Bao người say mê trà đạo Nhật Bản, lại có cả một số nhà triết học và nghệ sĩ dốc lòng nghiên cứu về nó.

Đầu thế kỷ trước, ở Nhật Bản có một nghệ sĩ tinh thông mỹ thuật và trà đạo là Okakura Kakuzo, quanh năm sinh sống ở châu Âu và châu Mỹ. Năm 1906, ông đã viết cuốn "Trà chi thư" (The Book of Tea) nổi tiếng bằng tiếng Anh. Trong sách, ông viết thế này: "Về bản chất, trà đạo là một sự sùng bái 'cái đẹp khuyết thiếu', là sự thăm dò dịu dàng nhằm đạt được một sự hoàn hảo khả dĩ nào đó trong sinh mệnh mà tất cả chúng ta đều hiểu là không thể hoàn hảo."

Ông dùng ngôn từ đầy tính thơ ca như vậy để bày tỏ sự thấu hiểu của mình đối với "cái đẹp khuyết thiếu". Sự "thăm dò dịu dàng" này chỉ có thể hoàn thành ở trong trà đạo, bởi vì nó nhất định phải tĩnh mịch và thong thả.

Okakura Kakuzo dùng những lời lẽ khá lãng mạn để miêu tả chén trà đong đầy cảm xúc. Theo quan điểm của ông, trà "không có sự kiêu ngạo tự đại của rượu vang, sự tự thương mình của cà phê, cũng không có cái sự ngây thơ giả tạo của ca cao." Trong mắt ông, thứ đồ uống có nguồn gốc từ cỏ cây phương Đông như trà chính là thứ có thể khiến tâm trí tĩnh lặng nhất.

Trà đạo dung hợp tinh hoa của đạo đức luân lý và tư tưởng tôn giáo phương Đông. Nó chú trọng vệ sinh, đòi hỏi phải giữ gìn sự sạch sẽ; nó không màng phô trương, coi trọng việc tìm thấy sự tự nhiên trong nét giản dị; nó theo đuổi sự bình đẳng, bất kể thân phận cao thấp sang hèn, chỉ cần yêu trà thì đều là quân tử chân chính, đều có phẩm cách của riêng mình trong đó.

Mỗi gia đình bình dân đều có củi, gạo, dầu, muối, tương, giấm, trà, trà có thể nói là "sự tao nhã trong chốn tầm thường". Ngưỡng cửa uống trà vô cùng thấp, gần như không hề kén chọn con người, chỉ cần bạn yêu thích nó, nó có thể khiến bạn thanh tâm tịnh khí mọi lúc mọi nơi.

Có được một đạo cụ như trà, là sự may mắn của nét giản đơn, là phúc khí của chốn bình thường. Về con người và trà, Okakura Kakuzo từng nhắc đến một quan niệm thú vị trong sách. Ở Nhật Bản, nếu một người ôm ấp thái độ tĩnh lặng và bao dung đối với cuộc sống, người khác sẽ ca ngợi trong bụng người đó có nước trà; nếu một người biểu lộ sự cáu kỉnh, không có phong vị cuộc sống, người khác sẽ chế nhạo rằng trong bụng kẻ này rõ ràng không có nước trà.

Người Trung Quốc dùng việc có hay không có mực tàu để đánh giá kiến thức của một người, người Nhật Bản lại dùng việc có hay không có nước trà để đánh giá phẩm hạnh của một người. Trong tâm trí người Nhật Bản, việc thưởng trà không liên quan nhiều đến xã hội và dân sinh, mà thể hiện nhiều hơn một trạng thái tinh thần.

Thưởng thức từ từ một chén trà trong sự thanh tĩnh, hãy để chúng ta tìm kiếm mạch lịch sử mà trà đạo Trung Quốc đã đi qua từ làn hương trà thoang thoảng.

"Từ xưa danh sĩ hay vịnh nước, từ cổ cao tăng thích đấu trà", các bậc văn nhân nhã sĩ không chỉ gửi gắm sinh mệnh của mình vào trong chén trà, mà còn không ngừng thay đổi nghi thức thưởng trà. Okakura Kakuzo có một phép ẩn dụ rất cảm tính trong "Trà chi thư", ông nói rằng phép nấu trà thời Đường là chủ nghĩa cổ điển, phép đánh trà thời Tống là chủ nghĩa lãng mạn, còn phép pha trà thời Minh Thanh lại là chủ nghĩa tự nhiên tả thực.

Trà thời Đường được làm thành bánh trà, trước khi pha có một bộ quy trình phức tạp. Đầu tiên phải đặt bánh trà lên lửa than để nướng, nướng cho đến khi mềm xốp, Lục Vũ nói phải mềm như cánh tay trẻ em, rồi lập tức nhân lúc nóng bỏng cho vào túi giấy, không để hương thơm tản mác. Sau khi để nguội, giã thành vụn trà, rồi dùng củi đốt có hỏa lực mạnh, không dính mùi tanh hôi ngấy mỡ để đun.

