Chu Ân Lai, tự Tường Vũ, tên khác là Thiểu Sơn, Ngô Hào, v.v., quê gốc ở Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, sinh ngày 5 tháng 3 năm 1898 (ngày 13 tháng 2 năm Quang Tự thứ 24 nhà Thanh) tại Hoài An, Giang Tô.

Vùng Hoài An văn hóa phát triển, kinh tế phồn thịnh, nơi đây vừa có cố trù của Ngô Thừa Ân - tác giả cuốn "Tây Du Ký", vừa có từ đường của Quan Thiên Bồi - anh hùng kháng Anh trong chiến tranh Nha phiến. Chu Ân Lai "thuở nhỏ du ngoạn Giang Hoài, thưởng ngoạn danh lam thắng cảnh", yêu mến non sông đất nước và các anh hào trong lịch sử, mang trong mình tinh thần tự hào dân tộc mãnh liệt. Hồi nhỏ, ông từng đọc những bài viết của Chương Thái Viêm đăng trên "Quốc túy học báo", "lúc đó tuy đọc không hiểu lắm, nhưng nó đã khơi nguồn tư tưởng dân tộc yêu nước cho tôi". Ông từng đứng mặc niệm trước câu đối vãn mà Lâm Tắc Từ viết gửi từ đường của Quan Thiên Bồi. Sau này, vào năm 1939, khi Chu Ân Lai trở về Thiệu Hưng, lúc bàn về việc đoàn kết kháng chiến, ông vẫn nhắc đến câu đối trước từ đường, khích lệ mọi người chớ quên khí tiết của Quan Thiên Bồi.

Mẹ của Chu Ân Lai là bà Vạn thị, là người tháo vát, tinh anh, Chu Ân Lai đã sớm chịu ảnh hưởng từ nhỏ. Khi chưa tròn một tuổi, ông được thừa kế làm con nuôi cho người chú. Mẹ nuôi Trần thị là người có học thức phong phú, biết làm thơ, viết chữ, vẽ tranh, đã dạy Chu Ân Lai nhận chữ, đọc thơ, từ nhỏ đã bồi dưỡng cho ông tình cảm phong phú. Những câu thơ như "Cúc hòa nhật đương ngọ, hãn tích hòa hạ thượng, thùy tri bàn trung san, lạp lạp giai tân khổ" (Làm cỏ trưa nắng gắt, mồ hôi rơi ruộng lúa, ai biết hạt cơm trong mâm, từng hạt đều cay đắng), "Xuân chủng nhất lạp túc, thu thâu vạn khỏa tử, tứ hải vô nhàn điền, nông phu do ngạ tử" (Xuân gieo một hạt giống, thu gặt vạn hạt vàng, bốn biển không thửa ruộng hoang, nông dân vẫn chết đói), cùng với câu chuyện Lương Hồng Ngọc ở Hoài An chống quân Kim thời Nam Tống, danh tướng Hoài An thời Tây Hán là Hàn Tín từ việc đi xin ăn bà giặt tẩy đến khi lập nên nghiệp nhà Hán; phong trào Thái Bình Thiên Quốc làm rung chuyển cả nước, v.v., đã nuôi dưỡng tâm hồn thơ bé của ông. Nhũ mẫu họ Tưởng đã giúp ông thấu hiểu cuộc sống gian khổ của nhân dân lao động.

Khi chưa đầy 10 tuổi, gia đình quan lại phong kiến vốn đã sa sút nay lại rơi vào cảnh khốn cùng. Hai người mẹ lần lượt qua đời, người cha vì sinh kế mà phải bôn ba mươi năm bên ngoài, Chu Ân Lai nhỏ tuổi đã phải đi gõ cửa nhà phú hộ để vay tiền, hay mang đồ vật đến tiệm cầm đồ để thế chấp.

Nỗi nhục của quốc gia, tai ương của gia đình đã giáo dục Chu Ân Lai từ thuở nhỏ.

