Giữa non nước sơn thủy, không chỉ có con người mà còn có đủ loại sinh mệnh khác, có cá lội, có chim bay. "Cá được nước bơi lội, mà quên mất nước; chim nhờ gió bay, mà không biết có gió. Nhận ra điều này có thể vượt qua mọi vướng bận, có thể vui với cơ trời." Sau khi đã nếm trải những món sơn hào hải vị, câu nói trong "Thái Căn Đàm" này tựa như việc nhấm nháp chút hương thơm từ rễ rau.
Cá bơi lội trong nước, ngày ngày đắm mình trong nước, sẽ không cảm nhận được sự tồn tại của nước; chim bay trên trời, cũng không thấy xung quanh có bao nhiêu chướng ngại, bao nhiêu cách trở. Con người cũng vậy, đi khắp non nước, thấy chim bay trên trời, thấy cá bơi trong nước, lĩnh hội được đạo lý trong đó, thì có thể vượt qua đủ loại vướng bận vật chất, đạt được niềm vui thiên bẩm của cuộc đời. Giải phóng bản thân, dạo chơi giữa non nước tự nhiên rồi, lòng có lẽ có thể buông lỏng và trống trải hơn một chút!
Trong "Thái Căn Đàm" lại có câu này: "Tai như gió thổi qua hốc đá, qua rồi không ở lại, thì mọi thị phi đều tiêu tan; lòng như hồ trăng ngậm bóng, trống trải mà không vướng bận, thì cảnh và ta đều quên." Trong thung lũng trống trải, tiếng gió lướt qua bên tai, vô thức bay xa tự lúc nào; thị phi thế gian, những lời đàm tiếu hôm nay khen bạn ngày mai chê bạn, nếu bạn có thể như đang đứng giữa núi sông, thì mọi lời khen chê đều sẽ quy về gió mát, không xâm phạm đến nội tâm của bạn. Ánh trăng không ở trong nước, trong nước cũng không có trăng, người ngắm ánh trăng trong nước, cuối cùng sẽ quên cả trăng nước, cũng quên cả chính mình, đây gọi là "vật ngã lưỡng vong" (cảnh và ta đều quên).
Muôn vàn chiêm nghiệm, nói ra chỉ là dăm ba câu, chúng ta bước vào, lại là muôn vàn cảm khái, mà những điều này nếu không thân mình đến chốn non nước thì làm sao cảm nhận được?
Chúng ta không phải là ẩn sĩ thời cổ đại, không có quãng thời gian dài đằng đẵng để lãng phí trong việc du sơn ngoạn thủy, rốt cuộc vẫn phải trở về chốn đô thị và trật tự. Chúng ta hết lần này đến lần khác lên đường, là để hết lần này đến lần khác trở về. Con người bước ra ngoài là để tìm kiếm, mà khi trở về chắc chắn mang theo sự lĩnh hội diệu kỳ. Khi chúng ta từ non nước tự nhiên trở lại với cương vị, trở lại với vai trò của mình, tâm hồn có lẽ sẽ có thêm một phần thong dong.
"Cạnh tranh trong tĩnh lặng chưa phải là tĩnh lặng thực sự, tìm được tĩnh lặng trong chốn động mới là cảnh giới thực sự của bản tính; vui vẻ trong chốn vui chưa phải là vui vẻ thực sự, tìm được niềm vui trong chốn khổ đau mới là cơ duyên thực sự của tâm hồn." Đây là một câu danh ngôn trong "Thái Căn Đàm". Sự yên tĩnh trong núi sâu không được tính là tĩnh lặng thực sự, chỉ khi trở về đô thị, thân ở giữa tòa nhà văn phòng náo nhiệt, xung quanh toàn là tiếng ồn ào, mà tâm bạn vẫn tĩnh lặng, thì bạn mới hiểu thế nào là tĩnh lặng thực sự. Mọi người sống phẳng lặng suôn sẻ, khi mặc áo gấm ăn đồ ngon mà nói vui vẻ thì chưa phải vui thực sự, có thể tìm vui trong khổ đau, mới xem là đạt được chân lý của niềm vui.
Giữ được sự tĩnh lặng giữa chốn ồn ào, không mất đi sự độ lượng giữa chốn gập ghềnh trắc trở, lúc bấy giờ, lòng dạ mới thực sự rộng mở, tình cảm nhàn tản thú vị mới được nuôi dưỡng.
Nhìn lại trời đất, thế nào gọi là "lấy tài nguyên từ đất, lấy phép tắc từ trời"? "Thái Căn Đàm" có câu: "Trời đất tịch mịch không động, mà cơ khí không ngừng nghỉ dù chỉ một thoáng; mặt trời mặt trăng ngày đêm bôn ba, mà sự trong sáng vẫn muôn đời không đổi." Trời đất là bất động, nhưng khí âm dương của nó chưa từng dừng lại dù chỉ một khắc; mặt trời, mặt trăng vẫn luôn biến chuyển, nhưng giữa sự đổi thay của nhật nguyệt, thời gian tựa bức tranh. Sinh mệnh nhỏ bé, thế giới nhỏ bé của cá nhân có liệu có hòa hợp được với vòng tuần hoàn lớn của lịch sử muôn đời, của nhật nguyệt càn khôn? Liệu con người có thể khiến bản thân trở nên tràn đầy sức sống, khiến hơi thở sinh mệnh không ngừng nghỉ, khiến nhân cách mãi tỏa sáng rực rỡ? Đây là sự mặc khải mà non nước trời đất, dòng sông thời gian ban cho chúng ta.
