Ông viết trong sách: "Người Mỹ là những người bận rộn vĩ đại nổi tiếng, người Trung Quốc là những người thong thả vĩ đại nổi tiếng." Để miêu tả sự khác biệt to lớn giữa người Trung Quốc và người Mỹ.

Trong mắt tiên sinh Lâm Ngữ Đường, trong lịch sử, người Trung Quốc nổi tiếng thế giới với lối sống thong thả, chúng ta không quá mưu cầu danh lợi, bận rộn kiếm tiền; so với điều đó, người Mỹ quá kỳ vọng vào sự thành công của sự nghiệp, quá đề cao hiệu suất, quá đúng giờ, đây "dường như là ba thói hư tật xấu của người Mỹ".

Trong lời nói mang theo vài phần trêu chọc, thế nhưng, cách chưa đầy một thế kỷ, người Trung Quốc đã sở hữu một sân khấu rộng lớn hơn trên thế giới, mà trong khi kinh tế xã hội phát triển nhanh chóng, nhịp sống của con người cũng ngày càng nhanh hơn. Trong lúc chúng ta vội vã bước đi, sự lo âu và áp lực ngày một tăng, tiên sinh Lâm Ngữ Đường từng kiên định tin rằng: "Trung Quốc có một triết học nhẹ nhàng, một thứ triết học gần như vui tươi, khí chất triết học của họ có thể tìm thấy những luận cứ tốt nhất trong triết học cuộc sống trí tuệ và vui vẻ đó." Ông thậm chí còn từ đó suy luận ra: "Nếu không phải như vậy, một dân tộc trải qua bốn ngàn năm huyết áp cao của lối sống chuyên đề cao hiệu suất, thì đã sớm không thể tiếp tục sinh tồn rồi. Bốn ngàn năm lối sống chuyên coi trọng hiệu năng có thể hủy hoại bất kỳ dân tộc nào."

Vậy thì, trong thời đại thế kỷ 21 đề cao hiệu suất này, triết học nhẹ nhàng vui tươi của người Trung Quốc còn có thể giúp đỡ chúng ta không?

Đây là một mục tiêu triết học, cũng là một lý tưởng sống. Hai năm gần đây, chính phủ Trung Quốc trong khi tổng thể theo đuổi sự phát triển, cũng đưa ra mục tiêu xã hội là giảm tốc độ tăng trưởng GDP, nâng cao chỉ số hạnh phúc. Thực tế, trong xã hội ngày nay, so với thành công thì hạnh phúc đã trở thành một điều xa xỉ hơn. Con người đuổi theo thành công, mà thành công lại không thể mang lại sự thỏa mãn toàn diện cho giá trị sinh mệnh cá nhân. Có lẽ cái chúng ta thiếu chỉ là một chút thi vị, một chút nhàn tình, thiếu đi những khoảng thời gian vụn vặt lấp lánh sống cùng gia đình. Từ góc độ này mà xem, bản đồ sinh mệnh của rất nhiều người gọi là thành công được lấp đầy bởi chức vị và tài phú, nhưng lại thiếu đi tính linh và sức khỏe. Còn đối với đại đa số chúng ta, những bách tính bình thường đang gánh vác nặng nhọc của cuộc sống, những chức vị và tài phú đó đã trở thành chiếc nhãn mác đơn giản về sự thành công. Trong lúc họ trở thành thần tượng thành công trong lòng đại chúng, sự hoang vu và lạnh lẽo trong sinh mệnh lại bị phớt lờ đi.

Lý tưởng của người Trung Quốc là gì? Trong mắt Lâm Ngữ Đường, "Lý tưởng cao cả nhất của người Trung Quốc, chính là một người không phải trốn tránh xã hội loài người và nhân sinh, mà bản tính vẫn có thể duy trì được niềm vui vốn có".

Tôi vô cùng yêu mến tiên sinh Lâm Ngữ Đường, giống như ông yêu mến Tô Đông Soa một cách đơn thuần và sâu sắc.