Nước nấu trà thì nước suối núi là thượng phẩm, kế đến là nước sông hồ, kém nhất mới là nước giếng. Trà là vật sống, nước khe suối cũng là vật sống, dòng suối róc rách đổ xuống, khi bôn ba tuôn chảy mang theo hương thơm cỏ cây. Nước hồ tĩnh lặng hơn một chút nhưng khoáng đạt hơn, có thể soi bóng tâm sự của núi sông. Nước giếng uống thông thường thì nhỏ bé, u thâm, không có sự tuôn trào của suối núi, cũng chẳng có tầm nhìn khoáng đạt của sông hồ, cho nên Lục Vũ mới nói, nấu trà nhất định phải dùng nước sống.

Việc đun nước cũng rất có chú trọng. Nước sôi lăn tăn ban đầu sủi tăm nhỏ như mắt cá, nước vẫn còn rất tươi mới, chưa bị già, lúc này cho phần trà vừa nướng mềm giã nhỏ vào là tốt nhất. Viền mép sủi bọt như chuỗi ngọc trai liên tiếp là nước sôi đợt hai, cuồn cuộn như sóng vỗ là nước sôi đợt ba, nếu còn đun tiếp thì nước đã bị già rồi.

Người thời Đường uống trà còn phải cho thêm gia vị - muối. Lúc nước sôi lăn tăn cho muối và trà vào, vừa vặn pha nở ra lúc đang tràn trề sức sống. Đến đợt sôi thứ hai, sóng nước lớn dần, phải múc ra một muôi để sang một bên. Đợi đến lần sôi thứ ba, khi sóng nước lớn hơn nữa, lại đem muôi nước hơi nguội vừa múc ra đổ ngược trở lại, để tránh bị đun quá chín.

Lúc này đổ nước ngược lại, trà đã sôi sùng sục bên trong, muối cũng hòa tan trong đó, trên mặt nước xuất hiện một lớp bọt trà trắng tinh. "Sáng ngời tựa tuyết tích, rực rỡ giống hoa xuân", trà như thế rót vào bát thì đẹp biết bao nhiêu! Thú vị uống trà và nấu trà của người đời Đường nằm ở điểm này.

Vậy, chủ nghĩa lãng mạn trong việc đánh trà của người đời Tống thể hiện ở chỗ nào?

Khi pha trà, người đời Tống dùng cối đá nhỏ nghiền trà thành bột mịn, rồi dùng nước sôi rót vào bát để pha, sau khi pha xong thì dùng chổi trà bằng trúc để quậy (đánh) trà, khiến cho bột trà và nước sinh ra bọt, đánh lên thành bọt nước nổi váng. Từng chấm bọt trà giống như những đóa hoa vụn vặt nở rộ trong khoảnh khắc bình dị của cuộc đời.

Nấu trà thời Minh Thanh là cho trà rời vào trong bát để pha trực tiếp. Vừa không có quy trình nấu trà của người Đường, lại chẳng có bọt trà của người Tống, thế nên Okakura Kakuzo không giấu vẻ tiếc nuối mà nói rằng, trà đã quay trở lại đời sống thường nhật của chúng ta một cách rất thực tế.

Người đời Đường uống trà thích dùng bát men ngọc của lò Việt Châu, ánh lên sắc xanh nhạt, tựa ngọc như băng. Trà xanh rót vào, hô ứng lẫn nhau với lớp men màu xanh nhạt, tôn lên vẻ đẹp cho nhau. Sắc xanh nhạt ấy khiến người ta ngỡ như trở về chốn cỏ cây sơn lâm. Giả sử tưởng tượng, nếu dùng bát sứ trắng, nước trà rót vào bát, màu sắc sẽ bị phản chiếu trở lại thành ra quá mức khoa trương.

Phép đánh trà đời Tống chuộng bọt trà nổi, thích dùng bát sứ đen dày dặn, đen trắng tôn nhau, đúng sai phân định. Điều mà họ coi trọng là thú vui văn nhân, chứ không phải là sự quay trở lại với bản chất tự nhiên của vạn vật. Thời Minh có vẻ chú trọng hơn đến việc lựa chọn đồ đựng, thứ được tôn sùng là chén nhỏ sứ trắng Tuyên Đức. Thai sứ mỏng tang trắng muốt ánh lên nước trà, mang lại một vẻ đẹp diệu kỳ khác biệt.

Quá trình uống trà vẫn luôn được giản lược, mà ý vị trà lại càng đi sâu vào lòng người. Con người ngày nay khó mà tỉ mẩn nấu trà giống như người đời Đường, bởi vì chúng ta đã chẳng còn quãng thời gian thong thả dồi dào nữa. Có lẽ không cần phải mê muội những nghi thức phức tạp ấy, nhưng phải uống ra được ý vị phong phú nơi nội tâm từ trong chén trà giản đơn.