung là không quá nghiêm khắc, hung ác, phần lớn là nói năng ôn hòa bình tĩnh. Trong số phạm nhân tuy cũng có kẻ mặt mày dữ tợn, cứ liếc xéo chúng tôi (nhất là tôi lại là phụ nữ), nhưng đại đa số nét mặt đờ đẫn, bình lặng, cung thuận, nhìn vào hoàn toàn là một đám người bình thường phàm tục, chỉ là bộ đồng phục màu đen đồng nhất trên người họ và cái đầu trọc lốc tạo cho người ta cảm giác áp lực hơi mang chút đáng sợ.

Tiểu Tường dù sao cũng là con trai của cựu giám đốc nông trường, rất quen thuộc với các cán bộ ở phân trường. Gặp người lớn tuổi thì gọi một loạt chú, bác, dì, thím; gặp người trẻ hơn thì “hè” lên một tiếng, thân thiết hồi lâu, thậm chí có không ít phạm nhân cũng quen cậu ấy, gặp mặt là chào hỏi trực tiếp. Cậu hoàn toàn không còn vẻ câu nệ gò bó như ở hội nghị tổng chi nữa. Thế nhưng, đối với các cô gái trẻ thì cậu chưa từng ba hoa chích choè. Trong quan niệm của người Bát Phân Tràng, với thân phận là con trai cán bộ kiêm lãnh đạo tổng trường, cậu thuộc tuýp phóng khoáng và từng trải đời sừng sỏ. Hơn nữa tướng mạo lại khá khôi ngô, xem chừng không mấy coi trọng những cô gái quê mùa ở phân trường, ngay cả bạn học cấp hai của cậu cũng có chút tự ti và khiêm nhường trước mặt cậu.

Cán bộ ở nông trường Thanh Hà gọi nhau bằng anh chị em có thể bắt gặp ở khắp nơi, khiến bạn không kìm được mà cho rằng mình đang đặt chân vào một bộ lạc xã hội thị tộc huyết thống. Nông trường sở hữu một trường cấp hai con em và mười trường tiểu học con em, học sinh tốt nghiệp không có chỗ làm, phần lớn phải dựa vào chính nông trường để tiêu hóa. Lâu dần, trong đội ngũ cán bộ hình thành một lượng lớn “binh đoàn con em”. Đội ngũ “con em” đến tuổi trưởng thành, tìm kiếm bạn đời xung quanh, việc kết hôn nội bộ cực kỳ phổ biến, cộng thêm ở đây có thói quen nhận họ hàng nuôi, thế nên cuối cùng ai nấy đều dây dưa họ hàng thân thích, chỗ nào cũng vướng bận luân thường quan hệ. Nếu cấp trên muốn đến tìm hiểu tình hình của ai đó, thì buộc phải làm rõ tình hình của người cung cấp thông tin trước, nói không chừng ai với ai lại có mối quan hệ bà con xa xôi nào đó. Ngay cả bọn họ cũng tự đùa rằng: Ở Thanh Hà họp đại hội chẳng cần phải hô "các đồng chí" nữa, chỉ cần hô một tiếng "các bậc phụ lão huynh đệ tỷ muội con cháu chú thím cậu mợ", là đủ mặt hết.

Đương nhiên, chuyện gì cũng có ngoại lệ. Trưởng công trình Trương ở trung đội 3 Bát Phân Tràng vốn quen mặt Tiểu Tường, tính theo vai vế thì Tiểu Tường phải gọi ông ấy bằng chú, nhưng ông ấy không cho phép, bảo rằng Tiểu Tường đã đi làm rồi thì đối phương đều là đồng chí, không cần phải câu nệ vai vế lớn nhỏ. Nghe Tiểu Tường kể lại, Trương Ngọc Hải từng là nhân vật cờ đầu trên chiến tuyến cải tạo lao động toàn quốc khi cha Tiểu Tường đương quyền, Cách mạng văn hóa vừa bắt đầu liền bị đả đảo nhục mạ, bị giáng chức từ giáo đạo viên xuống phó trung đội trưởng, nhưng công việc vẫn cứ tận tụy chu đáo như cũ. Ban ngày dẫn đội xuống đồng làm việc, các đội trưởng khác tìm chỗ râm mát ngồi xuống, uống trà đọc tiểu thuyết, thậm chí xe đạp cũng bắt phạm nhân lau hộ; còn ông ấy thì sao, giữ vững quy tắc cũ hồi làm cờ đầu, dẫn đầu phạm nhân đổ mồ hôi trên đồng ruộng. Tối về lại bận rộn tìm phạm nhân trò chuyện, nghiên cứu kế hoạch sản xuất và quản giáo, ban đêm còn phải đi kiểm tra phòng ngủ. Sau trận động đất, tường vây của khu giam giữ đổ sập mấy chỗ, 24 tiếng một ngày, còn phải tham gia trực gác canh... Đơn vị cải tạo lao động chính là như vậy đấy, cường độ công việc có biên độ co giãn cực kỳ lớn, muốn làm thì có thể làm bạn mệt chết, không muốn làm thì đó chính là nơi nuôi ông tướng, đặc biệt là vào thời đại đó, mọi thứ đều dựa vào ý thức tự giác.

Nhắc đến việc cán bộ quản giáo lần lượt luân phiên trực gác, tôi vẫn có thể hồi tưởng lại bầu không khí khủng bố bao trùm toàn nông trường lúc bấy giờ. Phạm nhân giữa các phân trường hoàn toàn bị cách ly với nhau, không hiểu sao lại có một lời đồn đại giật gân lan truyền đồng thời giữa các phạm nhân khắp nơi, nói rằng trận động đất Đường Sơn chẳng qua chỉ là điềm báo trước của một trận động đất sụt lún lục địa lớn hơn. Liên tưởng đến Điền Trì năm trăm dặm từng xuất thế do đại địa đứt gãy sụt lún từ thủa hồng hoang, dường như vùng Đường Sơn chẳng bao lâu nữa cũng sẽ bãi bể nương dâu, biến thành một vùng biển cả mênh mông. Phạm nhân đại đa số văn hóa không cao, kiến thức nông cạn, dẫn đến vô tri sinh ra sợ hãi, ai nấy đều nghe hổ biến sắc. Lại thêm một số ít phần tử phản cải tạo đầu sỏ cố ý làm mưa làm gió, chỉ sợ thiên hạ chưa đủ loạn, khiến cho các vụ phạm nhân vượt ngục rải rác thỉnh thoảng lại xảy ra. Tâm tư của phạm nhân là: Không chạy ra ngoài thì kiểu gì cũng chết đuối ở đây.

Tường vây khu giam giữ sập đổ nhiều chỗ, cho dù có cán bộ luân phiên trực gác, phân tán canh giữ từng cửa khẩu, cũng khó mà bao quát hết vạn hộ. Vị trí này vốn là học bảo vệ... đơn xin tăng cường binh lực cảnh vệ đã được nộp lên, nhưng cứ mãi đá bóng qua lại giữa Bộ tư lệnh Vụ vệ Bắc Kinh và Quân khu tỉnh Hà Bắc. Vị trí địa lý của nông trường Thanh Hà nằm trong địa phận huyện Ninh Hà, tỉnh Hà Bắc, nhưng quyền quản lý hành chính lại thuộc quyền tài ph jurisdicc của Bắc Kinh. Nên phái binh lực của ai, hai bên đùn đẩy không quyết định được. Thế là khổ cho những cán bộ quản giáo đó, khiến cho ngày nào cũng mệt mỏi rã rời, hiện tượng vượt ngục vẫn cứ tăng chứ không giảm, thậm chí tâm trạng của phạm nhân có leo thang thành bạo động gây rối hay không, chẳng ai nắm chắc được.

Tôi từng nói chuyện với Trương Ngọc Hải một lần, ông ấy vô cùng lo âu trước cục diện bị động trì trệ đó của công tác quản giáo, chủ trương cán bộ quản giáo nên đi sâu hơn vào trong nội bộ phạm nhân, nắm bắt tình hình tư tưởng, chữa bệnh cứu người, chủ động kiểm soát cục diện. Đối với công tác quản giáo, tôi là kẻ ngoại đạo, nhưng nghe ông ấy chầm chậm giãi bày, cũng cảm thấy có lý, thậm chí còn sốt ruột thay.

“Phạm nhân chạy ra ngoài, không dám về nhà, lại không có nguồn kinh tế, chỉ có đi gây án mới có thể sống nổi. Bây giờ lại động đất, người Bắc Kinh, Thiên Tân đều ở trên phố, gánh nặng của ngành trị an đã đủ nặng rồi, cửa ải này của chúng ta không thể nới lỏng thêm nữa.”

Lời lẽ thiết tha, khiến người ta cảm động.

Trương Ngọc Hải là người Hồi, Bát Phân Tràng không có lò bếp riêng cho người Hồi, ăn uống phải tự tay làm lấy, khi làm việc thường phải ăn bánh bao nguội.

Vợ con ông ấy đều ở Bảo Định, là hộ khẩu nông thôn, cảnh tượng cảnh cô nhi quả phụ cũng vô cùng gian nan. Mặc dù đội gia thuộc Bát Phân Tràng rất cần sức lao động, nhưng gia thuộc của rất nhiều cán bộ không vào được, bởi vì nông trường Thanh Hà sử dụng hộ khẩu thành thị khu Tuyên Vũ của Bắc Kinh, mọi quy củ đều tuân theo Bắc Kinh, ngay cả thông báo của Ủy ban Cách mạng thành phố Bắc Kinh lúc bấy giờ về việc cấm cư dân nuôi gà vịt chó thỏ, nơi đây cũng tuân theo chứ không làm khác. Cán bộ lãnh đạo làm gương đi đầu khai đao, chỉ sau một đêm gà bay chó sủa. Còn như nói nơi đây cách kinh đô nước non vạn dặm, nói đại đa số cán bộ mười năm cũng không có cơ hội đi dạo kinh thành một lần, thì không ai quản nữa. Đã thế cái hộ khẩu Bắc Kinh ở đây lại thuần khiết như vậy, chính hiệu như vậy, thì vấn đề Ngưu Lang Chức Nữ cũng chẳng có gì là lạ nữa.

