Các bậc thánh hiền cổ đại Trung Quốc phần lớn đều khuyến khích con người phấn chấn vươn lên, lập công lập nghiệp. Nhưng ngay cả trong các kinh điển Nho gia, Khổng Tử cũng đưa ra quan điểm nhân cách của người quân tử là "Chí vu đạo, cứ vu đức, y vu nhân, du vu nghệ". Một người xuất phát từ đạo nghĩa, căn cứ vào sự thủ giữ đạo đức của bản thân, phải theo lòng nhân ái để hành động khắp thiên hạ, nhưng sinh mệnh cá nhân của ông ta dạo chơi trong lục nghệ, phải dùng cuộc sống mang tính nghệ thuật để rèn giũa thân tâm, thì mới thực sự có thể bách chiến bách thắng trên thế giới này.

Trong phẩm "Luận Ngữ - Tiên Hiến", Khổng Tử bảo các học trò của mình hãy nói lên chí hướng của mỗi người. Tử Lộ, Nhiễm Hữu, Công Tây Hoa đều bày tỏ chí hướng khác nhau của mình, duy chỉ có Tăng Tích là không nói một lời, ngồi bên cạnh thảy đàn xte (cổ sắt) một cách thảnh thơi. Khổng Tử bảo cậu ấy, em cũng thử nói suy nghĩ của mình xem nào.

Tăng Tích gảy xong khúc nhạc, đoạn "thả sắt nhi tác", đứng dậy thưa với thầy rằng: Suy nghĩ của em có chút khác biệt so với ba người bạn học. Lý tưởng lớn nhất trong lòng em là "Mạt xuân giả, xuân phục ký thành, quan giả ngũ lục nhân, đồng tử lục lục nhân, dục hồ Nghi, phong hồ Vũ Vu, vịnh nhi quy".

Câu nói này nếu diễn đạt bằng ngôn ngữ hiện đại chính là: Tháng ba cuối xuân, thay trang phục mùa xuân, cùng một đám bạn bè, dẫn theo mấy học trò, cùng nhau đến bên sông Nghi vừa tan băng để gội tóc, lên đài Vũ Vu cao ngất để hóng gió, mở rộng cõi lòng, cảm nhận sức sống của đất trời, rồi cất tiếng hát ca, thong thả trở về.

Một giấc mơ thảnh thơi nhường ấy, đến cả Khổng Phu tử cũng phải cảm thán vang dội: "Ngô dữ điểm dã!" Lý tưởng của ta cũng giống như em vậy!

Nho gia coi trọng nội thánh ngoại vương, bên trong trước hết phải làm thánh hiền, thì mới có thể đem lý tưởng chính trị tốt đẹp về đạo quân vương, đạo trị quốc thi hành ra thiên hạ. Sự thủ giữ trong tâm chính là một thứ hàm dưỡng, thứ hàm dưỡng này rất nhiều khi gắn liền với trời đất, gắn liền với tính tình. Vì vậy, Nho gia hy vọng rằng khi gió xuân lồng lộng, hãy đi cảm nhận thiên nhiên non nước, mà thái độ "độc dữ thiên nhiên tinh thần vãng lai" của Đạo gia cũng có chung một đích đến. Chỉ có tinh thần trời đất đi vào lòng, con người mới thực sự hiểu được "Thiên địa hữu đại mỹ nhi bất ngôn, tứ thời hữu minh pháp nhi bất nghị, vạn vật hữu thành lý nhi bất thuyết".

Con người ở giữa tự nhiên, ai bảo đó chỉ là một sự dửng dưng thanh đạm? Ngộ ra đạo lý sâu sắc trong sự thanh đạm đó, mới có thể thực sự tận hưởng quãng thời gian tươi đẹp nhường ấy.

Điều này khiến tôi nhớ đến kỳ nghỉ có lương nhắc đến ở phần mở đầu. Hiện nay có rất nhiều hình thức giải trí, quán trà quán cà phê, phòng spa khách sạn, có đủ các loại tiện nghi thuận tiện thoải mái, đều có thể cung cấp không gian thư giãn nghỉ ngơi, thế nhưng, nếu nhìn từ góc độ "nuôi dưỡng cạo nhiên chi khí của trời đất" của Mạnh Tử, thì cách nghỉ ngơi tốt nhất vẫn là trở về với non nước mây trời. Sự giáo dục và ảnh hưởng của non nước Trung Quốc đối với con người, chính là điều gọi là "đọc vạn quyển sách, đi vạn dặm đường", đọc qua vạn quyển sách, chỉ học được tri thức, mà đặt chân qua muôn vàn sông núi, mới có thể bồi dưỡng lồng ngực và tâm tính.

Thế nào là nhàn nhã? Sự nhàn nhã thực sự, chính là để non nước đi vào lòng, để sinh mệnh của chính mình trở nên hào hùng.