"Cho nên người quân tử lúc nhàn rỗi phải có tâm tư gấp rút, lúc bận rộn phải có thi vị nhàn hạ." Người quân tử lúc nhàn hạ trong lòng phải có chút trách nhiệm ấy, không được lơi lỏng, phải có sự cấp bách thời không chờ đợi. Nhưng quan trọng hơn là, khi thực sự bận rộn, cũng không được làm lu mờ chút thi vị nhàn hạ dùng để cân bằng đó.
Câu nói này đã nói lên một ý nghĩa chân thực: Nhàn hạ là một thứ thú vui, là một năng lực khám phá nội tâm. Nói một cách bình dân hơn, nhàn hạ là trong cuộc sống đời thường không đánh mất tâm hồn lãng mạn, giữ gìn sự ngây thơ như trẻ thơ, giữ gìn sự tò mò như đứa trẻ, những ngày tháng vụn vặt sẽ tỏa sáng rực rỡ. Hồng Ứng Minh trong "Thái Căn Đàm" từng nói "Kết bạn cần mang theo ba phần hiệp khí, làm người phải giữ lại một chút lòng chân phương", kết bạn phải kết với những người hào sảng, làm người không được đánh mất sự ngây thơ lãng mạn. Điều này cũng chính là điều mà Mạnh Tử gọi là "Bậc đại nhân là người không đánh mất tâm hồn trẻ thơ của mình".
Chúng ta tôi luyện tính tình trong sự thay đổi của non nước tự nhiên, nhật nguyệt tinh tú, suy cho cùng vẫn phải trở về với thực tại. Trở lại văn phòng, trở lại gia đình, chúng ta lại nhìn thấy cảnh tượng huyên náo, lại nhìn thấy những phiền muộn vô tận, lại nhìn thấy đủ loại tâm cơ và mưu lược, lại bắt đầu lo lắng tiền mua nhà chưa trả hết, lo lắng điểm số của con cái bị rớt, lo lắng chức vị của mình bị kẻ khác nhòm ngó, lo lắng mâu thuẫn gia đình làm sao hóa giải, lo lắng bệnh tật đau yếu của bản thân... Mọi khốn đốn và mâu thuẫn không hề biến mất chỉ vì chúng ta đã đến gần non nước dạo chơi một chuyến. Thế nhưng, nếu bạn thực sự mở rộng cõi lòng, sau chuyến du ngoạn trở về, tâm cảnh nhất định sẽ thay đổi. Cho dù cuộc sống của bạn vẫn là vẻ bề ngoài như trước, nhưng bạn đã có thể tìm thấy niềm thú vị ngay trong cuộc sống rồi.
Hồi học trung học, mọi người đều từng học thuộc bài "Lậu Thất Minh" của Lưu Vũ Tích. Ông tự tại trong căn phòng tồi tàn nhỏ bé, không màng giàu sang xa hoa, không cầu thay đổi, mà tìm thấy niềm vui trong đó. "Núi không cần cao, có tiên ốc sẽ nổi tiếng. Nước không cần sâu, có rồng ốc sẽ thiêng. Đây là phòng tồi tàn, chỉ vì đức của ta thơm ngát." Đừng nhìn căn nhà nhỏ bé này mà xem thường, "Rêu bò lên bậc thềm xanh, cỏ xanh lướt vào rèm. Nói cười toàn bậc đại nho, qua lại không kẻ phàm phu." Từng chút sắc xanh, khiến con người ta có thể quay về với bản ngã. Quan trọng hơn cả là sự phú quý nằm ở con người, những người qua lại nói cười với Lưu Vũ Tích, đều có tiết tháo tinh thần của riêng mình, đều có cảnh giới tình thú, tâm ý tương thông với nhau. Không gian nhỏ bé này, không có trang trí tinh xảo, không có đồ đạc đắt tiền, nhưng "Có thể gảy đàn mộc, đọc kinh vàng. Không có tiếng đàn sáo làm rối tai, không có văn bản công việc làm mệt nhọc thể xác."
Đây chính là chốn dung thân tuyệt vời nhất, là năm tháng tuyệt vời nhất, không phiền phức, không bận rộn, gảy một tiếng đàn mộc, đọc một bộ kinh Phật, đời người thế là đủ.
Những ngày tháng như thế, cuộc đời như thế, thời thượng cổ đã có rồi.
Khi Khổng Tử muốn đến sống ở vùng đất của người Di Địch, rất nhiều người đã ngăn cản ông, nói rằng: "Nơi đó thô sơ tồi tàn, phải làm sao đây!" Một nơi thô sơ tồi tàn như vậy, ngài đến đó làm gì? Khổng Tử nói: "Người quân tử ở đó, thì có gì là tồi tàn?" Một nơi dù có giản dị tồi tàn đến đâu, người quân tử thực sự đến đó, thì nó còn tồi tàn nữa không? Câu nói này có hai tầng ý nghĩa. Thứ nhất, tâm của người quân tử an định nơi đạo đức, chí hướng, lý tưởng, cho nên không bận tâm đến sự thô sơ tồi tàn; thứ hai, cho dù có thô sơ tồi tàn, chẳng lẽ với tấm lòng của người quân tử tràn đầy tình thú vẫn chưa đủ để thay đổi nó sao? Cho nên, người quân tử là người giàu có, không bận tâm đến tiền tài; người quân tử là người không sợ hãi, có đời sống tinh thần của riêng mình, hoàn toàn có thể dùng tâm trạng và thú vui của bản thân để thay đổi ngoại cảnh.