Tấm lều bị dỡ ra, mặt đất bị đào xới lên, dọa cho da đầu người ta tê rần rần. Hóa ra mấy ngày nay tôi vẫn luôn ngủ trên một cỗ tử thi.

Qua người nhận diện, thì ra đó là một công nhân già của nhà ăn phân trường, sau khi thiệt mạng trong trận động đất thì được chôn ở đây. Người chết ở Bát Phân Tràng rất nhiều, lúc đó đều vội vã chôn cất chỗ này một xíu, chỗ kia một góc, không có sự chỉ huy thống nhất. Rốt cuộc chôn ở đâu, sau đó chẳng ai nói rõ được, lại chôn nông, mấy ngày nay hơi nóng bốc lên, thi thể thối rữa, thế là bắt đầu bốc mùi nồng nặc. Vì chuyện này, phân trường mới quyết định hạ quyết tâm chuyên trách tổ chức người đào tung tất cả những nơi có thể chôn nạn nhân ra, khâm liệm đàng hoàng những thi thể tìm thấy, tìm một nơi thích hợp chôn sâu lại một lượt.

Hôm nghỉ phép, Tiểu Tường nói muốn về nhà thăm bà ngoại, thế nên sáng sớm năm giờ đã dậy giúp tôi dỡ lều. Đợi đến khi chúng tôi dựng xong lều mới ở chỗ khác, thì chưa đến mười giờ trưa, cậu ấy mượn một chiếc xe đạp, vội vã rời đi.

Ăn cơm trưa xong, Khoa trưởng Tiêu lên một chiếc máy kéo của phân trường, nói là muốn về tổng trường báo cáo công việc. Tôi vừa hay cũng muốn về đó thăm người quen trong đội công tác, thế là đi nhờ xe luôn.

Trên đường đi không tránh khỏi cô quạnh, thế là bèn tìm đủ mọi chuyện để nói. Trò chuyện nhảm một lúc, đề tài bỗng nhiên quay sang Tiểu Tường, Khoa trưởng Tiêu hỏi:

“Cậu thấy chàng trai này thế nào?”

Trong lúc vội vàng, tôi nhất thời không rõ ông ấy ám chỉ phương diện nào, đành qua loa gật đầu, nói: “Cũng tạm.”

Tôi nhìn khuôn mặt thâm trầm khó dò ấy, không đoán ra ý của ông ấy, cẩn thận đáp: “Thỉnh thoảng ở cùng nhau trò chuyện vẩn vơ, sở thích của cậu ấy rất rộng.”

“Ừm,” Khoa trưởng Tiêu trầm ngâm một lát, lại hỏi: “Cậu ta là đoàn viên thanh niên phải không?”

“Hồi cấp hai là bí thư chi đoàn, bây giờ là phó bí thư tổng chi đoàn Phân cục Công an tổng trường.”

“Thế thì cậu ta chính là binh lính dưới quyền cô đấy nhé, cô cái người làm bí thư đoàn ủy này, phải đứng cao hơn một chút, quan tâm nhiều hơn đến cậu ấy về mặt chính trị, giúp đỡ cậu ấy. Ạ, thanh niên này vẫn có triển vọng đấy.”

Thực sự không biết Khoa trưởng Tiêu có ý gì, chẳng lẽ bây giờ tôi đứng chưa đủ cao à? Tự đồng hóa mình với một đoàn viên bình thường à? Tiểu Tường hút thuốc, chẳng lẽ tôi không khuyên bảo cậu ấy sao; cậu ấy ngồi họp không yên, tôi cũng từng phê bình cậu ấy, những điều này ông biết không!

Bây giờ nghĩ lại, có lẽ lúc đó Khoa trưởng Tiêu đã ý thức được vấn đề mà đến cả tôi cũng không ý thức nổi. Lúc đó tôi thế nào cũng không thể ngờ rằng ý ngoài lời của ông ấy lại chính là: Nam nữ thụ thụ bất thân!

Đến cơ quan tổng trường, Khoa trưởng Tiêu đi báo cáo, mọi người trong đội công tác hầu hết đều xuống phân trường. Tôi tìm hoài không thấy người quen nào, lang thang vẩn vơ một lúc, thấy thời gian vẫn còn sớm, liền theo con sông nhỏ đi dạo sang phía nhà Tiểu Tường.

Bà ngoại của Tiểu Tường tuy chỉ gặp tôi một lần, nhưng lại nhiệt tình và trang trọng như đối với khách quý. Bà đun nước sông được lọc kỹ để pha trà thiết đãi tôi, lại đặc biệt giặt ướt một chiếc khăn trông như chưa dùng bao giờ để tôi lau mặt. Trong hoàn cảnh vùng thiên tai lúc bấy giờ, điều này đã đủ để thể hiện sự hiếu khách và chu đáo của cụ già.

“Tiểu Tường không có nhà à?” Mắt tôi đảo quanh một vòng, sau đó nhìn vào ngôi nhà màu trắng xinh đẹp. Dù nông trường đã dựa theo thông báo của thành phố Bắc Kinh về việc khôi phục trật tự công tác và sinh hoạt bình thường ở khu vực thành uỷ (người Thanh Hà tự cho mình thuộc khu Tuyên Vũ), yêu cầu cán bộ, đảng viên làm gương đi đầu dọn vào nhà ở, và đã làm một loạt công tác tư tưởng của bộ chỉ huy khoa học, nhưng người ta dẫu sao vẫn còn bám chấp vào ký ức đẫm máu về trận động đất, chẳng có mấy kẻ gan lợn dám bước chân vào nhà. Sau đó lại liên tiếp xảy ra mấy trận dư chấn nhỏ, ngay cả số ít đầu sỏ dọn về rồi cũng thuận thế dọn ra ngoài lần nữa. Người địa phương nói thế nào nhỉ: “Một lần gặp động đất, mười năm sợ vào nhà”. Mười năm là nói quá lên thôi, nhưng nghe nói cho đến mùa hè năm sau vẫn còn khối kẻ nơm nớp lo sợ không dám bước vào nhà.

Tiểu Tường không có nhà, hóa ra cậu ấy vốn không hề về nhà. “Chẳng phải nó đi theo các cô đến Bát Phân Tràng rồi sao?” Ngược lại cụ già còn hỏi tôi.

“Hôm nay chúng tôi được nghỉ…”

“Ối, thế sao nó không về thăm tôi cơ chứ?” Hồi lâu cụ thở dài một tiếng, nói: “Đứa nhỏ bây giờ, đều vô lương tâm cả.”

“Đừng bảo là đi đâu trốn để hút thuốc đấy nhé?” Bà lại lộ ra vẻ mặt không yên tâm, đoán già đoán non mà vô lý làm sao.

Nghe nói nhân duyên của bà ngoại Tiểu Tường với hàng xóm không tính là tốt, ích kỷ, ba hoa lải nhải, ngoại hình lại nhăn nheo hốc hác, trông giống như mụ phù thủy trong truyện cổ tích. Ai nấy đều thấy kỳ lạ là chỉ cách một thế hệ mà lại có thể “diễn sinh” ra một đứa cháu ngoại khôi ngô tuấn tú như Tiểu Tường. Sự nghiêm khắc của bà đối với cháu ngoại gần như chuyên chế, thường khiến những kẻ đứng ngoài cảm thấy bất bình thay. Nhưng có một điểm mà ai nấy đều đồng lòng: Cụ già một mình nuôi nấng Tiểu Tường gần mười năm trời, từng hạt gạo bát cháo, cho dù ngày nào bản thân cũng uống cháo loãng, cũng chưa từng để đứa nhỏ thiếu một bữa cơm khô nào, có thể coi là chịu đựng muôn vàn cay đắng, ơn trọng như núi.

Tiểu Tường không có nhà, cụ già khăng khăng không cho tôi đi, kéo tôi trò chuyện đông tây. Ban đầu thì không có chủ đề gì, sau đó câu chuyện dần tập trung lại.

“Đứa nhỏ Tiểu Tường này, ngốc! Tôi nói nó ngốc nhất! Cùng một đức tính với bố nó. Cô nhìn con nhà người ta xem, đứa nào cũng lanh lợi hơn nó.”

“Biểu hiện của cậu ấy ở chỗ chúng tôi tốt lắm chứ bộ.” Tôi nói: “Bây giờ thanh niên chịu khó chịu khổ như cậu ấy thực sự không nhiều đâu.”

“Cô đừng có khen nó.”

“Thật mà, cũng rất hiểu chuyện nữa.”

“Nó cứ nhắc mãi đến cô cơ, hiếu thảo lắm đấy.”

“Cô xem, người ta đều nói nó hiếu thảo, riêng tôi thì không nói thế. Nó hiếu thảo với ai cơ chứ? Hiếu thảo với tôi á? Tôi ăn chắt bóp dành dụm, à, vất vả lắm mới sắm được cái đồ vật ấy, à, quay đầu một cái, lại đem cho người ta mất, hiếu thảo với ai cơ chứ? Chẳng phải cố tình chọc tức tôi sao!”

Tôi biết cụ vẫn đang tiếc nuối cái tủ lớn ba cánh đã bị Tiểu Tường đem tặng cho bố của Lưu Thành Đức làm quan tài.

“Lát nữa tôi phải bắt Lưu Thành Đức đền cho tôi, Tiểu Tường còn đang đợi cưới vợ đấy.”

“Tiểu Tường đây là làm việc tốt, học tập Lôi Phong, bà cũng thấy vinh quang chứ bộ.” Tôi đành hùa theo những đạo lý lớn, bằng không thì chẳng rõ ràng nổi với cụ già đâu.

“Tôi không thèm cái vinh quang ấy đâu, con gái nhà người ta bây giờ đều đòi cái này (chỉ cái tủ lớn), không có cái này, thì lấy đâu ra chuyện mai mối đến đạp ngưỡng cửa chứ.”

