Vào giữa thời Đường, Thiền tông hưng thịnh, tư tưởng cốt lõi của phái này là "bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm" (không dựa vào chữ nghĩa, chỉ thẳng vào lòng người). Mà trong quá trình và hình thức nấu trà, uống trà, tư tưởng dần dần được lĩnh hội, vừa khéo ăn khớp với chủ trương này của Thiền tông. Thế nên, bắt đầu từ thời kỳ đó, quan điểm "trà thiền nhất vị" (trà và thiền là một vị) dần dần thịnh hành trong thế gian.
Lục Vũ nói: "Trà giả, phương nam chi gia mộc dã" (Trà là cây đẹp ở phương nam). Trà phần lớn sinh trưởng ở phương nam, nơi nó mọc cũng rất lắm công phu. "Thượng giả sinh lạn thạch, trung giả sinh lịch nhưỡng, hạ giả sinh hoàng thổ" (Loại thượng hạng mọc ở đá mục, loại trung hạng mọc ở đất sỏi, loại hạ hạng mọc ở đất vàng). Trà thượng đẳng sinh trưởng trong đá núi, trà trung đẳng sinh trưởng trong đất sỏi, đất cát, còn trà hạ đẳng thì sinh trưởng trong bùn đất.
"Dã giả thượng, viên giả thứ" (Trà hoang dã là tốt nhất, trà trồng vườn đứng thứ hai). Trà mọc hoang dã là tuyệt nhất, do vườn tơi trồng xếp hàng thứ. "Âm sơn pha cốc giả, bất kham thái truyết, tính ngưng trệ, kết hà tật" (Trà mọc ở thung lũng sườn núi phía Bắc không nên hái, vì nó luôn không thấy ánh mặt trời, quá mức âm hàn, ngưng trệ, uống vào không tốt cho cơ thể).
Uống trà, là uống thứ khí tự nhiên lưu chuyển suốt bốn mùa, được ánh nhật nguyệt tắm gội, được suối núi nuôi dưỡng. Uống trà, chính là để chúng ta nương theo tính chất cỏ cây này, đưa bản thân thực sự trở về với tự nhiên.
Lục Vũ trong "Kinh Trà" đã cho chúng ta biết mối liên hệ giữa con người và tự nhiên quan trọng đến nhường nào. Câu gọi là "Trà chi vi dụng, vị chí hàn. Vi ẩm, tối nghi tinh hành kiệm đức chi nhân" (Công dụng của trà, vị rất hàn. Dùng để uống, rất hợp với người có hạnh kiểm tinh tế, tiết kiệm), nghĩa là con người phải chú ý đến phẩm đức đạo hạnh của mình, sống tiết kiệm, đức hạnh cao khiết, người như thế uống trà, trà thơm thấm lòng, tự nhiên sẽ có sự thấu hiểu ngầm.
Mọi người đều biết câu "Thần Nông nếm trăm thuốc", trong quá trình nếm trăm thuốc, có một số loại cỏ sẽ khiến người ta trúng độc. Truyền thuyết kể rằng Thần Nông là người đầu tiên phát hiện ra cây trà, và dùng nó để giải độc trăm loài cỏ. Người cổ đại đã sớm nhận thức được rằng trà có tính thanh lương, tính hàn, trà có thể dùng để trừ táo, dùng để giáng hỏa.
Tiên sinh Chu Tác Nhân từng viết một bài tản văn tên là "Uống trà", rằng: "Cái gọi là uống trà của tôi, thực ra là đang uống trà thanh... Uống trà nên ngồi dưới nhà tranh cửa giấy, nước suối trong trà xanh, dùng bộ đồ trà bằng gốm sứ mộc mạc, cùng hai ba người uống chung, được nửa ngày rảnh rỗi, có thể địch lại giấc mộng trần thế mười năm." Hay cho câu "giấc mộng trần thế mười năm", thế sự huyên náo, nhân sinh rối ren, chỉ khi uống trà tâm tư mới có thể tĩnh lặng.
Trà rất thanh nhã, không phải là thứ nồng đượm. Trà đích thực mang lại hương vị của sự thanh cao và nhàn tản. Nhớ lại hồi tôi mới hơn hai mươi tuổi, hoàn toàn không uống quen trà, mà thích cà phê đậm đà nồng hậu hơn. Trong cà phê có cái vị đắng nguyên thủy, có vị ngọt của đường, có hương thơm của sữa. Uống xong một chén cà phê, cảm nhận cái sự đậm đà nồng hậu hòa quyện trăm vị ấy, chợt thấy toàn thân nóng bừng, say sưa không thôi.