Năm 1895 của cuối thế kỷ trước, Lâm Ngữ Đường sinh ra tại một ngôi làng tên là thôn Ban Tải ở Chương Châu, Phúc Kiến. Cha ông là một mục sư, thế nên Lâm Ngữ Đường từ nhỏ đã theo đạo Cơ đốc. Sau khi học xong trung học ở Hạ Môn, ông đến Thượng Hải, bước vào Đại học St. John.

Sau khi tốt nghiệp đại học, chàng trai thông thạo tiếng Anh này tuyên bố với cha rằng mình từ bỏ tín ngưỡng Cơ đốc. Ông nói: "Nếu như một người thừa nhận việc làm thiện bản thân nó chính là một việc tốt, anh ta sẽ tự nhiên coi việc dụ dỗ dẫn dắt làm thiện của tôn giáo là thứ thừa thãi, và coi nó là thứ đủ sức che phủ màu sắc của chân lý đạo đức. Tình yêu thương lẫn nhau giữa loài người nên là một sự thật chung thẩm và tuyệt đối. Chúng ta không cần phải mượn mối quan hệ bên thứ ba là ông trời mà vẫn yêu thương lẫn nhau."

Người Trung Quốc với tấm lòng mềm mại và rộng lớn này, thậm chí còn coi tôn giáo là một lớp màng ngăn cách việc trao đi đại ái cho thế giới.

Rời khỏi Đại học St. John, Lâm Ngữ Đường được Đại học Thanh Hoa mời làm giảng viên, sau đó lại sang Mỹ, Đức học lấy bằng thạc sĩ, tiến sĩ, luận văn thạc sĩ và luận văn tiến sĩ của ông đều nghiên cứu về ngữ pháp và âm vận cổ đại Trung Quốc. Một học giả đứng ở tuyến đầu tư duy thế giới như vậy, lại kiên trì tiến hành nghiên cứu văn hóa truyền thống Trung Quốc dưới hệ thống giáo dục phương Tây. Cả đời ông dùng tiếng Anh viết ra những kiệt tác như "Nước tôi và người tôi", "Nghệ thuật sống", "Kinh hoa yên vân", "Truyện Tô Đông Soa", "Truyện Võ Tắc Thiên", thực sự làm được "Hai chân bước đạp văn hóa Trung Tây, một lòng bình luận văn chương vũ trụ".

Tiên sinh Lâm Ngữ Đường thấu hiểu tư tưởng phương Tây, yêu mến văn hóa Trung Quốc, vừa là một học giả nhân văn, vừa là một người yêu thích khoa học, còn từng phát minh ra máy đánh chữ Trung - Anh. Một người tuyệt vời như vậy, ông tự đánh giá bản thân thế nào?

Ông tự nhận mình là "cỗ đầu óc phương Tây, tâm hồn người Trung Quốc", ý chỉ trong logic tư duy, tôn trọng hệ thống tư tưởng cơ bản của phương Tây, còn trong sự quy thuộc của tâm hồn, ông yêu Trung Quốc — dân tộc thong thả, trí tuệ này. Ông một cách hài hước đề nghị: "Người phương Đông phải học hỏi toàn bộ khoa học về động thực vật từ người phương Tây, nhưng người phương Tây phải học hỏi người phương Đông cách thưởng thức hoa cá chim muông, cách thưởng thức các đường nét và tư thế của động thực vật một cách đẹp lòng vui mắt, từ đó liên tưởng đến các loại tâm trạng và cảm giác khác nhau từ chúng." Ngày nay, khi chúng ta đọc lại "Nghệ thuật sống" của tiên sinh Lâm Ngữ Đường, sẽ phát hiện ra ông nhấn mạnh đời sống tâm hồn của người Trung Quốc biết bao!

Đầu óc của con người hiện đại, chứa đầy quá nhiều kiến thức; tư duy của con người hiện đại, tràn ngập quá nhiều logic... Thế nhưng, về phương diện tâm hồn, chúng ta cũng đã đánh mất nội hàm vô cùng phong phú.