“Tiểu Tường còn sợ không tìm được vợ chắc, vừa có năng lực, tâm địa lại tốt, ngoại hình lại phong độ, sau này đi theo sau lưng thế nào cũng cả một đám lớn, bà cứ thong thả mà chọn đi.” Nhìn tôi một cái, lại nói: “Giá mà tìm được một cô gái thành phố như cô thì tốt biết mấy, vừa hiểu lễ nghĩa, vừa đàng hoàng, lại trắng trẻo. Tiểu Tường ngưỡng mộ cô lắm đấy, cứ về nhà là nhắc đến cô, nói là chỉ có một mình cô dám cùng cậu ấy đi qua đê lớn phía Tây, lấn át biết bao nhiêu là đấng mày râu. Hè, Tiểu Tường không có cái phúc phận ấy rồi. Năm nay cô bao nhiêu tuổi rồi?”

Không ngờ cụ già lại lái chuyện đến đây, mặt tôi nóng bừng lên, lấm lét đáp bừa một câu: “Bà... cơ thể vẫn khỏe chứ?”

Cụ già bệnh hoạn lắc đầu, “Đau chân, cứ ở chỗ này này, cứ thấy bứt rứt khó chịu mãi, hè, nếu không vì vướng bận chuyện của nó, thì tôi sớm chết quách đi cho rồi.” Trầm mặc một lát, không biết lại nhớ ra điều gì, cụ lẩm bẩm tự nói một mình, câu chuyện lại trôi dạt đi đâu mất tăm: “Sau này cũng bảo Tiểu Tường lên Bắc Kinh tìm việc mà làm.”

Tôi không biết nên biểu thị thế nào, ngồi một lúc, đoán chừng Khoa trưởng Tiêu chắc sắp tìm mình rồi, liền đứng dậy cáo từ. Cụ già khăng khăng giữ tôi lại ăn cơm, tôi đương nhiên không thể ở lại.

Cùng Khoa trưởng Tiêu trở về Bát Phân Tràng, ăn tối xong, cho đến tận mười giờ đêm, con đường lớn dẫn về tổng trường đã bị bóng tối dày đặc và sâu thẳm nuốt chửng, vậy mà vẫn không thấy Tiểu Tường quay về. Tôi ngồi đứng không yên, lo lắng không biết cậu ấy xảy ra chuyện gì, Khoa trưởng Tiêu cũng thấy có gì đó không ổn, chạy sang hỏi tôi:

“Thằng bé này xem chừng hôm nay không về rồi, cậu ta có nói trước với cô câu nào không?”

“Cậu ấy có nói chứ... Bà ngoại cậu ấy sức khỏe không tốt, chắc là bà ngoại cậu ấy bệnh rồi.” Tôi bịa đại ra một câu, nhưng lại chẳng rõ tại sao bản thân phải bao che cho cậu ấy làm gì.

“Ừm—” Khoa trưởng Tiêu trầm ngâm một lát, nói: “Nếu gánh nặng gia đình cậu ấy nặng nề, nên bảo bên phân trường đổi người khác đến. Vốn dĩ nhân lực của chúng ta đã ít, không thể nhận thêm kiểu ba ngày đánh cá hai ngày phơi lưới được.”

Tôi không nói gì, trong lòng không kìm được mà thấy hơi tức giận. Bà ngoại Tiểu Tường tuy có bệnh, nhưng những ngày nay cậu ấy bận rộn ngược xuôi, chưa từng lỡ việc lần nào, việc làm còn nhiều hơn bất cứ ai. Ông bảo nhân lực ít, nhưng thử hỏi chúng ta đã làm được cái gì nào? Hôm nay cậu ấy chẳng qua chỉ quá phép một chút, vậy mà ông cũng không thể dung thứ, đối xử với người ta sao mà khắc nghiệt thế.

Đêm hôm đó tôi mãi vẫn không chợp mắt được, lắng nghe tiếng dế kêu trong lùm cỏ, tiếng ếch kêu trong ao nước, chợt nghĩ đến dáng vẻ già nua lú lẫn, lải nhải càu nhàu của bà ngoại Tiểu Tường, rồi lại nghĩ đến bố mẹ mình, vóc dáng được dưỡng sinh vô cùng phong độ và lịch lãm. Trưởng bối của chúng ta rác biệt nhau biết bao, khác nào trời với vực. Tôi tưởng tượng một thanh niên như Tiểu Tường, vậy mà lại phải canh giữ một mụ già vừa cổ hủ, vừa lợi hại lại vừa xấu xí sống qua bao nhiêu năm tháng như thế, đó chắc hẳn là quãng thời gian vừa kỳ lạ vừa tẻ nhạt, vừa tràn ngập sự ấm áp lại vừa khó mà chịu nổi! Cũng giống như cái đêm đầy mâu thuẫn này, vừa yên tĩnh lại vừa náo nhiệt, lại vô cùng bình dị.

Cậu ấy không về nông trường cũng không về nhà, tột cùng thì đi đâu rồi chứ?

Tiểu Tường về đến nơi vào nửa đêm, nhẹ nhàng dựng chiếc xe đạp xuống, quần áo cũng không tháo ra mà cứ thế nằm ngủ trên giường. Sáng sớm tôi thức dậy, Khoa trưởng Tiêu cũng dậy rồi, vậy mà cậu ấy vẫn ngủ say như chết, mặt mũi rất bẩn, trông có vẻ hơi phờ phạc, dáng ngủ mang theo vẻ mệt mỏi chưa rũ sạch nét trẻ con.

Khoa trưởng Tiêu không gọi cậu ấy dậy, nhưng có thể nhìn ra là ông ấy không vui lắm. Lúc ăn cơm, ông bảo tôi tiện thể xách hộ một suất ăn sáng cho cậu ấy. Tôi không xách, không hiểu sao tự nhiên lại thấy bực bội trong lòng, đặc biệt là việc Tiểu Tường cứ thản nhiên ngủ đến sát giờ đi làm mới dậy, càng khiến tôi sinh ra một thứ cảm giác uất ức như thể bị phụ lòng. Chắc là cậu ấy vốn dĩ chẳng đời nào nghĩ đến việc người khác đang phải lo lắng, bịa lời nói dối thay mình. Cậu nhóc này đúng là một đứa trẻ vô tâm vô phế!

Ăn sáng xong, Khoa trưởng Tiêu đi tìm Giáo đạo viên Tần của phân trường nói chuyện. Tiểu Tường ngồi xổm ngoài lều của cậu ấy rửa mặt xong, hắt nước đi, đứng thẳng người dậy, phát hiện tôi đang đứng trước mặt với sắc mặt khác thường, liền chớp chớp mắt, không lên tiếng.

“Hôm qua cậu đi đâu đấy?”

“Em á? Em về nhà chứ đi đâu...” Giọng điệu ú ớ.

“Về nhà á?” Tôi lạnh lùng nhếch môi, nheo mắt lại.

Cậu ngẩn người một lát, rồi cười: “Hì... lừa chị đấy.”

Tôi xị mặt: “Rốt cuộc cậu đi đâu hả?”

“Chị đừng nói với Khoa trưởng Tiêu nhé,” Cậu hạ thấp giọng: “Em đến Đường Sơn.”

“Đường Sơn?” Tôi thật sự giật mình, “Cậu đi bằng cách nào?”

“Đạp xe chứ sao, đường đi khó lắm đấy, đi đường vòng oan uổng hết cả, cả đi cả về ngót nghét ba trăm dặm đấy. Hè, chị có biết không, Đường Sơn thế mới gọi là động đất thật sự, cái tủ đựng quần áo năm ngăn còn bị hất tung lên cột điện cơ mà...”

“Tôi, tôi đã nói với Trưởng đội Trương rồi cơ mà.”

“Trưởng đội Trương nào cơ?”

“Trương Ngọc Hải, đội ba.”

“Ông ấy quản được chắc. Cậu bây giờ là người của đội công tác, đi đâu lẽ ra phải báo cho tôi và Khoa trưởng Tiêu một tiếng chứ. Một mình chạy đi xa thế, Đường Sơn lại đang hỗn loạn như vậy, nhỡ xảy ra chuyện thì tính sao? Cậu đã nói với bà ngoại chưa?”

“Chưa,” Cậu lầm bầm một câu.

“Cậu cũng không còn nhỏ nữa, sao lại không biết nghĩ cho tâm can người lớn thế chứ?” Giọng điệu của tôi lúc này ra dáng một bậc trưởng bối thực thụ. Điều này có lẽ hơi quá đáng, nhưng cậu ấy dám một mình không màng hiểm nguy chạy đến Đường Sơn, quả thực cũng quá gan lược và tùy tiện rồi.

“Đến Đường Sơn rốt cuộc là đi làm gì?”

“Đi thăm người ta.” Cậu cúi đầu, có chút không vui, tâm trạng kháng cự.

Khoa trưởng Tiêu quay lại, cả hai chúng tôi đều ngậm miệng. Tiếp theo là họp, rồi sau đó giải tán. Trước mặt Khoa trưởng Tiêu, cả hai chúng tôi đều không nhắc lại chuyện này nữa.

Động đất, hiện tượng tự nhiên thay đổi tang thương ấy, đã lật tung nước và cát từ tầng sâu lòng đất lên dưới ánh ban mai, thứ bị lật tung lên cùng với nó còn có con người – linh hồn của con người.

Theo chỉ thị của Cục trưởng Khổng, chúng tôi bắt đầu triệt để điều tra “kẻ xấu việc xấu” xảy ra sau trận động đất ở Bát Phân Tràng, đào sâu truy xét suốt ba ngày trời, cuối cùng cũng tìm ra một điển hình xấu. Người này tên là Mã Thịnh Lợi, hơn ba mươi tuổi, là “bác sĩ” của trạm y tế phân trường, đương nhiên không phải là bác sĩ chính quy kiểu như Kế Bình, mà chỉ là một nhân viên y tế mà thôi, thế nhưng tất cả mọi người ở Bát Phân Tràng đều nhất loạt gọi người ta là “đại phu Mã”, đường hoàng ra phết.

Tướng mạo của Mã Thịnh Lợi lại không được đường hoàng cho lắm, người lùn, gầy gò, mặt nổi mụn, tuy cặp kính gọng đen phần nào tô điểm thêm cho anh ta chút vẻ trí thức, nhưng cái bộ dạng tự phụ luôn cho mình là đúng, lúc nào cũng ta đây cao minh ấy, lại khiến người ta chướng mắt, trông không thuận mắt cho lắm.