Uống trà, đối với tuổi trẻ mà nói quả thực quá nhạt nhòa. Tình nồng dành cho cà phê, tâm thanh thưởng trà nhạt. Con người ta chỉ khi dần bước đi và trưởng thành, trải qua đủ loại chuyện phù phiếm trong năm tháng, chuyện phiền não, chuyện bận rộn huyên náo, rồi quay trở lại với một chén trà, mới có thể cảm nhận được trong sự thanh đạm ẩn chứa một vẻ đẹp sâu lắng dài lâu.
Trà ngày nay có trà xanh, trà đen, trà Ô long, trà Phổ Nhĩ,... chủng loại vô vàn. Mà người xưa phần lớn uống trà xanh.
Pha trà xanh, người xưa rất coi trọng câu "Nhập tọa bán âu khinh phiếm lục, khai kiêm sổ phiến thiển hàm hoàng" (Ngồi vào chỗ nửa chén nhẹ lay sắc lục, mở bao vài miếng nhạt ngậm sắc vàng), mấy lá trà nhạt nhòa thả trong nước, từ từ tỏa hương trà, sắc xanh nhạt nhẽo tựa như pha cả một vùng ánh nắng vào trong. Trong sắc xanh nhạt nhẽo ấy, bạn có thể nghe thấy tiếng gió núi, có thể cảm nhận được dòng suối nguồn, tiền kiếp và hiện kiếp của một ấm trà xanh đều được đánh thức trong làn nước suối trong lành. Vẻ đẹp mang tính biểu cảm ý nhị này, chính là điểm khiến người Trung Quốc say mê trà nhất.
Uống thức đồ uống thanh đạm nhường này rõ ràng cần sự yên tĩnh. "Độc ẩm đắc trà thần, lưỡng tam nhân đắc trà thú, thất bát nhân nãi thi trà nhĩ" (Một mình uống đạt được thần thái của trà, hai ba người uống đạt được thú vui của trà, bảy tám người thì chẳng khác nào ban phát trà mà thôi), một mình đối thoại tĩnh lặng với một chén trà, có thể lĩnh hội được thần vận của nó; hai ba người uống, vô cùng thú vị, có thể thưởng thức được cái thú của trà, cảm nhận được sự tâm ý tương thông giữa những người bạn tri kỷ; nếu bảy tám người tụ tập quây quần cùng uống, thì giống như bố thí trà vậy, chẳng qua chỉ để giải khát mà thôi.
Đáng tiếc là người uống trà hôm nay, thường hay gọi bạn gọi bè, tiếng người hỗn tạp, tuy náo nhiệt nhưng lại thiếu đi phần thanh tịnh, ngày càng rời xa thần trà và trà thú.
Văn hóa Trung Quốc có một mạch thừa kế, là một thể thống nhất, không thể cắt xẻ rời rạc. Có lẽ bạn chỉ cần một chén trà, một vò rượu, là có thể cảm nhận được tất cả mọi thứ. Bước ra khỏi biên giới quốc gia, chúng ta sẽ thấy toàn bộ văn hóa châu Á cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ đó, ví dụ như trà đạo Nhật Bản coi trọng bốn chữ — hòa kính thanh tịch, cùng một mạch gốc với trà đạo Trung Quốc.
"Hòa" chính là vẻ đẹp của sự trung hòa. Khi uống trà có thể cảm nhận được sự hài hòa trong nội tâm, sự hài hòa giữa con người với tự nhiên, và giữa bạn bè với nhau.
"Kính" bắt nguồn từ quan niệm "tâm Phật bình đẳng" của Thiền tông, ý chỉ những người uống trà đều bình đẳng với nhau, không phân cao thấp sang hèn, đối với đối phương phải giữ lòng cung kính. Khi chúng ta dùng trà để đãi khách, gọi là "kính trà", câu nói thường dùng là "xin mời dùng trà", không ai lại giáng mạnh chén trà xuống trước mặt khách rồi bảo "uống trà" cả! Đây chính là lòng cung kính. Khổng Tử nói điểm đầu tiên của "nhân ái" chính là "cung tắc bất vũ" (cung kính thì không bị lăng nhục), bạn cung kính với người khác, thì sẽ không rước lấy sự lăng nhục. Kính trà, thực ra là kính trọng người, cũng là kính trọng tâm hồn chính mình.
