[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XI

Lời khuyên đầy ân tình dành cho những ai từ thuở trẻ đã cảm thấy có khuynh hướng muốn trở thành nhà văn.

Cố ông Whitbread từng có một nhận xét rất đắt giá rằng chẳng có ai làm bất cứ điều gì chỉ vì một động cơ duy nhất. Những động cơ riêng biệt, hay đúng hơn là những trạng thái tâm lý đã tạo ra các suyễn ngẫm và giai thoại vừa rồi, đã được bày tỏ rõ ràng cho người đọc trong từng trường hợp cụ thể. Thế nhưng, sự quan tâm đến phúc lợi của những ai ở hiện tại có thể đang ở trong hoàn cảnh không mấy khác biệt so với chính tôi thuở bước chân vào đời, vẫn luôn là âm hưởng đồng hành, và có thể xem là khúc ca trầm bổ trợ cho mọi cung bậc cảm xúc của tôi.

Whitehead, khi phát huy đặc quyền của một nhà thơ hoàng gia, đã gửi gắm đến những thi sĩ trẻ một Bài huấn dụ bằng thơ — có lẽ là tác phẩm hay nhất, và chắc chắn là thú vị nhất của ông. Với không một đặc quyền nào khác ngoài sự đồng cảm và những lời chúc chân thành nhất, tôi cũng xin gửi gắm một lời khuyên đầy ân tình đến giới văn nghệ sĩ trẻ, dựa trên chính kinh nghiệm của bản thân. Lời khuyên này sẽ ngắn gọn thôi; bởi vì khởi đầu, phần giữa và kết thúc đều quy tụ về một mệnh lệnh duy nhất: đừng bao giờ theo đuổi văn chương như một nghề mưu sinh.

Ngoại trừ một con người phi thường, tôi chưa từng biết đến một cá nhân nào — và nhất là một cá nhân có thiên bẩm — lại có thể khỏe mạnh hay hạnh phúc nếu thiếu đi một nghề nghiệp, nghĩa là một công việc đều đặn nào đó, không phụ thuộc vào ý thích tức thời, và có thể tiến hành một cách khá máy móc sao cho chỉ cần một lượng vừa phải về sức khỏe, tinh thần cùng năng lực trí tuệ là đủ để hoàn thành trọn vẹn. Ba tiếng đồng hồ rảnh rỗi, không bị quấy rầy bởi bất kỳ nỗi lo âu ngoại lai nào, và được ngóng chờ với niềm hân hoan như một sự đổi thay và giải trí, sẽ đủ để tạo ra trong lĩnh vực văn chương một thành quả lớn lao và dồi dào tính sáng tạo hơn là cả tuần lễ bị ép buộc.

Tiền tài và danh tiếng tức thời chỉ là những mục đích ngẫu nhiên và tùy tiện của lao động văn chương. Niềm hy vọng gia tăng chúng nhờ vào một nỗ lực nào đó thường sẽ chứng tỏ là chất kích thích đối với sự siêng năng; thế nhưng sự khao khát buộc phải có được chúng, trong mọi tác phẩm thiên tài, sẽ biến chất kích thích ấy thành một thứ thuốc phiện gây mê. Những động cơ vượt quá giới hạn sẽ đảo ngược chính bảnnchất của chúng, thay vì kích thích thì lại làm tê liệt và trì trệ tâm trí.

Bởi vì một trong những điểm khác biệt giữa thiên tài và tài năng chính là mục đích trội yếu của thiên tài luôn nằm ngay trong phương tiện; và đây cũng là một trong nhiều điểm thiết lập nên sự tương đồng giữa thiên tài và đức hạnh. Giờ đây, dẫu tài năng có thể tồn tại mà không cần thiên tài, nhưng vì thiên tài không thể tồn tại, hay ít nhất là không thể biểu hiện, nếu thiếu đi tài năng, tôi muốn khuyên mọi học giả cảm thấy nguồn năng lượng sáng tạo đang sục sôi trong mình hãy tạo ra một ranh giới rõ ranh giữa hai điều đó: hãy cống hiến tài năng để đạt được sự vững vàng trong một ngành nghề hay chuyên môn nào đó đã biết, và dành thiên tài cho những mục tiêu do chính sự lựa chọn bình yên, không thành kiến của mình; trong khi ý thức rằng cả hai đều được thúc đẩy bởi một mong muốn chân thành là làm tròn bổn phận sẽ làm sang trọng cho cả đôi đường.