Nếu lật từ điển, tìm những chữ có bộ tâm đáy hoặc bộ tâm đứng nhìn thử, sẽ phát hiện ra rất nhiều thứ sâu xa thú vị.

Chúng ta sẽ thấy, trong chữ Hán Trung Quốc có vô số chữ liên quan đến "tâm". Ví dụ như chữ "tư" (suy nghĩ) trong tư tưởng, chính là nơi "ruộng tâm" tọa lạc; ví dụ như chữ "ân" trong cảm ơn, phát ra từ tâm, khởi nguồn từ tâm, mới gọi là ân tình; ví dụ như chữ "từ bi", cũng bắt nguồn từ nội tâm.

Trong tiếng Trung còn có một số từ vựng liên quan đến cảm xúc, cũng liên quan đến tâm. Ví dụ như chữ "cấp" trong vội vã, chữ "luyến" trong vương vấn, "lự" trong lo âu, lo lắng, còn có chữ "niệm" trong hoài niệm, chữ "hoạn" trong được mất lo âu, chữ "ác" trong chán ghét, chữ "nhẫn" trong dung thứ... đều lấy tâm làm gốc, đều liên quan đến tâm.

Hãy cùng nhìn lại những chữ có bộ tâm đứng.

Căm hận, tàm quý (hổ thẹn), sám hối, não nộ, hoảng sợ, thích ý (thư thái), ước vọng, lười biếng, giải đãi... "Chữ tâm" đứng ở một bên, nói lên rằng tất cả cảm xúc tích cực và tiêu cực đều do tâm lý dẫn đến. Đây không phải là một trạng thái, mà là một thứ tâm tình.

Tính tình khởi nguồn từ tâm, bên ngoài chữ "tâm" thêm một chữ "môn" (cửa), chính là chữ "muộn" trong phiền muộn. Chỉ cần một quả "tim" vẫn còn, chúng ta liền có "suy nghĩ" có "cảm xúc", có "tính tình", có "ước vọng" của chính mình. Quả "tim" này mà "mất" rồi, thì chính là chữ "vong" (quên). Sự quên thực sự, chỉ việc đó trong lòng đã không còn tồn tại nữa.

Thú vị hơn nữa là một sự kết hợp khác của chữ "vong" và chữ "tâm", bộ tâm đứng thêm chữ "vong", mọi người đều biết, chính là chữ "mang" trong "bận rộn". Rất nhiều người bận rộn, bận đến mức không có thời gian để thể nghiệm những sự rung động vi tế trong tâm hồn, để thể nghiệm sự kỳ diệu của sinh mệnh, đây cũng là một trạng thái tâm không ở đây.

Đây là đời sống tâm hồn được miêu tả bằng chữ Hán, là vẻ đẹp vi tế của tiếng Trung, cũng là thú vui sinh sống của người Trung Quốc.

Mặc dù trong kiến thức cổ đại Trung Quốc không có định nghĩa chuẩn xác về chức năng các cơ quan cơ thể người của khoa học hiện đại phương Tây, nhưng chúng ta có sự miêu tả cảm tính thuộc về chính mình, có rất nhiều cách nói thoạt nhìn có vẻ ngây thơ, sinh động như thật, giống như đúc.

Người Trung Quốc lúc nịnh nót người ta thường hay nói, "Ấy chà, anh đúng là một bụng học vấn", cách nói tao nhã hơn một chút là "mãn phúc kinh luân" (bụng đầy kinh sử). Nhìn xem, toàn bộ khoang bụng của con người đều có thể dùng để chứa học vấn, có phải rất thú vị không?

Người Trung Quốc lúc sầu muộn sẽ nói "sầu tràng bách kết" (ruột sầu trăm mối thắt), "can tràng thốn đoạn" (ganh ruột đứt từng khúc), dân gian gọi hình ảnh "hối hận" là "hối thanh liễu tràng tử" (hối hận xanh cả ruột). Trong mắt người Trung Quốc, ruột không chỉ dùng để tiêu hóa, mà còn tham gia vào đời sống tâm hồn của chúng ta.

