Tôi từng đọc được một câu chuyện công án Thiền tông Trung Quốc.
Có một tên sai dịch đang áp giải một phạm nhân hướng về kinh thành. Phạm nhân là một hòa thượng phạm giới. Đường đi rất xa, tên sai dịch có trách nhiệm mỗi sáng thức dậy đều kiểm điểm lại mấy món đồ bên mình. Món thứ nhất là bọc hành lý, tiền đường và áo rét của hắn và hòa thượng đều ở trong đó, đương nhiên không thể mất; món thứ hai là công văn, chỉ khi giao được phần công văn này đến kinh sư mới xem như hoàn thành nhiệm vụ; món thứ ba là tên hòa thượng bị áp giải; món thứ tư là chính mình. Tên sai dịch mỗi sáng đều kiểm tra lại một lượt, bọc hành lý vẫn còn, công văn vẫn còn, hòa thượng vẫn còn, cả bản thân ta cũng vẫn còn, lúc này mới bắt đầu lên đường xuất phát.
Ngày lại ngày, trên con đường nhỏ hẻo lánh thường chỉ có hai người bọn họ đi lại, rất cô tịch, không tránh khỏi việc trò chuyện vài câu. Lâu dần, đôi bên chiếu ứng lẫn nhau, quan hệ càng lúc càng giống bạn bè.
Có một hôm, gió mưa đan xen, đói rét giáp lai, hai người đi đường cả ngày, tìm trọ vào một ngôi miếu hoang. Hòa thượng nói với sai dịch rằng, cách đây không xa có một cái chợ, tôi đi mua chút rượu cho anh, hôm nay xả hơi cho thoải mái một trận. Sai dịch tâm thần lơi lỏng, liền mở xiềng xích cho hòa thượng, thả hắn đi.
Hòa thượng đi mua rượu về, còn mua không ít đồ nhắm. Sai dịch uống say múy múy, ngủ say sưa mê mệt.
Hòa thượng vừa thấy, cơ hội cuối cùng đã đến. Hắn từ trong ngực lấy ra một con dao cạo vừa mới mua, vù vù vù, liền cạo sạch đầu tên sai dịch. Sau đó, hắn lột áo của sai dịch ra, tự mình mặc vào, lại trùm áo cà sa của mình lên người tên sai dịch, thừa lúc đêm tối chuồn mất.
Đối với tất cả những chuyện xảy ra này, sai dịch hoàn toàn không hay biết gì, ngủ một mạch đến tận trưa ngày hôm sau. Sau khi tỉnh dậy, thoải mái vươn vai một cái, chuẩn bị kiểm điểm đồ đạc để tiếp tục lên đường. Sờ tay vào bọc hành lý bên mình, bọc hành lý vẫn còn; nhìn lại công văn, công văn cũng vẫn còn; tìm hòa thượng, không tìm thấy hòa thượng đâu nữa. Tìm trong miếu, tìm ngoài miếu, tìm khắp nơi đều không thấy. Sai dịch liền gãi đầu nghĩ: Hòa thượng đi đâu mất rồi nhỉ? Hả? Phát hiện đầu mình vậy mà lại nhẵn thín! Cúi đầu nhìn lại lần nữa, trên người đang mặc áo cà sa, chợt hiểu ra, hóa ra hòa thượng cũng vẫn còn đây mà!
Ba thứ đằng trước đều còn, thứ tư thì nên tìm chính mình. Sai dịch lại tìm kiếm khắp nơi trong miếu, tìm thế nào cũng không tìm thấy bản thân mình, trong lòng liền thắc mắc, hòa thượng vẫn còn, vậy "tôi" đã đi đâu mất rồi?
Câu chuyện này đặt vào thời nay để giải mã, tỏ ra vô cùng ý vị.
Bọc hành lý là gì? Là đời sống vật chất của mỗi người chúng ta. Bất kể tiêu chuẩn cuộc sống hiện tại ra sao, ai cũng hy vọng sống tốt hơn, cho nên, sự cải thiện của đời sống vật chất sẽ đi theo chúng ta suốt cuộc đời, nó sẽ không mất đi.
Công văn là gì? Công văn chính là nghề nghiệp của chúng ta. Một con người đặt chân lập mệnh trên thế gian, rốt cuộc vẫn phải có một vai trò xã hội, phải thông qua một loại nghề nghiệp để thiết lập quan hệ với người khác, thực hiện giá trị của bản thân. Phần công văn này cũng không thể mất, sẽ mang theo bên người bất cứ lúc nào.
Hòa thượng là gì? Hòa thượng chính là những việc chúng ta làm ngày qua ngày. Khi bản ngã của chúng ta vẫn còn, thì đang áp giải và quản lý tên tù nhân này. Thế nhưng, khi chúng ta bận rộn ngày qua ngày, quá mức chú tâm vào từng chuyện vụn vặt — chuyện của bản thân, chuyện của người nhà, chuyện công việc, chuyện bạn bè, thì sẽ càng bận càng phớt lờ cảm nhận của bản thân, bất tri bất giác biến chính mình thành tù nhân. Nhìn bề ngoài thì hòa thượng vẫn còn, những việc bận rộn ngày qua ngày đều không mất đi, nhưng bản ngã lại không tìm thấy nữa rồi.
Thứ chúng ta bận rộn rốt cuộc là gì? Theo tôi thấy, con người ta muốn đạt được điều gì nhất, thì sẽ trở thành tù nhân của thứ đó. Có những người đặc biệt coi trọng quyền lực, tinh lực của họ đều dùng vào việc dọn đường quan hệ, kinh doanh các mối nhân mạch, chức vụ ngày càng cao, quan làm ngày càng lớn, đến cuối cùng liền biến thành tù nhân của quyền lực. Có những người rất muốn kiếm tiền, lúc bắt đầu kiếm tiền là để tiêu, kiếm cho đến cuối cùng nó chỉ là một con số, thế là biến thành tù nhân của tiền tài. Có những người cả đời chấp nhất vào tình cảm, tổn thương hết lần này đến lần khác nhưng vẫn u mê không tỉnh ngộ, cuối cùng liền biến thành tù nhân của tình cảm. Thường thì thứ bạn coi trọng nhất, nhất định sẽ cuốn trọn lấy bạn, khiến bạn trở thành tù nhân của nó, lúc này, "chiếc tôi" đã mất rồi.