“Bạn trẻ kính mến của tôi,” (tôi muốn nói rằng) “giả sử bạn đã có một nghề nghiệp ổn định nào đó. Từ xưởng sản xuất hoặc phòng kế toán, từ tòa án, hoặc sau khi thăm khám vị bệnh nhân cuối cùng trong ngày, bạn trở về nhà vào buổi chiều —

Ôi khoảng thời gian thanh bình tuyệt vời, khi cảm giác ngọt ngào về Tổ ấm

Trở nên ngọt ngào nhất———

về lại với gia đình, sẵn sàng tận hưởng niềm vui sum vầy, với ánh mắt rạng ngời của vợ con và lời chào mừng càng thêm phần ấm áp bởi họ biết rằng, ít nhất là về phần họ, bạn đã hoàn thành trọn vẹn bổn phận của ngày hôm nay bằng lao động trong ngày. Khi ấy, bước vào phòng làm việc riêng, qua những cuốn sách trên kệ, bạn lại được hội ngộ biết bao người bạn khả kính để cùng đàm đạo. Tinh thần của bạn khi ấy hầu như cũng tự do khỏi những âu lo cá nhân chẳng kém gì những bậc vĩ nhân vẫn đang sống vì bạn qua những trang sách ấy!

Ngay cả chiếc bàn viết với tờ giấy trắng cùng bao dụng cụ khác cũng sẽ hiện ra như một dây hoa tươi thắm, có khả năng kết nối cảm xúc cũng như tư duy của bạn với những sự kiện và nhân vật của quá khứ hoặc tương lai; chứ không phải một sợi xích sắt trói buộc bạn phải nghĩ về những điều xa xôi hay tương lai bằng cách gợi lại những đòi hỏi và cảm xúc của hiện tại đang gấp gáp kề cận. Nhưng sao tôi lại phải dùng từ ‘bước vào’ làm gì? Thói quen của đời sống năng động và sự giao thiệp hằng ngày với dòng đời náo nhiệt sẽ rèn luyện cho bạn khả năng tự chủ đến mức sự hiện diện của gia đình sẽ chẳng phải là sự ngắt quãng nào cả.

Trái lại, sự im lặng đầm ấm, hay những âm thanh không làm phiền lòng từ người vợ hoặc người chị sẽ tựa như một bầu không khí phục hồi sinh lực, hoặc khúc âm êm dịu nhào nặn nên một giấc mơ mà không hề trở thành tâm điểm của giấc mơ đó. Nếu cần có những dẫn chứng để chứng minh tính khả thi của việc kết hợp các công trình văn chương trọng đại với một công việc toàn thời gian và độc lập, thì các tác phẩm của Cicero và Xenophon thời cổ đại; của Sir Thomas More, Bacon, Baxter, hay gần đây hơn là những ví dụ đương thời như Darwin và Roscoe, chính là những minh chứng quyết định cho vấn đề này.”

Tuy nhiên, không phải ai cũng dám tự hứa hẹn bản thân có đủ sự tự chủ để noi theo những tấm gương ấy: dẫu cho sự soi xét kỹ lưỡng vẫn luôn cần được đặt ra xem liệu sự lười biếng, tính bồn chồn, hay một sự kiêu căng nóng lòng chờ đợi được thỏa mãn tức thì có đang len lỏi vào phán đoán và khoác lên mình chiếc áo choàng của sự khiêm nhường nhằm mục đích tự lừa dối bản thân hay không. Dù vậy, Giáo hội vẫn mang đến cho mọi người có học thức và thiên tài một nghề nghiệp, nơi họ có thể nuôi dưỡng niềm hy vọng hợp lý rằng mình có thể dung hòa các kế hoạch ích lợi văn chương rộng lớn nhất với việc thực thi nghiêm ngặt các bổn phận giáo sĩ.