Tình hình cơ bản đã được xác thực, tổ công tác quyết định tìm anh ta để đối chất. Tôi cùng với cổ đông chính trị phân trường và một người nữa, tổng cộng ba người đã tìm anh ta nói chuyện trực tiếp một lần.

Lúc Mã Thịnh Lợi được cổ đông chính trị dẫn đến, bước đi đầy vẻ kiêu kỳ. Sau khi bước vào cửa, anh ta gật đầu chào tôi, ra điều đúng mực, không ti không kháng (không kiêu không siểm), còn đối với Tiểu Tường thì hoàn toàn lờ đi không thèm đếm xỉa.

“Đồng chí Mã Thịnh Lợi.” Tôi đi thẳng vào vấn đề, “Theo phản ánh của quần chúng, sau khi xảy ra động đất, đồng chí Lão Ngô ở đội hai bị một tấm bê tông đúc sẵn đè nửa thân dưới, nhân viên quản lý nhà ăn là Lão Hình một mình không nhấc lên nổi, vừa hay anh đi ngang qua đó, Lão Hình gọi anh giúp một tay cứu đồng chí Lão Ngô ra, nhưng anh đã từ chối, có chuyện này hay không?”

Mã Thịnh Lợi chậm rãi hỏi ngược lại: “Xin hỏi đây là ai phản ánh thế ạ?”

Sự kiêu ngạo của anh ta làm tôi nổi giận: “Đồng chí Mã Thịnh Lợi, tôi đại diện cho đội công tác đến nói chuyện với anh, những gì quần chúng phản ánh có phải là sự thật hay không, anh nên trả lời trực diện.”

“Hoàn toàn không phải chuyện như thế!”

Giọng điệu quả quyết, thái độ oan ức và phẫn nức của anh ta đủ sức khiến bất kỳ kẻ nào đặt câu hỏi phải chột dạ trong vài giây, thế nhưng trong tài liệu chúng tôi nắm giữ, vừa có lời chứng thực của nhân viên quản lý Hình, lại vừa có lời tố cáo của gia thuộc Lão Ngô dựa trên lời trăn trối trước lúc lâm chung của Lão Ngô, xem chừng chứng cứ rành rành không thể chối cãi. Thế là tôi hỏi:

“Ý anh là, không phải chuyện như thế, hay là, không có chuyện đó?”

Anh ta phản ứng lại một chút, nói: “Không phải chuyện như thế.”

Tiếp theo đó, anh ta hùng hồn bắt đầu giảng giải:

“Chủ tịch Mao đã nói, mọi sự vật đều phải hỏi tại sao. Chúng ta là những người theo chủ nghĩa duy vật lịch sử, thái độ của chủ nghĩa duy vật lịch sử là khi nghiên cứu mọi vấn đề, đều không được cắt đứt khỏi môi trường lịch sử cụ thể. Ái chà, cứ nói khơi khơi thế đấy, tôi đi ngang qua đó, Lão Hình bảo tôi cứu đội trưởng Ngô, tôi bảo không cứu! Đơn giản thế được sao? Rốt cuộc lúc tôi đi ngang qua đó là để làm gì nào?”

“Đại phu Mã, anh xem, đây chẳng phải là đang tìm hiểu tình hình với anh thôi sao, không có ý gì khác đâu.” Cổ đông chính trị vội vàng mang ra giọng điệu xoa dịu.

“Thế này mà gọi là tìm hiểu tình hình à? Vừa lên tiếng đã chất vấn tôi. Cứ như đang nói chuyện với phạm nhân vậy...” Mã Thịnh Lợi ngược lại còn ra điều hách dịch.

“Thế lúc đó anh đi ngang qua đấy là đi làm gì?” Tôi kiên nhẫn hỏi.

“Tôi đi tìm cái quần của tôi! Đêm hôm đó tôi giặt quần, phơi ở khu sân bóng, ký túc xá của tôi sập rồi, tôi chỉ mặc mỗi cái quần đùi mà chạy ra đấy chứ bộ.”

Trên đời này thực sự có một loại người như thế, cho dù có đuối lý đến đâu đi nữa, thì vẫn cảm thấy bản thân chịu phải uất ức. Mã Thịnh Lợi tuôn ra một tràng không dứt, ra cái vẻ nắm chắc chính nghĩa, chân lý ngời ngời trong ngực, hùng hồn nói:

“Môi trường cụ thể lúc bấy giờ các người hoàn toàn không biết gì sất, nhà sập rồi, khắp nơi là người chết, người bị thương, ai lo nổi cho ai chứ, hoàn toàn không giống như các người nghĩ ở Bắc Kinh đâu, chết một mạng người, cứ như chuyện tày đình lắm ấy, chỗ chúng tôi đây người chết nhiều lắm.”

Tiểu Tường nãy giờ vẫn im lặng cuối cùng không nhịn được nữa, lớn tiếng cắt ngang lời anh ta: “Anh có biết đội trưởng Ngô chết như thế nào không?”

Mã Thịnh Lợi liếc xéo Tiểu Tường một cái, không khách khí nói: “Là cậu biết hay tôi biết? Ông ấy là do mất máu quá nhiều, vết thương chi dưới nhiễm trùng, dẫn đến sốt cao, gây suy tim, dẫn đến...”

Mã Thịnh Lợi huyên thuyên thao thao bất tuyệt, đưa ra những phân tích mang tính chuyên môn thuần túy. Trần Tiểu Tường bật dậy, mặt đỏ bừng mắng: “Anh còn tính là con người nữa không! Đội trưởng Ngô chẳng đáng bằng một chiếc quần rách của anh chắc? Anh lại còn là bác sĩ nữa cơ đấy, anh đến tư cách làm người còn không xứng!”

Mã Thịnh Lợi ban đầu giật mình, sau đó trấn định lại, nhíu mày, dùng một thứ khẩu khí bề trên khinh miệt, xua tay nói: “Ngồi xuống, ngồi xuống, đừng có như cái chợ đánh nhau thế chứ, đây là đội công tác đang nói chuyện với tôi đấy nhé, bảo cho cậu biết, cái miệng thì nói năng sạch sẽ vào.”

“Tôi nói đấy, anh không phải là con người!” Tiểu Tường vén cả tay áo lên.

Tôi cảm thấy không cần thiết phải để bọn họ cãi nhau to, liền đứng dậy nói: “Được rồi, hôm nay đến đây thôi, Mã Thịnh Lợi, anh có thể đi rồi.” Câu này suýt chút nữa dùng cả giọng điệu đối đãi với phạm nhân. Mã Thịnh Lợi ngẩn người nửa ngày, nhưng không phát tác nổi, mặt nặng mày nhẹ bỏ đi.

Cổ đông chính trị của Bát Phân Tràng không ngờ lại là cục diện bế tắc thế này, hoang mang không biết nên thu xếp hậu sự thế nào cho ổn. Thấy tôi mặt nặng mày nhẹ không nói một lời thu dọn đống tài liệu trên bàn, biết điều không nói gì nữa, bèn quay sang oán trách Tiểu Tường.

“Cậu cũng thiếu kinh nghiệm quá đấy, nói chuyện kiểu gì mà lại nói thế, chuyện này cho dù sai lầm có lớn đến đâu thì cũng là mâu thuẫn nội bộ nhân dân, sao lại có thể mở miệng ra là mắng người ta như thế.”

“Nội bộ nhân dân?” Tiểu Tường vươn cổ mắng thề một câu chửi thề khó mà đưa lên mặt chữ, rồi nói: “Tôi vốn dĩ không coi anh ta là con người.”

Tiểu Tường, nói thật nhé, ban đầu tôi cứ nghĩ cậu vốn bản chất hiền lành, siêng năng, lại vô cùng rụt rè, không ngờ cậu cũng có lúc cương trực cứng cỏi thế này, thốt ra lời nói cũng sắc bén đến thế. À, tôi nhớ ra rồi! Cậu từng không chút sợ hãi mà một mình xông vào con đê dài ba mươi dặm tối thui lầy lội ấy; cậu dám một mình đạp xe đi về mấy trăm dặm đến Đường Sơn. Tất cả những điều này, cùng với những lời chửi thề mà cậu văng ra trôi chảy đến thế, lại nhắc nhở tôi chú ý xem giữa cậu và chúng tôi – những thanh niên lớn lên ở thành phố – có sự khác biệt lớn đến nhường nào. Cậu dẫu sao vẫn có một mặt vô cùng thô ráp, vô cùng hoang dã mãnh liệt.

Rời khỏi cái lều chống động đất của cổ đông chính trị, Tiểu Tường mặt hằm hằm không chịu mở miệng. Tôi chủ động hỏi cậu: “Cậu thấy nên xử lý thế nào đây?”

“Mẹ nó chứ, nước sông Thanh Hà nuôi dưỡng một lũ xương mềm thế này, một ông bếp trưởng, một ông bác sĩ, không một ai dám đắc tội.” Cậu trả lời không đúng trọng tâm, hơn nữa mũi giáo chĩa vào, xem chừng cũng đã chuyển hướng sang cả cổ đông chính trị rồi.

Chúng tôi đi đến bên đường, dọc theo con đường lớn đều là những rễ cây dương xanh um tùm đối diện nhau. Ánh mặt trời chói chang khiến người ta nheo cả mắt, nhưng hễ bước vào bóng râm của cây là lập tức cảm thấy mát rượi ngay. Tiếng ve kêu o o trên đỉnh đầu, từ gần đến xa, vang dọc theo con đường lớn, mang đến cho người ta một cảm giác phấn chấn đến rợn người.

“Này, cậu bảo phải làm sao đây?” Tôi mỉm cười, hỏi lại lần nữa, giống như thầy giáo đang khảo bài học sinh.

“Hừ, cứ để Khoa trưởng Tiêu đến cho anh ta sáng mắt ra đi.” Cậu lầm bầm một câu.

“Khoa trưởng Tiêu đi tổng trường họp rồi, ngày mai cũng không về đâu.”

