Vương Duy có thơ rằng: "Sơn lộ nguyên vô vũ, không thú ướt nhân y." Đây là một trải nghiệm nhân sinh tinh tế và vi diệu biết bao: Con đường mòn trong rừng, thời tiết quang đãng, mà hơi sương mờ ảo trên núi lại dày đặc, đi mãi đi mãi, vạt áo lúc nào không hay đã bị làm ướt từ lúc nào.

Ngồi trong phòng khách xem video phong cảnh du lịch, nằm trên giường lật xem tạp chí du lịch, liệu có thể có được cảm giác như thế này không? Giữa một đô thị khô khan, ồn ã, trong không khí đầy khói bụi xe cộ như thế này, chúng ta liệu có thể có được trải nghiệm này không? Không bước chân vào núi sâu rừng thẳm, làm sao biết được sắc xanh tươi mơn mởn đang rỉ nước trước mắt anh, hóa ra lại có thể làm ướt vạt áo?

Vương Duy còn có thơ rằng: "Nguyệt xuất kinh sơn điểu, thời minh xuân giản trung." Một bài "Điểu minh giản" được viết sinh động và mỹ diệu biết bao. Giữa tiếng còi xe inh ỏi của đô thị, liệu chúng ta có thể nghe thấy tiếng chim hót thế này không? Sự tĩnh lặng thực sự không phải là tịch mịch chết lặng, mà là tiếng chim sơn ca hót một tiếng hai tiếng giữa chốn thâm u tĩnh mịch, tức là điều gọi là "Chim hót núi càng thêm u".

Từng nhìn thấy một bản tin nói rằng, loài chim ở thành phố có giọng to hơn chim trong núi gấp nhiều lần. Tại sao vậy? Bởi vì giữa chốn ồn ào phức tạp, nếu không nâng cao giọng lên, thì đối phương sẽ không thể nghe thấy nhau. Trong một đô thị đầy tiếng ồn ào, dẫu cho vẫn có tiếng chim hót, thì cũng hoàn toàn không còn sự nhẹ nhàng và uyển chuyển như khi bay lượn giữa chốn núi rừng nữa.

Đỗ Phủ nói: "Nhất trùng nhất yểm ngô phế phủ, sơn điểu sơn hoa ngô hữu vu." Từng gò đống khe suoch ấy, từng lớp lớp ẩn hiện kia, giống như tâm can phế phủ trong lòng ta; những đóa sơn hoa rực rỡ, những cánh sơn điểu muôn màu ấy, đều là bạn bè láng giềng của ta. Chim núi hoa rừng đều có tình cảm, trong sinh mệnh không phút giây nào rời xa, thậm chí ngay cả lúc đau thương trong thời loạn ly cũng vẫn song hành bầu bạn: "Cảm thời hoa tiễn lệ, hận biệt điểu kinh tâm."

Người Trung Quốc thưởng hoa ngắm chim là có chung cảm xúc và niềm vui với vạn vật. Cái gọi là "Sơn quang duyệt điểu tính, đàm ảnh không nhân tâm", khi những chú chim trở nên vui hân hoan, trong lòng con người cũng tự nhiên sinh ra một loại cảm giác thư thái; mà nhân sinh đổi thay, thế sự tang thương, thì những ngọn núi xanh vẫn luôn thấu hiểu. Cho nên Lưu Vũ Tích trong bài "Tây Tái sơn hoài cổ" mới nói: "Nhân thế kỷ hồi thương vãng sự, sơn hình y cựu chẩm hàn lưu." Nhân sinh dẫu qua mấy bận đổi thay, nhưng non sông vẫn đứng đó.

Lục Du có câu thơ rằng: "Sơn trọng thủy phục nghi vô lộ, liễu ám hoa minh hữu nhất thôn." Chỉ khi trải qua muôn vàn núi non sông nước, mới có thể có được sự ngộ ra khi liễu rợp hoa tươi. Trong đô thị hiện đại, nhà cao tầng mọc lên như nấm, đường sá phức tạp, trên đường cao tốc chỉ có hết trạm thu phí này đến trạm thu phí khác, liệu chúng ta còn có thể nhìn thấy "thôn làng khác" nữa không? Cùng có cảnh giới tương tự với điều này chính là câu thơ của Vương Duy "Hành đáo thủy cùng xứ, tọa khán vân khởi tơi", nước chảy cạn hết, mây từ chốn đó bay lên. Giữa mây khói và dòng nước, há chẳng phải cũng là một sự biến đổi thay thế ăn khớp kỳ diệu với tự nhiên hay sao?

Tô Đông Thao ngắm núi Lư Sơn, luôn có điểm khác biệt với số đông giữa những điều bình thường. "Hoành khán thành lĩnh trắc thành phong, viễn cận cao thấp các bất đồng. Bất thức Lư Sơn chân diện mục, chỉ duyên thân tại thử sơn trung." Bài thơ "Đề Tây Lâm bích" này thực chất là một bài thiền thi. Một dải núi non, nhìn ngang liền thành dãy núi, nhìn nghiêng lại thành đỉnh núi cô độc, nhìn xa là một hình dáng, nhìn gần lại là một hình thù khác, rốt cuộc hình dáng nào mới là chân diện mục của nó? Có lẽ chỉ có nhảy ra ngoài, đứng từ một góc độ cao hơn, mới có thể quan sát và thấu hiểu toàn diện. Nếu "đang ở trong núi này", thì sẽ mãi mãi bị "núi" quấy nhiễu vây khốn.