Trong số vô vàn hồng ân của Cơ Đốc giáo, sự ra đời của một Giáo hội được thiết lập chính thức là một chỗ dựa đặc biệt xứng đáng nhận được lòng biết ơn của các học giả và triết gia; ít nhất là ở nước Anh, nơi các nguyên tắc của phong trào Tin Lành đã kết hợp cùng sự tự do của chính phủ để nhân đôi mọi sức mạnh lành mạnh của nó thông qua việc xóa bỏ những thói hư tật xấu.

Rằng không chỉ các châm ngôn mà cả nền tảng của một nền đạo đức thuần khiết — những mảnh vụn đơn thuần mà

———các nhà bi kịch u buồn cao cả đã giảng dạy

Trong hợp xướng hay thể thơ iambic, những người thầy tuyệt vời nhất

Về sự thận trọng trong đạo đức, được đón nhận với niềm hoan hỉ

Trong những lời răn ngắn gọn súc tích; [43]

và rằng những chân lý siêu việt về sự duy nhất và các thuộc tính của đấng tối cao — điều mà một triết gia như Plato cảm thấy khó khăn nhất để lĩnh hội và còn cho là muôn phần khó khăn hơn để tiết lộ; rằng những điều ấy nay đã trở thành tài sản gần như mang tính gia truyền của tuổi thơ và sự nghèo khó, của những mái lều tranh và xưởng thợ; rằng ngay cả với những người mù chữ, chúng cũng vang lên như những điều hiển nhiên — đó là một hiện tượng buộc tất cả mọi người, trừ những kẻ có tâm trí tầm thường nhất, không được phép xem nhẹ công quả của cả bục giảng kinh lẫn bàn đọc thánh kinh.

Thế nhưng, những ai chỉ giới hạn hiệu quả của một Giáo hội được thiết lập trong các nghi lễ công cộng của nó thì hầu như không thể được xếp vào hàng ngũ trí tuệ cao hơn là bao. Rằng tới từng giáo xứ trên khắp vương quốc đều được cấy một mầm mống văn minh; rằng ở những ngôi làng hẻo lánh nhất vẫn tồn tại một hạt nhân để từ đó các tiềm năng của địa phương có thể kết tinh và rạng rỡ; một mô hình đủ ưu việt để khơi gợi, nhưng cũng đủ gần gũi để khích lệ và tạo điều kiện cho sự noi theo; chính điều này — tác động thầm lặng và liên tục của một tổ chức giáo hội Tin Lành — là thứ mà những người yêu nước và những nhà nhân ái, những người hằng mong muốn kết hợp tình yêu hòa bình với niềm tin vào sự tiến bộ cải thiện của nhân loại, không thể định giá quá cao.

Nó không thể được định giá bằng vàng Ophir, bằng ngọc mã não quý hiếm hay ngọc bích. Sẽ không có lời nào nhắc đến san hô hay ngọc trai: bởi vì giá trị của sự khôn ngoan còn vượt trên cả hồng ngọc. Mục sư luôn ở bên các giáo dân và giữa lòng họ; ông không ẩn mình trong những tế bào tu viện hay nơi hoang mạc hoang vắng, mà là một người láng giềng, một người đàn ông của gia đình, người có học thức và địa vị đủ để bước vào dinh thự của những điền chủ giàu có, trong lúc các bổn phận lại đưa ông thường xuyên ghé thăm những trang trại và túp lều tranh.