“Thế thì chị tự quyết định đi, chị là người của đội công tác cơ mà.”

“Cậu bây giờ cũng thế còn gì.”

Cậu chẳng biết đang hờn dỗi với ai nữa.

Trầm mặc một lát, tôi nói: “Này, cùng tôi đến tổng trường tố cáo anh ta, có dám không?”

“Tố cáo ai?”

“Cậu có dám không?” Cậu trừng mắt lên.

Tôi cười một tiếng: “Tôi là người của đội công tác, có gì mà không dám, chẳng lẽ lại sợ hắn sau này không cấp giấy phép nghỉ ốm cho tôi chắc?”

Cậu ấy cũng cười, “Đi!”

Nói đi là đi. Hôm đó chúng tôi lập tức quay về tổng trường, quãng đường hơn ba mươi dặm, cậu đạp xe đèo tôi, bàn đạp quay vù vù. Tôi chưa từng ngồi chiếc “xe hạng hai” nào điên cuồng thế này, nhưng lại không muốn lộ vẻ sợ hãi, đành cắn răng chuẩn bị ngã. Lúc ấy, trong mắt cậu, tôi là một đồng chí có kinh nghiệm, là đại tỷ lớn, tôi phải cố gắng duy trì hình tượng này.

Tổng trường đang họp các vị lãnh đạo đầu sỏ.

Mấy ngày hôm đó, lời đồn đại lưu truyền trong đám phạm nhân càng lúc càng kỳ quái, tâm trạng bất ổn đã bắt đầu nổi lên bề nổi. Đêm trước hôm chúng tôi nói chuyện với Mã Thịnh Lợi, mấy phạm nhân ở phân trường năm vậy mà lại đánh cả đội trưởng, khí thế hung hăng.

Cuộc họp khẩn cấp do tổng trường triệu tập kéo dài từ trưa ngày hôm sau cho đến tận chập tối. Chúng tôi đứng đợi bên ngoài cái lều chống động đất tổ chức họp ngót nghét hơn một tiếng đồng hồ, mới nhìn thấy Trưởng nhà máy Hồng đi từ bên trong ra. Chúng tôi đem tình hình của Mã Thịnh Lợi báo cáo với ông ấy trước, phản ứng của ông ấy quả thực kịch liệt hơn chúng ta tưởng tượng rất nhiều.

“Đây đơn giản là phạm tội! Thấy chết không cứu, quốc pháp không dung!” Ông ấy tức giận đùng đùng, ngay lập tức dẫn chúng tôi đi tìm Cục trưởng Khổng. Cục trưởng Khổng họp gần suốt cả ngày, vẻ mặt mệt mỏi, ủ rũ lắng nghe chúng tôi báo cáo xong, ban đầu không hề coi trọng lắm. Nhưng sau khi nghe Trưởng nhà máy Hồng nói hành vi của Mã Thịnh Lợi thực chất đã cấu thành tội cố ý giết người gián tiếp, không biết là cảm thấy sự việc nghiêm trọng hay nghe được điều mới mẻ, rốt cuộc cũng khơi gợi được chút hứng thú.

“Thế nào gọi là ‘tội cố ý giết người gián tiếp’?”

“Kẻ phạm tội rõ biết rằng nếu không hành động sẽ dẫn đến hậu quả nạn nhân tử vong, nhưng lại từ chối hành động, mặc nhiên để hậu quả ấy xảy ra, chính là cấu thành một tội ác ‘không hành động’, Mã Thịnh Lợi chẳng lẽ vẫn chưa đủ sao!”

Cục trưởng Khổng là cán bộ quân quản, làm công an là dân ngang rẽ ngang sang, đối với luật pháp gần như mù tịt, nhưng nghe ngóng cũng thấy có lý, bấy giờ mới nói: “Ừm, tôi thấy xử lý hắn một trận cũng không phải là không được.”

Bữa tối chúng tôi ăn ngay tại bếp của đội công tác. Ăn xong, tôi và Tiểu Tường rửa bát bên bờ sông, vừa bàn bạc xem nên vội vàng quay lại Bát Phân Tràng hay ở lại đây qua đêm, thì thấy Khoa trưởng Tiêu đang giặt quần áo cách đó không xa, bèn chạy qua đem chuyện này kể lại cho ông ấy nghe. Ông ấy bảo chuyện này không thể chỉ nói miệng thế này được, muốn xử lý Mã Thịnh Lợi, thì phải viết một bản báo cáo chính thức, giao cho Cục trưởng Khổng phê duyệt. Bởi vì biết Cục trưởng Khổng đã có thái độ như thế rồi, nên Khoa trưởng Tiêu đồng ý bản báo cáo sẽ được viết dưới danh nghĩa tổ công tác trú tại phân trường.

Thế là chúng tôi quyết định ở lại viết báo cáo. Hồi đó đa số đồng chí trong đội công tác đều xuống phân trường cả, phần lớn lều đều trống không, có lều dứt khoát tháo cả ván giường ra làm kho chứa vật tư cứu trợ thảm họa, chất đầy những nồi sắt, vá nhựa và đủ thứ đồ đạc khác. Toàn bộ khu đóng quân trông có vẻ lạnh lẽo hoang vắng. Chúng tôi chọn bừa một chiếc giường trống tương đối sạch sẽ trong lều của đồng chí nữ trong đội công tác, tôi viết, cậu chép, trước khi trời tối là hoàn thành công việc. Tôi nhìn mấy trang báo cáo được chép ngay ngắn cẩn thận ấy, đột nhiên cảm thấy bị thu hút. Ồ, đây là nét chữ phóng khoáng, trôi chảy và có tài năng biết bao, hoàn toàn không giống nét chữ mà một thanh niên xuất thân từ chốn thâm sơn cùng cốc có thể viết ra được.

“Cái này cũng tạm được chứ?” Cậu lập tức đỏ bừng mặt, lộ ra vẻ ngượng ngùng, nhưng tôi biết mỗi lần người khác khen ngợi, trong lòng cậu luôn vô cùng hưng phấn, đến ánh mắt cũng trở nên dịu dàng.

Tôi lại nói: “Bà ngoại cậu nói, sau này muốn cho cậu lên Bắc Kinh tìm việc đấy.”

Cậu chậm rãi thu lại vẻ hưng phấn và bẽn lẽn trên mặt, lắc đầu: “Nghe cụ nói nhảm đấy thôi.”

“Cậu không muốn đi à?”

“Em thì đi đâu được chứ.”

“Nếu mà đi được thì cậu có đi không?”

“Không đi. Em quen thuộc nơi này rồi, hay dở thế nào em đều biết rõ, nhưng Bắc Kinh rốt cuộc ra sao, lên Bắc Kinh có lẽ em còn chẳng biết sang đường thế nào nữa ấy chứ...” Cậu cười lên, đột nhiên dùng một giọng điệu tựa như ngâm thơ đọc lớn: “À, tôi yêu những con đường cái rộng rãi thẳng tắp của anh, yêu những tòa nhà chọc trời của anh, yêu những nhà hát lộng lẫy hoa lệ của anh, yêu những trung tâm mua sắm muôn hình vạn trạng của anh, à; thành phố phồn hoa xinh đẹp...” “Haiz, nơi đó thì tốt thật đấy, ngặt nỗi không thuộc về em.”

Tiểu Tường, cậu là một người thích mộng mơ, thích theo đuổi một vẻ đẹp không tì vết, cậu cũng là một người dễ biết đủ để vui vẻ, vẫn giữ gìn bản sắc cổ xưa của người Trung Quốc là tin vào thiên mệnh mà cố gắng hết sức nhân sự. Cậu nói đúng, mỗi người đều có không gian sinh tồn thích ứng của riêng mình, “Cây ở rừng thì sống, rời cội thì chết; chim ở rừng thì vui, rời đàn thì buồn”, đều chung một đạo lý. Nhưng tôi lại không hoàn toàn đồng tình với tinh thần khắc kỷ của cậu. Một thanh niên, nếu hoàn toàn không có những mơ mộng hão huyền, thậm chí có chút hoang đường ngạo mạn, thì chẳng phải quá cổ hủ cứng nhắc hay sao? Tuổi trẻ tất phải đồng hành cùng những khát vọng vô tận, tuổi trẻ vì thế mới mang màu hồng của hoa hồng.

Nhưng so với Kế Bình, tôi lại cảm thấy cậu đúng hơn. Cậu không phải là không có khát vọng, chỉ là khát vọng của cậu thiên về việc theo đuổi chỗ dựa tinh thần và sự kích thích phấn chấn nhiều hơn. Còn về những mặt khác, ngay cả cổ nhân cũng từng nói: “Tri túc bất nhục” (biết đủ thì không nhục nhã).

“Người biết đủ thì nghèo hèn cũng vui, người không biết đủ thì phú quý cũng lo.” Kế Bình là thế đấy. Anh sinh ra trong gia đình danh y, chào đời cùng lúc với nước Trung Quốc mới, từ nhỏ đến lớn, ngoại trừ mấy năm chịu đựng sự kiểm tra trong thời kỳ “Cách mạng văn hóa” và những phen hoảng sợ chẳng qua chỉ “chạm đến linh hồn” chứ chưa hề “chạm đến da thịt”, anh hầu như chưa từng nếm trải một ngày khổ cực nào. Đến tận bây giờ anh vẫn không biết nông thôn Trung Quốc rốt cuộc nghèo đến mức nào, điều này ở những “người cùng trang lứa” trải qua nhiều hoạn nạn quả thực là vô cùng hiếm thấy. Thế nhưng anh vẫn luôn mang một sắc mặt như thể chịu đựng uất ức, cứ như thiên hạ số anh là xui xẻo nhất vậy.

