Lâu đài mà người đầy tớ của tôi đã buộc phải phá cửa xông vào – thay vì để tôi, trong tình trạng bị thương nặng suýt chết, phải qua đêm ngoài trời – là một trong số những công trình mang vẻ u ám lẫn lộn với sự nguy nga từng sừng sững uy nghiêm giữa dãy Apennines, đúng thực là chẳng kém gì trong trí tưởng tượng của bà Radcliffe. Thoạt nhìn, lâu đài có vẻ như đã tạm thời bị bỏ hoang từ dạo gần đây. Chúng tôi chọn một căn phòng nhỏ nhất và ít được bài trí lộng lẫy nhất để nghỉ ngơi. Nó nằm ở một góc tháp hẻo lánh của tòa nhà. Đồ trang trí trong phòng tuy phong phú nhưng đã rách nát và cổ kính. Các bức tường được treo thảm thêu và trang trí bằng đủ loại chiến lợi phẩm giáp phục khác nhau, cùng với một số lượng lớn bất thường những bức tranh hiện đại vô cùng sống động trong những chiếc khung mạ vàng chạm trổ hoa văn arabesque lộng lẫy. Chính trong những bức tranh ấy – những bức được treo trên tường không chỉ ở những khoảng trống chính mà còn ở rất nhiều ngóc ngách do lối kiến trúc kỳ quái của lâu đài tạo ra – có lẽ cơn mê sảng đang chớm nở trong tôi đã khiến tôi đặc biệt chú ý; thế là tôi bảo Pedro khép lại những cánh chớp nặng nề của căn phòng – vì trời đã tối mịt – châm lửa những ngọn nến của một chân nến cao đặt cạnh đầu giường, và kéo tung những lớp rèm nhung đen vi tua rua bao quanh chiếc giường ra thật rộng. Tôi muốn làm tất cả những điều này để, nếu không thể chợp mắt, thì ít ra tôi cũng có thể luân phiên thả hồn ngắm nghía những bức tranh kia và đọc một cuốn sách nhỏ tìm thấy trên gối, vốn được cho là dùng để bình phẩm và miêu tả chúng.

Tôi đọc suốt, đọc mãi – và thành kính, đắm say ngắm nhìn. Thời gian trôi qua thật nhanh chóng và huy hoàng, rồi nửa đêm tĩnh mịch cũng tới. Vị trí của chiếc chân nến làm tôi không vừa ý, nên dẫu hơi khó khăn khi với tay, nhưng thà làm vậy còn hơn đánh thức người đầy tớ đang ngủ say, tôi bèn dịch chuyển nó để ánh sáng chiếu rọi rõ hơn vào cuốn sách.

Nhưng hành động ấy lại tạo ra một hiệu ứng hoàn toàn nằm ngoài dự tính. Ánh sáng từ vô số ngọn nến (vì có rất nhiều nến) lúc này đã rọi vào một góc khuất của căn phòng vốn trước đó bị che khuất trong bóng tối sâu thẳm bởi một cột giường. Nhờ vậy, tôi nhìn thấy rõ mồn một một bức tranh hoàn toàn bị bỏ quên từ trước. Đó là chân dung một thiếu nữ đang độ tuổi xuân thì. Tôi thoáng nhìn qua bức tranh rồi nhắm mắt lại. Tại sao tôi lại làm thế thì thoạt đầu ngay cả bản thân tôi cũng không rõ. Nhưng trong lúc đôi mi vẫn nhắm nghiền, tôi tự nhủ trong đầu lý do vì sao mình lại làm vậy. Đó là một phản ứng bộc phát để có thêm chút thời gian suy ngẫm – để chắc chắn rằng thị giác của mình không đánh lừa tôi – để trấn tĩnh và dằn lại trí tưởng tượng nhằm có một cái nhìn tỉnh táo và chắc chắn hơn. Chỉ một lát sau, tôi lại đăm đăm nhìn vào bức tranh.

Rằng lúc này tôi đang nhìn đúng thì tôi không thể và cũng không muốn hoài nghi nữa; bởi vì những tia sáng đầu tiên của ngọn nến chiếu lên tấm vải canvas dường như đã xua tan đi trạng thái mụ mẫm mơ hồ đang xâm chiếm các giác quan tôi, và đánh thức tôi bừng tỉnh ngay lập tức vào cõi thực.

Như tôi đã nói, bức chân dung đó là hình ảnh của một thiếu nữ. Đó chỉ là phần đầu và vai, được vẽ theo phong cách mà giới chuyên môn gọi là họa kiểu vignette; mang đậm phong cách những bức họa chân dung ưa thích của Sully. Phần tay, ngực, và thậm chí cả những lọn tóc rực rỡ đều nhòa đi một cách vô hình vào lớp bóng tối mờ ảo nhưng sâu thẳm tạo nên phông nền cho tổng thể bức tranh. Chiếc khung hình bầu dục, được mạ vàng lộng lẫy và chạm trổ hoa văn Moorish tinh xảo. Xét về mặt nghệ thuật thì không gì có thể tuyệt vời hơn chính bức tranh đó. Nhưng chắc chắn không phải do kỹ thuật điêu luyện của tác phẩm, hay vẻ đẹp bất tử của khuôn mặt ấy, đã khiến tôi xúc động một cách đột ngột và mãnh liệt đến thế. Nhất là, không thể có chuyện trí tưởng tượng của tôi, vừa bừng tỉnh sau giấc ngủ mơ màng, lại nhầm lẫn khuôn mặt đó với một người bằng xương bằng thịt. Tôi nhận ra ngay rằng những nét đặc trưng trong bố cục, trong lối vẽ vignette và của chiếc khung tranh, chắc chắn đã dập tắt ngay ý nghĩ ấy từ trong trứng nước – thậm chí còn ngăn cản nó kịp lóe lên dù chỉ trong khoảnh khắc. Suy ngẫm thật kỹ lưỡng về những điểm này, tôi cứ giữ nguyên tư thế nửa ngồi, nửa ngả trong khoảng một tiếng đồng hồ, với ánh mắt dán chặt vào bức chân dung. Cuối cùng, khi đã thỏa mãn với bí mật thực sự đằng sau sức hút của nó, tôi ngả người ngã quỵ xuống giường. Tôi đã tìm thấy thứ bùa chú của bức tranh nằm ở một vẻ sống động như thật tuyệt đối trong từng biểu cảm, thứ biểu cảm thoạt đầu gây kinh ngạc, rồi cuối cùng làm tôi bối rối, khuất phục và kinh hoàng. Với một nỗi kinh sợ sâu sắc và cung kính, tôi đặt chiếc chân nến trở lại vị trí cũ. Khi nguyên nhân gây ra sự xáo trộn sâu sắc trong lòng tôi đã bị che khuất khỏi tầm mắt, tôi liền háo hức tìm cuốn sách bàn về các bức tranh cùng lịch sử của chúng. Lật giở đến số hiệu chỉ bức chân dung hình bầu dục, tôi đọc được những dòng chữ mơ hồ và cổ kính như sau:

“Nàng là một thiếu nữ có vẻ đẹp hiếm có, và đáng yêu biết bao lại tràn đầy sự vui tươi. Và thật trớ trêu thay cho thời khắc định mệnh khi nàng ngắm nhìn, đem lòng yêu và kết hôn với người họa sĩ. Chàng, một con người đầy đam mê, mọt sách, khắc khổ, và đã có một nàng dâu là Nền nghệ thuật của mình; nàng, một thiếu nữ có vẻ đẹp hiếm có, và đáng yêu biết bao lại tràn đầy sự vui tươi; toàn thân ngập tràn ánh sáng và nụ cười, hồn nhiên tinh nghịch như chú nai non; yêu thương và trân trọng mọi vật mọi người; chỉ căm ghét Nền nghệ thuật vốn là tình địch của mình; chỉ khiếp sợ bảng màu, cọ vẽ cùng những dụng cụ oái oăm khác đã tước đoạt đi ánh mắt trìu mến của người tình dành cho nàng. Thế nên, thật là một điều kinh khủng đối với người thiếu phụ ấy khi nghe người họa sĩ bày tỏ mong muốn được khắc họa cả người vợ trẻ của mình. Nhưng nàng khiêm nhường và vâng lời, ngoan ngoãn ngồi suốt nhiều tuần liền trong căn phòng tháp cao, u tối, nơi ánh sáng chỉ nhỏ giọt lên tấm vải canvas nhợt nhạt từ phía trên trần. Thế nhưng chàng, người họa sĩ ấy, lại lấy làm tự hào về tác phẩm của mình, cứ thế tiếp diễn từ giờ này qua giờ khác, từ ngày này qua ngày khác. Và chàng là một kẻ đầy đam mê, hoang dại và thất thường, chìm đắm trong những giấc mộng ảo; đến mức chàng chẳng thể nhận ra thứ ánh sáng rọi xuống đầy vẻ tử khí ở căn phòng tháp cô độc ấy đã tàn phá sức khỏe và tinh thần của người vợ, khiến nàng cứéo hắt trông thấy trước mắt mọi người ngoại trừ chàng. Ấy vậy mà nàng vẫn cứ mỉm cười mãi, mỉm cười không một lời phàn nàn, bởi nàng thấy người họa sĩ (vốn có tiếng tăm lừng lẫy) đang dồn hết tâm huyết và niềm vui rực rỡ, cháy bỏng vào công việc của mình, miệt mài làm việc ngày lẫn đêm để khắc họa hình bóng người đã yêu thương chàng sâu sắc ấy, dẫu cho thân hình nàng ngày một héo mòn và suy yếu. Và quả thực, một vài kẻ khi chiêm ngưỡng bức chân dung đã thì thầm bàn tán về độ giống nhau của nó như một kỳ quan vĩ đại, và là minh chứng cho thấy tài năng của người họa sĩ cũng như tình yêu sâu sắc của chàng dành cho người thiếu phụ mà chàng đã khắc họa quá đỗi tuyệt vời. Nhưng cuối cùng, khi công việc dần đi đến hồi kết, không một ai được phép bước vào tháp nữa; bởi người họa sĩ đã trở nên điên cuồng vì sự nhiệt thành với tác phẩm, đến nỗi chẳng buồn rời mắt khỏi bức canvas dù chỉ để ngắm nhìnKhuôn mặt của vợ mình. Và chàng đã không thể nhận ra những sắc màu mà chàng phết lên tấm vải đều được rút ra từ chính đôi má của người thiếu phụ đang ngồi bên cạnh chàng. Và khi nhiều tuần đã trôi qua, chẳng còn lại bao nhiêu việc phải làm, ngoại trừ một đường cọ trên đôi môi và một nét màu trên đôi mắt, thì linh hồn của người thiếu phụ lại bùng lên lần cuối như ngọn lửa sắp tắt trong đế đèn. Và rồi nét cọ được buông xuống, rồi sắc màu được đặt lên; và trong một khoảnh khắc, người họa sĩ đứng sững sờ ngây ngất trước tác phẩm mà mình vừa tạo ra; nhưng ngay giây tiếp theo, khi vẫn đang đăm đăm chiêm ngưỡng, chàng bỗng trở nên run rẩy, tái mét và kinh hoàng, rồi lớn tiếng kêu lên: ‘Đây quả thực là Sự sống đích thực!’, đoạn quay phắt lại nhìn người vợ yêu dấu:—Nàng đã chết!”