Ông có thể, hoặc đã trở thành, gắn kết với các gia đình trong giáo xứ hoặc vùng lân cận thông qua hôn nhân. Và trong số những biểu hiện của sự mù quáng, hoặc tệ nhất là sự cận thị mà lòng tham lam thường mang lại, tôi ít thấy điều nào nổi cộm hơn những tiếng la ó phản đối tài sản Giáo hội từ phía những người nông dân. Bất cứ khoản tiền nào không nộp cho mục sư thì đến kỳ hợp đồng thuê đất tiếp theo, tất yếu cũng sẽ phải nộp cho điền chủ mà thôi; trong khi hiện tại, doanh thu của Giáo hội phần nào lại chính là tài sản thừa kế của bất kỳ gia đình nào có con trai theo nghiệp tu hay có con gái kết hôn với một mục sư.

Thay vì bị phong tỏa và bất động, nó thực chất là loại tài sản đất đai duy nhất mang tính chuyển động và lưu thông cốt lõi. Rằng không hề tồn tại chút bất tiện nào thì ai dám cả quyết? Nhưng tôi vẫn đang chờ đợi bằng chứng cho thấy những bất tiện ở đây lớn hơn bất kỳ loại hình nào khác; hay việc ép buộc hàng giáo sĩ phải biến thành những kẻ phàm phu như Trulliber hay những viên chức ăn lương nhà nước sẽ đem lại lợi ích cho nông dân hay chính họ.

Thậm chí, tôi không ngần ngại bày tỏ niềm tin chắc chắn của mình rằng, bất kỳ lý do bất mãn nào mà nông dân đưa ra, thì nguyên nhân thực sự lại là thế này: họ có thể lừa bịp thầy tu, nhưng không thể lừa nổi người quản lý điền trang; và họ cảm thấy hụt hẫng khi chỉ bớt xén được hai bảng so với mức quy định pháp lý, trong khi từng mong mỏi sẽ bớt xén được năm bảng.

Dù sao đi nữa, nếu xét dưới góc độ khuyến khích học tập và thiên tài, tổ chức này mang lại một sự bảo trợ vừa hiệu quả vừa nhẹ nhàng đến mức không thể tìm đâu ra sự tương đương ở bất kỳ quốc gia nào ngoài một xứ sở Cơ Đốc giáo theo phổ hệ Tin Lành. Hầu như không có lĩnh vực tri thức nhân loại nào lại không gắn liền với các chân lý phê bình, lịch sử, triết học và đạo đức — những thứ mà một học giả trong tư cách mục sư phải quan tâm; không có một theo đuổi nào xứng tầm với một người có thiên bẩm lại không thể được theo đuổi mà không hề có sự bất hợp lý nào.

Kể lại lịch sử của Kinh Thánh như một cuốn sách cũng chẳng khác nào tường thuật lại nguồn gốc hay sự khởi phát ban đầu của toàn bộ văn chương và khoa học mà chúng ta đang sở hữu hiện nay. Chính sự trang nghiêm mà nghề nghiệp này áp đặt lại rất có lợi cho các mục đích cao cả nhất của thiên tài, đồng thời giúp kìm hãm những khiếm khuyết hay gặp nhất của nó.

Cuối cùng, kẻ nào không có lòng trắc ẩn thì ắt hẳn sẽ thiếu đi động lực vươn lên trước những ngọn đuốc lớn lao và rực lửa từng soi sáng Giáo hội Anh qua một chuỗi dài lịch sử; kẻ ấy sẽ chẳng thể nghe thấy tiếng vang vọng từ thung lũng thiêng liêng của họ bên trong tâm hồn mình:

Et Pater Aeneas et avunculus excitat Hector.

Thế nhưng, dù là ngành nghề hay thương mại nào được chọn lựa, những lợi ích mang lại vẫn rất nhiều và vô cùng quan trọng khi so sánh với hoàn cảnh của một nhà văn thuần túy — những người ít nhiều phải phụ thuộc vào việc bán tác phẩm để mưu sinh và tìm kiếm sự thoải mái trong đời sống. Ở lựa chọn đầu tiên, con người được sống trong sự đồng điệu với thế giới thực tại mà họ đang hiện hữu. Ít nhất, họ sẽ tích lũy được sự nhạy bén tốt hơn và nhanh nhạy hơn để thấu hiểu những điều mà con người nói chung có thể đồng cảm.