Anh thường xuyên nhắc đến mấy học viên làm thợ mát-xa trong đội thể thao hay đoàn kịch Kinh Cương của anh, sau khi xuất ngoại sang Nhật Bản, thế mà lại dựa vào chút bản lĩnh nửa vời ấy, một bước hóa rồng thành “chuyên gia xoa bóp” nổi tiếng khắp năm châu. Giọng điệu mang theo sự đố kỵ nhiều hơn là bất bình. Giả sử chỉ là bất bình thì vẫn còn nhẹ chán, học vấn của chính người Trung Quốc, nếu nhất định phải chờ được người nước ngoài tán thưởng thì người trong nước mới chịu thừa nhận, chung quy cũng không phải là chuyện gì sảng khoái cho cam, nhưng nếu vì thế mà sinh lòng ghen tị, thì thực sự không đáng chút nào.

Có một lần anh hưng phấn nói với tôi rằng, có một thương gia người Anh đã hứng thú với y học cổ truyền Trung Quốc, muốn mời anh sang Anh hợp tác mở phòng khám. Vì chuyện này mà anh thức trắng gần như cả đêm, thực sự lên kế hoạch chi tiết nào là phòng khám chủ trị bệnh gì, thiết lập những khoa mục nào, cách làm quảng cáo tuyên truyền ra sao. “... Điểm mấu chốt là vấn đề chia lợi nhuận. Người Anh rất coi trọng đặc thù bên ngoài, không giống lũ quỷ lùn Nhật Bản ham hố chiếm hớt chút lợi lộc.” Thiện cảm của anh đối với người Anh trong ngày hôm đó đã tăng vọt lên mấy lần. Lên kế hoạch xong, anh lại vô cùng nghiêm túc nói rằng muốn dẫn tôi đi cùng.

Đi Anh á? À, nghiên cứu ảnh hưởng của Shakespeare đối với văn học kỳ đầu của Mỹ, quả thực là một đề tài không tồi.

Mặc thây anh đi!

“Anh hoàn toàn không tin, em thực sự không muốn xuất ngoại á?” Anh luôn cười một cách đương nhiên, anh vốn chẳng coi sự giả dối là thứ gì đó quá xấu xa. Nhưng tôi căm hận sự giả dối, thế nên tôi phải thừa nhận: Tôi rất muốn xuất ngoại.

Chính vào năm đó, bộ phận chính trị của học viện đã gọi tôi lên nói chuyện, cũng đã điền bảng, cũng đã kiểm tra sức khỏe, mọi thủ tục đi tu nghiệp ở Mỹ dường như đã hoàn tất, ngay cả vị “Doanh trưởng La” mới được điều về viện chúng tôi có ba ngày kia cũng đã ra dáng nghiêm túc chúc mừng tôi. Thế nhưng người cuối cùng lên máy bay không phải là tôi, mà lại là anh ta. Nghe nói bố anh ta là một tướng quân, tuy đã về hưu, nhưng trong những năm tháng chiến tranh lại có tình nghĩa hoạn nạn với bí thư đảng ủy của học viện. Trước khi được điều đến chỗ chúng tôi, anh ta là cán bộ cấp doanh trong quân đội, xa hơn nữa thì từng làm “sinh viên công nông binh” mấy năm. Người ở chỗ chúng tôi đều gọi anh ta là “Doanh trưởng La”, tuyệt đối không phải là nịnh hót, đương nhiên cũng không hẳn hoàn toàn là châm chọc, hoặc đơn giản chỉ là tự trào mà thôi. “Chỗ chúng ta sắp thành đại đội đến nơi rồi.” “Đừng để anh ta ra nước ngoài mà lộ cái vẻ nhát gan, đừng có nhầm Faulkner với đời tổng thống Mỹ nào đó nhé...” Sau lưng mọi người đều lôi anh ta ra làm trò cười, những kẻ thích nói thẳng trước mặt tôi nhất, có lẽ vẫn là vì muốn trút giận thay tôi mà thôi.

Không biết là để an ủi hay để đền bù, hai năm sau, khi đảng ủy học viện thảo luận về nhân sự ban lãnh đạo viện nghiên cứu của chúng tôi, có người đã đề cử tên tôi. Theo tiết lộ của một nhân viên đánh máy thuộc bộ phận nhân sự học viện, bản báo cáo đề bạt tôi làm phó viện trưởng đã được nộp lên đảng ủy học viện rồi. Chẳng bao lâu sau, nhân vật số một của viện nghiên cứu cũng không chính thức “thả gió” với tôi, nhưng kết quả cuối cùng thì sao? Giống như một vòng tuần hoàn xoắn ốc của sự kiện xuất ngoại hai năm trước: Ban lãnh đạo mới của viện vừa được công bố, cái tên được xướng lên chễm chệ ở vị trí cao nhất, lại chính là vị “Doanh trưởng La” vừa từ Mỹ trở về còn chưa kịp thở.

Căn cứ cho việc cất nhắc thì vô cùng hùng hồn: Lưu học sinh ở Mỹ, tri thức trung niên, tại sao không thể đề bạt chứ?

Nhưng rốt cuộc đã học được cái gì? Chẳng đâu vào đâu cả. Sau khi về nước liền triệu tập toàn viện làm một buổi “báo cáo học tập”, nói chẳng trúng trọng tâm, toàn kể chuyện ở nước ngoài tận dụng thời gian rảnh rỗi ra nhà hàng rửa bát đĩa để tiết kiệm học phí cho nhà nước thế nào; rồi với người Mỹ đoàn kết ra sao, đấu tranh thế nào, và những “chuyện bên lề” kiểu vui vẻ cả làng ra sao. Cái giọng điệu tấu hài của anh ta khiến đám nhân viên tư liệu trẻ tuổi và mấy vị cán bộ khoa phòng lớn tuổi cười lăn cười bò. Người làm nghiên cứu ai thèm lãng phí thời gian vào việc này, từng người một cắp sách chuồn thẳng.

Cứ thế, anh ta dọn vào văn phòng phó viện trưởng, thậm chí chẳng cần trải qua bất kỳ cuộc “phấn đấu cá nhân” nào. Biết bao nhiêu người bất bình thay tôi, nhưng đứng trước mặt đồng nghiệp, tôi vẫn điềm nhiên như không có chuyện gì xảy ra. Trở về nhà rồi, mới oà khóc một trận lớn, không phải vì uất ức, mà là vì tức tối, cảm thấy cục tức này nuốt không trôi.

“Thế này thì tốt rồi, đợi đến tháng bảy cải cách tiền lương, em ít nhất cũng nhận ít hơn anh ta ba mươi tệ.”

“Kế Bình, anh vừa mở miệng ra là lại kéo lệch chủ đề đi rồi.” Suýt nữa tôi hét vào mặt anh: “Anh có biết mùi vị của đồng tiền bốc mùi hôi thối là thế nào không!”

Cậu bĩu môi: "Con cáo không với tới nho nên mới bảo nho chua..."

Tôi hối hận vì đã đôi co với cậu những chuyện này.

Kế Bình lủi thủi bỏ đi. Đợi đến khi tâm trạng tôi dần bình tĩnh lại, cha mới thong thả lên tiếng hỏi:

"Cái ghế phó sở trưởng, có sức hút lớn đến vậy sao?"

"Không." Tôi lắc đầu, thực ra tôi vốn chẳng muốn làm, trong lòng tôi chỉ thấy uất ức, những kẻ này rốt cuộc có còn giữ nguyên tắc, còn nói lý lẽ nữa không?

"Nếu chuyện này xảy ra trên người kẻ khác, con cũng khóc một trận thế này chứ?"

Một câu trúng tim đen, tôi câm lặng.

"Con có sự phẫn nộ, nhưng đây chỉ là một mặt, quan trọng là, trước hết con cảm thấy mình bị xâm phạm, bị tước đoạt, nên mới tức giận đến mức này. Con cũng muốn làm quan, cũng muốn ra nước ngoài, ít nhất trong lòng có loại dục vọng và nhu cầu tiềm ẩn đó. Nếu con thực sự siêu thoát, đã không biến thành thế. ra như vậy."

Đúng vậy.

Dẫu sao tôi cũng là một kẻ phàm tục.

Tôi đã biến thành kẻ phàm tục từ lúc nào?

"Con à, trách sao chúng ta những kẻ lớn tuổi này không mấy coi trọng các con nữa. Lẽ ra thanh niên phải tràn đầy nhiệt huyết, dũng cảm hy sinh; coi vàng bạc nghìn vạn như cỏ rác, coi danh lợi như mây bay; phải chân thành, quên mình, lấy thiên hạ làm trọng trách của mình!"

Không không, đây tuyệt đối không phải là những lời sáo rỗng trừu tượng, những thứ này vốn dĩ đã đại diện cho tuổi trẻ của con người. Ta không nói từ góc độ khái niệm, mà nói từ góc độ tình cảm. Đôi khi nghĩ lại thời thanh niên cộng sản chủ nghĩa quân sự của chính mình, nghĩ đến những đồng đội đã hy sinh ở bên cạnh vẫn kiên định với lý tưởng của anh ấy, nghĩ đến cái nhiệt tình tự tìm khổ ải, mang tính ngưu xà quỷ thần, mang tính bi kịch, mang tính lãng mạn cộng thêm chủ nghĩa khắc kỷ của chúng tôi, ta vẫn không khỏi xúc động khôn nguôi, lại còn cảm thấy vô cùng phong phú và an ủi. Sau này khi con già đi, cũng sẽ nhìn lại năm tháng ấy, nếu tuổi trẻ của con rực rỡ, vậy con sẽ cảm thấy linh hồn của cả đời đều thanh sạch!"

Tôi thực sự không kìm được dòng lệ trào dâng, tôi nhớ đến tuổi hai mươi của mình, nhớ đến Tiểu Tường, tôi cũng từng có tuổi trẻ ngắn ngủi nhưng lại là tuổi trẻ chân chính!

Ngay đêm lưu trú tại trạm trường ấy, một cuộc điện thoại đột ngột đã đẩy tôi, và cả nhóm người chúng tôi, bất thừng lao lên lằn ranh sinh tử!

Trận động đất đã phá hủy hoàn toàn đường dây phát thanh tổng của toàn trạm trường. Sau khi công nhân đến, chỉ kéo tạm một đường dây giữa thủ trường và xưởng cơ khí, nối hai chiếc điện thoại trực tiếp, để duy trì liên lạc khẩn cấp giữa bốn phân trường phía nam và tổng trường. Hôm đó lúc điện thoại gọi đến đã là mười hai giờ đêm, trực ban đánh thức Cục trưởng Khổng đang ngáy ngủ, Cục trưởng Khổng nhấc ống nghe, thoạt đầu cười ha hả đầy vẻ phất phờ, giọng bỗng cao vút lên:

"Cái gì? Anh nói lại lần nữa xem, nói to lên chút!"