Thi tiên Lý Bạch cũng nói về Lư Sơn rằng: "Nhật chiếu hương lô sinh tử yên, dao khán bộc bố quải tiền xuyên." Không khí trên núi phiêu lãng, mắt thường không thể nhìn thấy, nhưng dưới ánh nắng chiếu rọi lại hóa thành màu sắc, tràn đầy sức sống. Nhìn từ xa, tựa như làn khói tịnh nhẹ nhàng bay lên từ lư hương tĩnh mịch. Thác nước là dòng nước tự nhiên, nhấp nhô trắc trở, nhưng lại được ông dùng chữ "treo" (quải), trong khoảnh khắc ngưng đọng lại, tựa như một bức tranh cuộn dài treo trước dòng sông. Sự biến hóa ảo diệu giữa động và tĩnh ấy, liệu có phải là thứ mà chúng ta có thể cảm nhận được từ từng tấm ảnh trong tạp chí du lịch không? Có phải là thứ mà chúng ta nghe ngóng qua lời đồn đại có thể cảm nhận được hay không? Nếu không thân cận non xanh nước biếc, không bước vào Lư Sơn mây mù bao phủ, liệu có thể có được cảm nhận sâu sắc tận nơi thế này không?

Núi dài sông rộng, trời cao đất rộng. Con người đi giữa non nước hữu tình, sẽ có những cảm nhận khác biệt.

Tạ Diêu từng cảm nhận được "Thiên tế thức quy châu, vân trung biện giang thụ", cánh thuyền về ở chân trời xa xôi mờ mịt, mang theo một sự ấm áp đặc biệt, bởi vì trong quá trình nhận biết mông lung ấy, nó mang theo niềm mong mỏi của bạn; những rặng cây ẩn hiện trong sương mờ dường như hòa làm một với mây trời, mang một vẻ đẹp phong cảnh thủy mặc rất riêng.

Tài năng xuất chúng, bản tính cuồng ngạo như Lý Bạch, chưa từng che giấu tình yêu dành cho Tạ Diêu. Ông viết trong câu thơ rằng: "Giải đạo trừng giang tịnh như luyện, linh nhân trường ức Tạ Huyền Huy." Mây trắng soi bóng nước, sương đọng ánh trăng thu, Lý Bạch một mình lên lầu cao, phóng tầm mắt nhìn ra ngoài thành Kim Lăng, sông trời một sắc, những câu thơ nổi tiếng của Tạ Diêu "Dư hà tán thành Ỷ, trừng giang tịnh như luyện" hiện rõ trước mắt, khiến lòng không kìm được mà u hoài hướng về. Con người từ mấy trăm năm trước đã thấu triệt cảnh trước mắt lòng người, là người có tâm ý thông suốt với ta ấy, rốt cuộc phải là một nhân vật phong tư tuấn tú, phong hoa tuyệt đại nhường nào cơ chứ!

Lý Bạch đứng trên lầu Tạ Diêu ở Tuyên Châu mà cảm thán: "Bồng Lai văn chương Kiến An cốt, trung gian tiểu tiểu diêu thanh phát. Câu hoài dật hưng tráng tư phi, dục thượng thanh thâu lãm minh nguyệt."

Nghĩ lại xem, một Tạ Diêu với phong cách thơ ca tuấn tú thanh tao nếu như không ở giữa chốn núi rừng, thì sao lại có thể "thưởng tâm vu thử ngộ" cơ chứ? Cảnh đẹp nhường này, nếu không phải tận mắt nhìn thấy, nhất định không thể dung hòa với tâm hồn.

Cho nên, một trong những con đường để người hiện đại quay về với cái tôi chính là trở về với tự nhiên, nương theo non nước đi vào sâu thẳm tâm hồn, mới có thể cảm nhận được sự dung hòa gần gũi và sâu sắc đến thế với sinh mệnh.

"Nhân sinh hữu tình lệ triêm ức, giang thủy giang hoa khởi chung cực", non nước trở thành thể chuyên chở thầm lặng chứng kiến những biến đổi tang thương. Trong vũ trụ quan của người Trung Quốc, "vũ" là không gian, "trụ" là thời gian, trong không gian khoáng đạt ấy nhìn thấy được cả quá khứ lẫn hiện tại.

Vào một thời điểm xuân hoa rực rỡ ở thời Thịnh Đường, Đỗ Phủ đứng trên lầu cao ở đất Thục mà dâng trào cảm khái: "Hoa cận cao lương thương khách tâm, vạn phương đa nạn thử đăng lâm. Cẩm Giang xuân sắc lai thiên địa, Ngọc Lũy phù vân biến cổ kim." Một cái nhìn thấy ngay "Xuân sắc đến từ trời đất", đó là sự chuyển đổi không gian; "Mây nổi Ngọc Lũy biến đổi từ xưa đến nay", đó là dòng chảy của thời gian.

Quy luật không gian và thời gian này từ thời Xuân Thu đã được Khổng Tử đúc kết: "Tử tại xuyên thượng viết: 'Thệ giả như tư phu!'" Cảnh tượng trước mắt ngài nhìn thấy, rốt cuộc là dòng nước chảy, hay là một luồng ánh sáng thời gian mãi mãi không quay đầu? Dăm ba năm tháng cuộc đời con người cứ thế cuồn cuộn trôi đi, một đi không trở lại.

Có lẽ, bước ra khỏi thư phòng, bước ra khỏi đô thị, cũng là bước ra khỏi cái tôi chật hẹp, tự cho mình một góc nhìn ngoài công việc, chỉ trong một không gian rộng lớn hơn mới có thể nhìn thấu suốt cổ kim trong một cái liếc mắt.