Họ học được cách quản lý thiên tài của mình một cách thận trọng và hiệu quả hơn. Năng lực và kiến thức của họ cũng mang lại cho họ sự ngưỡng mộ thực sự hơn; bởi vì những điều đó vượt quá kỳ vọng chính đáng của người khác. Họ là một điều gì đó vượt lên trên một cây viết đơn thuần, và do đó không bị nhìn nhận chỉ như một nhà văn. Trái tim mọi người rộng mở với họ, như với một thành viên trong cộng đồng của mình; và dù họ có hào hứng trò chuyện trong các vòng tròn giao thiệp hay không, thì sự im lặng của họ cũng chẳng bị quy là kiêu ngạo, mà sự cởi mở của họ cũng chẳng bị gắn cho cái mác vanh v당.

Bên cạnh những lợi ích này, tôi còn mạo muội cộng thêm một cơ hội hạnh phúc cao hơn trong đời sống gia đình, dẫu chỉ vì việc người đàn ông vắng bóng khỏi vòng tay gia đình trong suốt ban ngày cũng tự nhiên hệt như việc người phụ nữ ở nhà lo liệu mọi bề là điều đáng khen ngợi. Tuy nhiên, chủ đề này lại vướng vào những khía cạnh quá đỗi tinh tế và muôn hình vạn trạng, đồng thời không chỉ cho phép mà còn đòi hỏi những dẫn chứng vô cùng phong phú từ tiểu sử của các văn nhân, nên tôi xin phép chỉ thoáng nhắc đến nó lúc này.

Khi cùng một hoàn cảnh xảy ra vào những thời điểm rất khác nhau đối với những con người rất khác nhau, mà tất cả bọn họ lại có chung một điểm nào đó; chúng ta có lý do để phỏng đoán rằng hoàn cảnh ấy không chỉ đơn thuần bắt nguồn từ những cá nhân liên quan, mà phần nào còn bị chi phối bởi điểm chung duy nhất ấy. Thay vì những lời can ngăn đầy cay đắng và gần như mang tính phỉ báng đối với hôn nhân mà nhà trước tác bài xích phụ nữ Boccaccio[44] dành cho giới văn sĩ, tôi xin đề xuất một lời khuyên đơn giản: đừng chỉ là một kẻ chuyên viết lách!

Hãy để văn chương trở thành một sự tôn vinh danh giá cho huy hiệu của bạn; chứ đừng biến nó thành toàn bộ tấm khiên hay chiếm trọn chiếc mộc đá!

Đối với những sự phản đối xuất phát từ lương tâm, tất nhiên tôi không thể đáp lại bằng cách nào khác ngoài việc khẩn khoản đề nghị người phản đối trẻ tuổi (như tôi từng làm trong một dịp trước đây) hãy tự soi xét thật nghiêm ngặt để xác định xem liệu có những ảnh hưởng khác đang len lỏi tác động hay không; xem có những tâm hồn “không lành mạnh” với những lời thì thầm “không đến từ thiên đàng” đang rảo bước trong chạng vạng ý thức của cậu ta hay không.

Hãy để cậu ấy liệt kê những nỗi băn khoăn của mình, quy chúng về một hình thức rõ ràng, rành mạch; hãy chắc chắn rằng cậu ấy đã đọc với một tâm thế dễ bảo và thiện chí những tác phẩm xuất sắc nhất và nền tảng nhất về chủ đề đó; rằng cậu ấy đã mở rộng cả tâm trí lẫn trái tim trước những phẩm chất vĩ đại và lừng lẫy của biết bao nhân vật nổi tiếng từng hoài nghi giống như cậu, nhưng những nghiên cứu của họ đã kết thúc trong sự minh định rõ ràng rằng những hoài nghi ấy là vô căn cứ, hoặc ít ra chẳng đáng là gì khi đặt lên bàn cân đối trọng.