Tiếng hét của ông ta đánh thức tất cả mọi người, có kẻ dường như linh cảm thấy có chuyện gì xảy ra, thò đầu rụt cổ chui ra khỏi lều, nhìn nhau ngơ ngác. Cục trưởng Khổng đặt ống nghe xuống, sắc mặt căng thẳng quát lớn một câu với mọi người: "Đều dậy hết đi!" rồi chạy vào lều của mình mặc quần áo. Mọi người nhanh chóng dậy, đều ném ánh mắt dò hỏi về phía trực ban, bấy giờ trực ban mới hoảng hốt nói:

"Phân trường tám, tù nhân phân trường tám bạo động rồi!"

Tôi thật sự giật mình kinh hãi, "Cái gì, ý anh là phân trường tám?"

Anh ta hầu như không kịp trả lời, trong vòng vài giây, một đám câu hỏi đã tranh nhau vây kín lấy anh ta, "Bao nhiêu người bạo động?" "Do nguyên nhân nào gây ra?" Người chưa từng đến phân trường tám cứ mãi không hiểu phân trường tám rốt cuộc nằm ở hướng nào, cách tổng trường bao xa... Đương nhiên, điều mà phần lớn mọi người quan tâm nhất vẫn là — cục diện hiện giờ ra sao.

"Không biết, không biết," trực ban không đỡ nổi nữa, "Là người phân trường tám chạy sang xưởng cơ khí gọi điện thoại, bây giờ náo loạn thành ra thế nào, anh ta cũng không nói rõ được."

Tôi biết phân trường tám cách xưởng cơ khí mười mấy dặm đường, tính thời gian, trong lòng không khỏi hơi lạnh toát. Tính đến nay, vụ bạo động rõ ràng đã xảy ra gần một tiếng đồng hồ. Mấy trăm kẻ liều mạng trẻ khỏe bỗng chốc nổi loạn, ai cũng hiểu đó sẽ là cục diện đáng sợ và khó thu dọn đến nhường nào, nhỡ đâu bọn bạo loạn đã khống chế được khu giam giữ, thậm chí chiếm luôn cả phân trường. Công cụ lao động trong tay bọn chúng, cuốc, xẻng, đòn gánh, đều là hung khí đủ sức giết người đổ máu. Dĩ nhiên còn có khả năng tồi tệ hơn — bọn chúng đã tàn sát đẫm máu phân trường tám rồi xông ra, đang lao về phía người già trẻ em phụ nữ yếu đuối đang ngủ lộ thiên ở khắp nơi...

Khỏi phải nói, lúc này ai nấy đều đang nghĩ đến một vấn đề: Chúng ta phải làm sao? Tranh chấp về nguồn gốc của bộ đội cảnh vệ vẫn đang kỳ kèo ở các cơ quan quân sự hai nơi Kinh Tĩnh, lúc này có chửi rủa đứt hơi cũng chẳng kịp.

Trường trưởng Hồng tới, bàn bạc gấp rút đối sách với Cục trưởng Khổng, giọng tuy nhỏ nhưng ai cũng nghe thấy rõ.

"Mấu chốt là tôi không có vũ khí, người lại không tề chỉnh." Cục trưởng Khổng đầy vẻ lo lắng, "Tôi thấy nên nhanh chóng triệu tập hội nghị khẩn cấp đảng ủy tổng trường..."

Lời ông ta còn chưa dứt, đã bị Trường trưởng Hồng ngắt lời: "Không được, phải hành động ngay, họp hành gì cũng không kịp nữa rồi." Âm sắc và thái độ của Trường trưởng Hồng hầu như không có chỗ để thương lượng, "Để đám người đó xông ra thì còn ra thể thống gì nữa, người già trẻ em các phân trường đều ngủ ở bên ngoài, đám người này dám náo loạn chính là không muốn sống nữa, nếu xông ra khỏi nông trường chạy về hướng Thiên Tân Bắc Kinh thì càng phiền phức hơn."

Cục trưởng Khổng máy móc gật đầu không ngừng, nhưng lại nói: "Nhưng xông ra lại hay, chi bằng ép thành thú dữ bị vây hãm đấu đá, không bằng mở một con đường, gọi bộ đội tiêu dùng chúng dọc đường, đánh chiến tranh vận động vốn là truyền thống của chúng ta mà."

Trường trưởng Hồng vẫn đối đầu ngược lại, "Không được, chiếu theo trách nhiệm áp lực này phải do chúng ta gánh; nếu để chúng xông ra thì chúng ta là thất chức. Phải lập tức phái người thông báo cho các..." tất cả các ngã rẽ đều phong tỏa lại, nên chặn bọn chúng lại ở Thanh Hà! Người nhà cán bộ đều phải động thái lên, chúng đến đâu thì đánh với chúng đến đấy! Tôi đã gọi người thông báo cán bộ trạm trường đều tập trung ở đây rồi, đồng chí phân trường tám nói không chừng vẫn đang chống đỡ chiến đấu ở đó kìa, phải mau chóng tăng viện cho bọn họ."

Cục trưởng Khổng hình như không có chủ kiến cố định, chỉ liên tục gật đầu: "Đúng đúng, tôi hoàn toàn tán thành ý kiến của anh, chúng ta phải hiệu triệu mọi người phát huy tinh thần tiến lên không lùi của quân đội này, khắc phục mọi khó khăn, kiên quyết triệt để sạch sẽ toàn bộ tiêu chuẩn tiêu diệt mọi kẻ địch dám đến phạm. Phải động thái mọi đảng viên, đoàn viên, mọi cán bộ cách mạng, công nhân viên, dùng hành động bảo vệ Chủ tịch Mao, Trung ương Đảng, bảo vệ cứu trợ thiên tai động đất, bảo vệ phê Đặng..."

"Đúng đúng," Trường trưởng Hồng chộp lấy khoảnh khắc ông ta thở dốc chen lời vào, "Hiện nay trước tiên phải động viên tài xế, ở đây có mấy chiếc xe?" Ông ta xoay người hỏi trái phải, "Bốn chiếc? Tốt, lập tức khởi động, mọi người lên xe!"

Mọi người ào ào đi về phía xe ô tô, kịp thời cắt đứt bài diễn văn dài dòng của Cục trưởng Khổng.

Vừa hay hôm đó từ Bắc Kinh đến một chiếc xe hơi lớn chuẩn bị đón vận chuyển thương binh, liền trở thành bộ chỉ huy lâm thời của hành động quân sự này. Tiểu Tường vội vã chạy tới, trong khoảnh khắc sắp lái xe thì nhảy tót lên xe. Cậu ta thở hồng hộc, nhưng không quên vớ lấy hai chiếc muôi sắt lớn đen kịt từ đống vật tư cứu trợ chất đống ven đường, bấy giờ mọi người mới nhớ ra tay không tấc sắt, quả thật nên mang theo chút hung khí mới phải.

Thảm hại nhất là Trưởng khoa Tiêu, vì chiều tối hôm đó anh ta đã giặt sạch sành sạnh áo lót áo ba lỗ, nên đành phải ở trần ra trận, ưỡn cái bụng trắng bệch mập mạp, hết sức lúng túng. Anh ta vừa lên xe đã khẽ hỏi Tiểu Tường: "Trong người có mặc áo lót không?"

"Không có ạ." Tiểu Tường lắc đầu một cái, lập tức lĩnh hội ý anh ta, liền cởi ngay áo sơ mi của mình ra.

"Thế, cậu thì sao?" Trưởng khoa Tiêu nhận lấy, có chút áy náy.

"Em không sao, chỗ chúng em ban đêm cực lạnh, ngài không quen chắc chắn sẽ bị cóng."

Trưởng khoa Tiêu bấy giờ mới biết ơn gật đầu, mặc áo vào, cười khổ nói: "Ấy da, hôm nay tôi không nên đem chúng giặt hết mới phải."

Chiếc xe hơi lớn của chúng tôi đi đầu, các xe tải và máy kéo khác xuất phát từ tổng trường và các phân trường dọc đường theo sát phía sau từ xa, đèn đóm dọc đường nối đuôi nhau thành rồng, cuồn cuộn tiến về phía đông. Khoảnh khắc ngắn ngủi trước khi xuất phát, quyền chỉ huy thực tế hình như đã chuyển từ Cục trưởng Khổng sang Trường trưởng Hồng, sự quả đoán và cứng rắn của người sau đã khống chế hiệu quả toàn bộ cục diện. Sau khi xe chạy, Cục trưởng Khổng có phần tự ti im thin thít, Trường trưởng Hồng nhân cơ hội này làm một bài động viên ngắn gọn, giọng nói của ông trầm ngâm, trang nghiêm, mang theo uy quyền không thể phớt lờ.

"Mọi người đều là cán bộ công an, tôi không nói nhiều nhời nữa, lát nữa là phải đánh thật đao thật súng rồi. Đồng chí nông trường nắm rõ tình hình, phải tổ chức một đội cảm tử, xông lên phía trước. Cục trưởng Khổng là tổng chỉ huy, tôi là đội trưởng cảm tử! Hôm nay, chúng ta đều phải hiểu rõ, ở trong nông trường này, trước mặt những kẻ liều mạng đó, đám người chúng ta chính là đại diện cho đất nước, đại diện cho chuyên chính vô sản. Sự an toàn của thủ đô, sự an toàn của Thiên Tân và Đường Sơn, sự an toàn của các bậc cha chú anh chị em thân sinh của chúng ta, đều trông cậy vào mọi người cả; hôm nay chúng ta phải vãi hết một bầu máu ở đây! Người công an không được làm kẻ hèn nhát, cha chú anh chị em Thanh Hà cũng không được làm kẻ hèn nhát! Bây giờ tôi tổ chức đội cảm tử, có ai không sợ chết không?"