Người Trung Quốc gọi lời thật là "phế phủ chi ngôn" (lời từ tận đáy lòng), cách nói dân gian là "móc ruột gan", phổi và tim không chỉ dùng để hô hấp và tuần hoàn máu, mà còn tham gia vào sự chân thành đối đãi người.

Đây chính là đời sống tâm hồn vốn dĩ của người Trung Quốc — dùng ngũ tạng lục phủ để chống đỡ một trái tim, ngây thơ như thế, chân thành như thế, cảm tính như thế.

Lâm Ngữ Đường từng bày tỏ quan điểm thế này trong tác phẩm của mình: Hiện thực cộng với ước mơ, cộng thêm sự hài hước, bằng trí tuệ. Mọi người thường nói, một người phải chân đạp đất, đầu đội trời, thì có thể đi thực hiện lý tưởng rồi. Thế nhưng, chúng ta lại vừa vặn bỏ quên một nguyên tố quan trọng — sự hài hước.

Nếu chúng ta đầu đội trời chân đạp đất, sinh mệnh sẽ không mất đi sự cao cả, nhưng nó có nhẹ nhàng linh hoạt không?

Nếu chúng ta nhẫn nhục chịu đựng, nhân sinh sẽ có sự lắng đọng, nhưng có thể nâng cao mà nhẹ nhàng như không không?

Liệu chúng ta có thể bớt đi một chút hài hước, để hóa giải khổ nạn không?

Liệu chúng ta có thể có thêm chút xót thương, làm tan chảy tâm hồn cứng nhắc không?

Thiếu đi những nguyên tố này, dù thế nào cũng không thể gọi là trí tuệ.

Quay đầu nhìn kỹ lại, lịch sử năm nghìn năm có chữ viết của Trung Quốc, cho đến thời đại mà Lâm Ngữ Đường ở thế kỷ trước, người Trung Quốc đã trải qua bao thăng trầm tang thương của từng thế hệ, thậm chí đã trải qua cuộc đấu tranh cứu vong của dân tộc, thế nhưng gen triết học lạc quan phóng khoáng đó vẫn luôn ẩn nấp sâu trong huyết quản, hễ có cơ hội là sẽ hiện lên trong lối sống thong thả. Thế kỷ 21, chúng ta nghênh đón một đại thời đại mang tính khả thi đa dạng trong cuộc sống, nhưng điều này cũng mang lại cho mỗi cá nhân áp lực phấn đấu thành công, mang lại sự lo lắng và vướng bận của đời sống tinh thần. Đây dường như là sự tất yếu của sự phát triển xã hội, cái giá của sự trưởng thành cá nhân. "Áp lực quá lớn", đây có thể trở thành lý do để chúng ta từ bỏ thú vui thong thả sao?

Rất nhiều người sẽ nói, xã hội thay đổi nhanh như vậy, gánh nặng công việc lớn như vậy, trách nhiệm cá nhân nặng nề như vậy, không dung thứ cho một chút lơ lỏng nào, lại làm sao rảnh rỗi ra khoảng thời gian lớn để thong thả?

Theo tôi thấy, sự thong thả không liên quan đến thời gian, thong thả là một sự phát hiện của nội tâm, thong thả là một niềm vui của cuộc sống, thong thả là một nhịp điệu của sinh mệnh. Nắm bắt được nhẹ nặng chậm gấp, bận mà không loạn, đây là một cảnh giới. Cùng một công việc, có lẽ người khác lực bất tòng tâm, không thể đảm nhận, bạn lại có thể đi dạo thênh thang, thong thả tự tại giữa các kẽ hở áp lực chồng chất, mang theo sự điềm tĩnh bất bại, đây mới là thành công thực sự trong hệ thống đánh giá cá nhân. Bởi vì kẻ thù lớn nhất của sự điềm tĩnh không phải là sự căng thẳng của công việc bên ngoài, mà là sự lo âu của trạng thái bên trong.