"Thanh" chỉ sự thanh nhã của lá trà. "Trà bẩm thiên địa chí thanh ngực" (Trà thụ hưởng khí trong lành tột bậc của trời đất), nước trà của trà ngon nhất định phải trong suốt, bạn có thể nhìn thấy cỏ cây hun đúc hóa sinh, có thể nhìn thấy linh hồn của trà đang được giải phóng trong làn nước. Sự sinh trưởng của trà chưa bao giờ là chuyện một sớm một chiều, nó trải qua gió mưa bốn năm mùa, trải qua sương mù mưa đá giá lạnh, thế nên chén trà chúng ta uống, chính là tinh hoa được đại tự nhiên nuôi dưỡng. Tôi rất thích một câu nói trong "Đạo Đức Kinh", gọi là "quang nhi bất diệu" (chiếu sáng mà không chói lóa). Phẩm cách của một con người, phải có ánh sáng nội tại, nhưng không thể quá chói lóa. Nếu ánh sáng của bạn đạt đến mức chói mắt, không dám nhìn thẳng, thì sinh mệnh như vậy quá huyên náo rồi. Con người ngày nay, phần lớn bề ngoài sắc bén lộ rõ, thiếu đi sự trong trẻo ở nội tâm, mà trà hấp thụ khí trong lành tột bậc của trời đất, tự khắc có thể tẩy rửa đi những bụi bẩn trần tục trong tâm hồn chúng ta. Người xưa nói: "Bình sinh vu vật nguyên vô thủ, tiêu thụ sơn trung thủy nhất bôi" (Đời người đối với vạn vật vốn chẳng màng, hưởng thụ một chén nước trong núi là đủ). Cả một đời này, bạn có thể đạt được những gì? Rất nhiều thứ vốn không thể mang theo, thế nhưng một chén trà trong núi thì bất cứ ai cũng có thể thưởng thức được. Một bát trà thanh nhập bụng, thu nạp cái khí tươi mát của cỏ cây vào trong sinh mệnh của mình, để những trược khí trong cơ thể dần dần tiêu tan, giải tỏa trong chén trà, những luồng ánh sáng tươi mát được nuôi dưỡng ấy, tự nhiên sẽ khiến chúng ta trở nên "quang nhi bất diệu".
Chữ cuối cùng là chữ "tịch" trong tịch mịch. Ngày nay con người ta thường sợ sự tịch mịch, đánh đồng tịch mịch với sự cô đơn và nội tâm trống rỗng. Trên thực tế, chữ "tịch" đích thực là một trạng thái hư tĩnh không mông lung mang sức sống sinh sôi nảy nở không ngừng. Tâm của một người mà không hư tĩnh, thì không thể thấu hiểu sự biến hóa của vạn vật, không thể nhìn thấy bản chất chân thực của thế giới; tâm của một người mà không trống trải, thì không thể dung nạp muôn vàn cảnh giới.
Người Trung Quốc rất coi trọng chữ "tịch" này, cho rằng trong sự tịch mịch thường hàm chứa đại đạo. Sách "Lão Tử" chương hai mươi lăm khi bàn về thế nào là "Đạo" có những câu như thế này: "Hữu vật hỗn thành, tiên thiên địa sinh, tịch hề liêu hề, độc lập nhi bất cải, chu hành nhi bất đãi, khả dĩ vi thiên hạ mẫu." (Có vật hỗn độn thành hình, sinh ra trước cả trời đất, vắng lặng thay, trống trải thay, đứng độc lập mà không đổi thay, vòng quanh muôn nơi mà không mỏi mệt, có thể coi là mẹ của thiên hạ.) Bản thân chữ "Đạo" đã bao hàm cả hai chữ "tịch hề liêu hề" trong đó, chính vì nó tịch mịch, lại thêm "độc lập nhi bất cải" (đứng độc lập mà không đổi thay), kiên giữ thủ tiết phẩm cách của mình, "chu hành nhi bất đãi" (vòng quanh muôn nơi mà không mỏi mệt), tức là sinh sôi không ngừng, ở trong trạng thái vận động lặp đi lặp lại tuần hoàn, đây chính là cội nguồn của vạn vật. Kiểu "tịch" này không phải là sự yên lặng chết chóc, mà là chút thanh tịch linh động ngập tràn sức sống.