"Có!" Tiểu Tường giơ cánh tay lên đầu tiên.

"Còn có tôi nữa!"

Cả tôi nữa, hầu như tất cả mọi người đều giơ cánh tay lên, đương nhiên, có sự sục sôi máu nóng thực sự; cũng có sự do dự chần chừ; giơ tay lên rồi lại sợ thót tim...

"Không thể đều đi chứ." Cục trưởng Khổng đứng dậy từ ghế ngồi, "Bộ chỉ huy của tôi cũng phải giữ lại một số người chứ."

Trường trưởng Hồng lớn tiếng điểm danh, gọi tên những người quen thuộc đó, ánh mắt ông lướt qua khuôn mặt tôi, "Nữ đồng chí tất cả đều ở lại trên xe!"

Nhưng lúc này, toàn bộ tâm trí thân thể tôi đã bị dòng máu nóng sôi sục thiêu đốt, tôi cấp bách kêu lên: "Em không sợ chết!" Khoảnh khắc đó tôi thực sự không sợ chết!

"Tôi biết cô không sợ chết." Trường trưởng Hồng không kịp để ý đến tôi nữa, chỉ đáp lại một câu như vậy rồi lại bận rộn đi chọn lựa những dũng sĩ của ông.

Tôi chen lên, dùng hết sức nâng cao giọng mình giữa tiếng người hỗn tạp: "Trường trưởng Hồng, Trường trưởng Hồng, Trường trưởng Hồng..." Mà ông chỉ lo phân công nhiệm vụ, sắp xếp binh lực cho người khác, đến liếc cũng chẳng liếc tôi một cái.

"Mọi người đừng cãi nữa, im miệng hết cho tôi!" Ông vung tay mạnh mẽ, "Nghe đây, chúng ta hành động theo tổ vừa biên xong, một tổ bốn người, không đánh chết không tản ra. Trời tối không nhìn rõ, khẩu hiệu của chúng ta là: ——"

Tôi chớp lấy khoảnh khắc ông thở dốc, bận rộn cắt ngang: "Trường trưởng Hồng..."

"Mọi người chú ý, đợi xe phía sau lên tới, cũng chia theo tổ bốn người. Đến đó, nếu bọn tù nhân đã xông ra phân tán bỏ chạy, thì lấy tổ làm đơn vị để lục soát, khoảng cách giữa các tổ với nhau phải kéo sát, phải hô ứng được cho nhau."

Tôi lại chen vào: "Trường trưởng Hồng, tôi cũng muốn tham gia vào tổ của họ!"

"Nếu đồng chí phân trường tám đang đánh nhau với tù nhân, thì chúng ta cùng xông vào, nhưng lúc đánh nhau nhóm bốn người vẫn cố gắng không tản ra, ở bất kỳ một tiểu cục diện nào cũng phải hình thành ưu thế, mới có thể giảm bớt thương vong."

"Trường trưởng Hồng..."

"Hầy, cậu tính là người tổ chúng mình đi." Tiểu Tường kéo tôi một cái, nói nhỏ một câu, tiếp theo phân phát cho tôi một chiếc trong số hai chiếc vũ khí duy nhất trên xe — hai chiếc muôi sắt lớn, một cách hào phóng: "Cầm lấy!"

Câu nói này Trường trưởng Hồng lại nghe rõ mồn một như vậy, vung tay giật phăng chiếc muôi sắt đó đi, nện "bốp" một tiếng lên bả vai trần của Tiểu Tường, không biết là nhắm vào tôi hay vào cậu ta, quát lớn đầy dữ tợn: "Ở đây là tôi chỉ huy!"

Trong ánh đèn mập mờ bên trong xe, tôi nhìn không rõ biểu cảm của Tiểu Tường, cậu ta chắc hẳn đã bị cơn giận dữ ngút trời của Trường trưởng Hồng dọa cho sợ chết khiếp, không dám ho he một tiếng. Còn tôi, bị sự ấm ức và phẫn nộ giày vò, toàn thân run lẩy bẩy.

Thùng xe bỗng chốc im phăng phắc, mọi người đều nhìn thấy con đường bị chặn đứng bởi con người đó, những kẻ cầm trong tay cuốc xẻng gậy gộc dài ngắn không đều, đang đối mặt với chúng tôi từng bước ép tới. Khoảnh khắc giữa trời đất bỗng chốc mất đi bất kỳ tiếng động nào, trong đầu mỗi người chỉ đọng lại duy nhất một ý niệm — phân trường tám tiêu đời rồi!

Trong sự tĩnh lặng đột ngột ấy, tôi ngửi thấy mùi tanh của máu, sinh ra theo đó, lại là một thứ cảm giác anh hùng khi lâm vào đường cùng. À, đây chẳng phải là ảo tưởng mà tôi hằng mong ước bấy lâu sao? Từ thuở thiếu thời, tôi đã vô số lần tưởng tượng ra có thể có một... cách oanh oanh liệt liệt để đi làm...

Tôi nhận thức được cái chết, đồng thời lại nghĩ đến cha mẹ, thầy cô, bạn học, gia đình của mình, trong đầu là một mảng ấn tượng trùng điệp dịu dàng rực rỡ, tôi lần đầu tiên phát hiện ra thế giới và tương lai hóa ra lại tốt đẹp cuốn hút đến thế, trong ngực không kìm được tràn ngập niềm khát khao sống thuần khiết và vĩ đại. Thế nhưng tôi đã hạ quyết tâm đi chết, tôi biết lúc đó mình chân thành biết bao, đó là lời từ biệt bi tráng với cuộc đời ấm áp! Sự kích động mãnh liệt mà sâu lắng đó, khiến tôi không kìm được rưng rưng nước mắt!

Đúng lúc này, có người thấp giọng nói một câu bên tai tôi: "Cho cậu này!"

Là cánh tay trần trụi của Tiểu Tường, đưa sang, chính là chiếc muôi sắt cuối cùng trong tay cậu ấy.

Nếu nói, đó là một thời đại tràn ngập sự sợ hãi, u uất, phẫn hận và thất vọng, thì đồng thời, cũng quả thực là một thời đại lấp lánh những ảo tưởng, kích động, bi tráng và cuồng nhiệt.

Nhưng thời đại ấy rốt cuộc quá ngu muội, đến mức ngay cả rất nhiều thứ vốn dĩ rất thần thánh cũng bị làm cho trở nên hoang đường, buồn cười, khiến người ta không nỡ nhìn lại. Mà nay mọi chuyện đã qua đi, ai còn tâm trí đâu để mà đi lật tìm lại những tình cảm đã bị làm bẩn đến mất đi bản chất ấy nữa? Con người ngày nay có đề tài của ngày nay, sớm đã cách xa thời đại trước cả một quãng đường. Những nam thanh nữ tú mười chín, đôi mươi ngày nay, chưa trải qua "bụi trần" mà đã nhìn thấu "bụi trần", chìm đắm và theo đuổi quá sớm trong sự thăng trầm của đời sống vật chất, dường như hoàn toàn không cần phải tìm kiếm sự gửi gắm, an ủi, cảm thán và chấn phấn trong thế giới tinh thần nữa. Mọi người quan tâm nhiều hơn đến tiền lương, thăng cấp, nhà cửa và ra nước ngoài, cùng với những vấn đề đại loại thế, thậm chí nhỏ như kiểu dáng ghế sô-pha, cách làm cá sốt đỏ những chuyện thế này, cũng có thể trở thành một hứng thú quan trọng. Dẫu cho chỉ từ góc độ bản hành nghề của chính tôi — nghiên cứu văn học, tôi cũng không dám khẳng định điều này có biểu thị một thứ "tâm lý thời đại" nào đó hay không. Tôi chỉ có thể nói rằng, xét từ cảm giác của bản chất cá nhân, việc theo đuổi ý nghĩa cuộc sống thường bị thay thế bởi việc theo đuổi địa vị sinh hoạt, xem chừng quả thực là một bầu không khí xã hội khiến người ta mê mẩn hoang mang.

Còn cả đấu đá ngầm nữa!

Doanh trưởng La chen vào vị trí của ai, ngầm hiểu với nhau. Anh ta gặp tôi lúc nào cũng khách khách khí khí, nhưng lại hết sức không tự nhiên, tựa như giấu giếm biết bao sự đề phòng.

"Ồ, tan sở rồi à?"

Gặp nhau trên cầu thang, bao giờ anh ta cũng là người chào trước, rồi lướt qua một bên với vẻ nhàn nhạt.

Ngày nào anh ta cũng là người đến làm việc sớm nhất, tan sở muộn nhất, năm ngoái còn được bình chọn là lao động tiên tiến của toàn viện, đây là một chiến tích cứng rắn nhất trong hồ sơ. Quan mới nhậm chức ba ngọn lửa, ngặt nỗi chính cái điều này lại khiến tôi sinh lòng phản cảm, dẫu về mặt lý trí tôi cũng biết không nên làm như vậy.

"Này, cậu có biết không, Phó sở trưởng La và Tiểu Đường ở cùng một đại viện."

"Tiểu Đường nào?"

Người nói vô tâm, người nghe hữu ý, tôi nhớ ra "Doanh trưởng La" sống trong đại viện quân đội của bố anh ta, bức tường cao vòi vọi, chốt gác nghiêm ngặt, vứt chiếc xe đạp tuyệt nhiên không sợ bị ai đập vỡ kính. Tài xế lại là hàng xóm của anh ta, đi làm tan sở cùng đi cùng về, lợi ích chia đều, chẳng phải tiện cả đôi đường sao? Hả, bảo sao ngày nào anh ta cũng tranh thủ lúc mọi người chưa đến thì đến, đợi mọi người về rồi mới về, hóa ra có một sự mập mờ mèo mả gà đồng thế này!

Đúng rồi, tôi lại nhớ ra có một ngày chủ nhật đi xem "phim nội bộ", vừa bước vào cổng của Viện tư liệu điện tử, liền nhìn thấy chiếc "Toyota" nhỏ của sở nghiên cứu đang đỗ ngay ngắn trong sân, trưa hôm sau liền nghe thấy anh ta nói ở bàn ăn.