Trong "Lễ Ký - Giao Đặc Súc" có ghi chép như sau: "Địa tải vạn vật, thiên thùy tượng. Thủ tài vu địa, thủ pháp vu thiên, thị dĩ tôn thiên nhi thân địa dã." Nghĩa là, muôn vẻ hiện diện trên mặt đất hô ứng với bầu trời xanh, những thứ như y thực trụ hành cần thiết để duy trì sự sống đều do đại đất sinh trưởng, nhưng quy tắc xã hội, quy luật nhân sinh thì phải thăm dò ở trời.

Quan điểm này của "Lễ Ký" ăn khớp hoàn toàn với câu "Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên" của Đạo gia. Cái gọi là tôn thiên thân địa, chính là phải có lòng tôn sùng kính úy đối với trời, có tình cảm gần gũi yêu quý đối với mặt đất, không thể vì lợi ích trước mắt mà vơ vét vô độ, đây là quan điểm của người Trung Quốc đối với trời đất được lưu truyền từ "Lễ Ký", đồng thời cũng cấu thành nền tảng quan niệm non nước của người Trung Quốc.

Thuyết Âm Dương Ngũ Hành cho rằng, trời đất sơn xuyên đều có sự tương ứng, sơn xuyên chia cắt thành địa tượng, phối hợp với các chòm sao chia cắt thành thiên tượng, chiếu rọi lẫn nhau. "Sơn hoàn thủy bão tất hữu khí", con người du ngoạn không chỉ là non nước tĩnh mịch, mà còn phải cảm nhận được hơi thở ẩn giấu của non nước.

Mạnh Tử đề xướng cạo nhiên chi khí được bồi dưỡng xuất phát từ trời đất, một người chỉ khi bồi dưỡng tính tình của mình thật tốt, mới có thể làm một chân quân tử đội trời đạp đất. Đây cũng là một thứ tu dưỡng "nội thánh".

Con người muốn dưỡng khí thì bắt buộc phải gần gũi non nước, bước vào trong tự nhiên. Bởi vì trong lúc bước đi, mắt theo cảnh chuyển, lòng theo cảnh động, lồng ngực và tầm nhìn tự nhiên sẽ khác biệt. Khổng Tử lên núi Đông mà thấy nước Lỗ nhỏ bé, lên núi Thái Sơn mà thấy thiên hạ nhỏ bé. Tại sao ông lại có cảm thán như vậy? Bởi vì Thái Sơn là tôn của Ngũ Nhạc, đứng trên đỉnh Thái Sơn, thiên hạ thu trọn vào tầm mắt. Mọi người đều có trải nghiệm thế này, con người đứng ở chỗ thấp, tầm nhìn sẽ rất hẹp hòi, đứng càng cao, thì sẽ nhìn thấy càng khoáng đạt. Không gian đô thị chật hẹp, duy chỉ có ở giữa non nước, mới có thể nhận được sự thành toàn của tâm hồn; duy chỉ có ở giữa non nước, mới có thể nuôi dưỡng được tấm lòng khoáng đạt.

Tô Đông Thao có bài từ viết rằng: "Nhất điểm cạo nhiên khí, thiên lý khoái tai phong." Con người khi tĩnh lặng, trong lòng hàm dưỡng được cạo nhiên chi khí của trời đất, thì sinh mệnh sẽ thong dung; lúc hành động, cưỡi gió ngàn dặm, sảng khoái nhân sinh. "Thiên lý khoái tai phong" sảng khoái tiêu sái biết nhường nào! Những phiền muộn đủ kiểu của con người ngày nay, đều là vì lúc tĩnh thì không trang nghiêm, trong lòng luôn có những thứ buông không xuống, cứ lẩm bẩm do dự chần chừ, lúc động thì tự nhiên không dứt khoát, lằng nhằng dây dưa buông bỏ không đành.

Nho gia, Đạo gia, đều có chung một điểm là yêu non nước, Phật gia cũng có một thuyết gọi là "sơn nước lễ Phật". Phật học Trung Quốc coi trọng "giới", coi trọng "định", coi trọng "tuệ", đều có thể đạt được sự tu dưỡng và lĩnh ngộ trong việc lễ Phật giữa non nước.

Mọi người đều biết một câu chuyện công án về ba cảnh giới Phật học, kể về việc làm thế nào để lĩnh ngộ thiền đạo ở giữa non nước. Giai đoạn thứ nhất, cảm thấy nhìn núi là núi, nhìn nước là nước, chẳng có gì khác biệt; sau đó lại đi nghiên cứu kinh Phật, lĩnh ngộ Phật lý, nhìn lại, thì cảm thấy nhìn núi không phải núi, nhìn nước không phải nước. Đây đã là cảnh giới rất cao rồi, nhưng vẫn còn cảnh giới cao hơn thế nữa. Một khi đã thấu triệt thiền lý, nhìn núi vẫn chỉ là núi, nhìn nước vẫn chỉ là nước, non nước vẫn như cũ, nhưng tâm cảnh của con người đã vượt lên trên non nước.