Thật hạnh phúc cho một con người như thế nếu giữa những người đồng thế hệ lớn tuổi hơn, cậu có thể gặp được một ai đó — người có năng lực tương tự và cảm xúc nhạy bén không kém chính cậu — từng ôm ấp những nỗi hoài nghi y hệt; từng hành động theo chúng; và rồi qua những nghiên cứu sau đó (khi bước lùi ấy, ôi chao, đã chẳng thể nào cứu vãn, nhưng chính vì thế mà sự nghiên cứu của người đó mới hoàn toàn vô tư lợi) đã tự khám phá ra rằng mình chỉ cãi cọ với những quan điểm được thừa nhận để rồi ôm lấy những sai lầm, đã rời bỏ con đường cái quan được vạch sẵn cho sự phấn đấu vinh quang để đi lạc vào một mê cung, nơi khi đã lang thang đến chóng cả mặt, thì may mắn lớn nhất của họ cuối cùng là tìm được lối ra, dẫu đã quá muộn cho sự thận trọng nhưng vẫn chưa quá muộn cho lương tâm hay chân lý!

Thời gian tiêu tốn cho sự chậm trễ đó thực chất là thời gian giành lại được: bởi vì tuổi trưởng thành mez đó vẫn đang tiến bước, và cùng với nó là sự gia tăng của tri thức, sức mạnh của phán đoán, và trên hết là sự điềm tĩnh trong cảm xúc. Ngay cả khi những điều này không tạo ra sự thay đổi nào đi nữa, thì sự chậm trễ ấy ít ra cũng sẽ ngăn cản quyết định cuối cùng bị vẩn đục bởi sự tự trách nội tâm về tính hấp tấp và phù phiếm từng thúc đẩy nó.

Sẽ là một dạng tội lỗi bất kính, và chẳng khác nào một lời phỉ báng đối với bản tính con người khi tin rằng có bất kỳ nghề nghiệp hay công việc uy tín, chính đáng nào mà ở đó con người không thể tiếp tục hành động với sự trung thực và danh dự; và dĩ nhiên cũng chẳng có nghề nào mà đôi khi lại không trưng ra những cám dỗ đi ngược lại điều đó. Nhưng kẻ nào tưởng tượng rằng nghề văn chương, hay (nói cho rõ hơn) cái nghề cầm bút viết thuê, ít vây quanh các thành viên của nó bởi những cám dỗ hoặc những cạm bẫy tinh vi hơn so với Giáo hội, ngành luật, hay các lĩnh vực thương mại khác, kẻ đó sẽ nhận ra mình đã lầm to đến nhường nào.

Dẫu vậy, tôi đã bàn luận đầy đủ về chủ đề khó chịu này ở một chương đầu trong tập sách này. Do đó, tôi xin khép lại phần hiện tại bằng một đoạn trích ngắn từ Herder — cái tên mà đáng lẽ tôi đã có thể bổ sung vào danh sách lừng lẫy những người vừa theo đuổi các nàng thơ thành công, vừa hoàn thành trung thành lại vừa giành được những vinh quang cao quý cùng bổng lộc danh giá của một nghề nghiệp được công nhận. Bản dịch sẽ được người đọc tìm thấy ở phần chú thích bên dưới [45].

“Am sorgfaeltigsten, meiden sie die Autorschaft. Zu frueh oder unmaessig gebraucht, macht sie den Kopf wueste and das Herz leer; wenn sie auch sonst keine ueble Folgen gaebe. Ein Mensch, der nur lieset um zu druecken, lieset wahrscheinlich uebel; und wer jeden Gedanken, der ihm aufstosst, durch Feder and Presse versendet, hat sie in kurzer Zeit alle versandt, und wird bald ein blosser Diener der Druckerey, ein Buchstabensetzer werden.”