Mùa xuân năm 1910, Chu Ân Lai 12 tuổi theo người bác họ thứ ba Chu Di Khiêm đến Phụng Thiên (nay là tỉnh Liêu Ninh), vào học tại thư viện Ngân Xuyên (nay là Thiết Lĩnh) Ngân Cương, nửa năm sau, chuyển sang trường tiểu học hai cấp mô hình Đông Quan Thẩm Dương. Năm này, chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản chính thức thôn tính Triều Tiên - nước láng giềng của Trung Quốc. Trên chiến trường Đông Bắc trong cuộc chiến tranh Nga - Nhật năm xưa, đã lưu lại dấu chân của thiếu niên Chu Ân Lai.

"Nhớ năm Giáp Thìn lòng hướng về, nghĩ trận Nga - Nhật dạ xót xa."

Một lần, khi hiệu trưởng hỏi các học sinh trong lớp lý do vì sao đọc sách, Chu Ân Lai đã dõng dạc trả lời:

"Vì sự trỗi dậy của Trung Hoa!"

Lời thề này sau đó đã được ông khắc sâu suốt cả cuộc đời, thấm đượm trong mọi hoạt động của mình. Ông là người nhận thức rõ nguy cơ mất nước vong thân, non sông tan tác để rồi sau đó tự giác tham gia cách mạng.

Mùa xuân năm 1913, Chu Ân Lai mặc một chiếc áo dài bằng vải thô màu xanh đã phai màu, đến Thiên Tân, vào học trường Nam Khai. Thiên Tân xưa gọi là Thiên Tân Vệ, là cửa ngõ bảo vệ kinh đô Trung Quốc, năm 1860 bị ép mở cảng, có tô giới của chín nước đế quốc tại đây, trở thành một thành phố nửa thuộc địa điển hình. Trường Nam Khai là một trường tư thục mô phỏng theo phương thức châu Âu, lúc bấy giờ là một ngôi trường khá tiên tiến. Ông đã học tập ở đây bốn năm, tiếp thu tri thức các mặt của nền giáo dục cận đại, điều này có ảnh hưởng quan trọng đến cả cuộc đời ông. Ông tham gia sáng lập và tổ chức hội Kính Nghiệp Lạc Quần, biên tập các tạp chí "Kính Nghiệp", "Học Phong", đăng tiểu thuyết, bài viết; tham gia đoàn kịch mới; được bầu làm phó hội trưởng hội diễn thuyết của trường, hội trưởng hội đồng hương Giang Chiết; tham gia đại hội quyên góp quỹ cứu quốc do quần chúng các giới Thiên Tân tổ chức; tham gia cuộc thi diễn thuyết toàn trường; v.v. Qua các hoạt động này đã phản ánh tư tưởng lo nước yêu nước của thanh niên Chu Ân Lai. Trong bài viết của mình, ông nói: "Đứng trước thời điểm sống còn nguy cấp của Thần Châu ngày nay, ngàn cân treo sợi tóc, láng giềng phương Đông cùng giống nòi bỗng nổi lòng tham ác, tin dữ truyền sang, cả nước xôn xao, ai nấy đều muốn một trận chiến, xem như kế quyết tử một trận thành vong, kế phá thuyền dìm nồi." Trong thơ ông viết: "Đưa mắt nhìn ra ngoài vùng ngoại ô xanh thẳm, tằm nhả tơ dâu lá đang độ dày. Trung nguyên đang tranh giành bá chủ, tiếng bước chân đuổi nhau sát gót". Ông lên án hiệp ước "Hai mươi mốt điều" nhằm tiêu diệt Trung Quốc do Nhật Bản đưa ra: "Thần Châu rộng lớn, cuồng lan đã đổ chờ ngày vực dậy, Hoa Hạ mênh mông, cột trụ giữa dòng là ai đây? Tuổi trẻ xin giong buôn tơi giáp, múa gươm theo tiếng gà gáy, ta rất mong người dân nước mình chớ phụ ơn này." Ông đồng cảm với người nghèo khổ, "thì nghĩ đến việc suy rộng lòng mình ra để đối đãi với người, xem cái đói của thiên hạ như cái đói của chính mình, xem nỗi chìm đắm của người khác như nỗi chìm đắm của chính mình". Ông chú trọng rèn luyện thân thể, muốn thay đổi diện mạo "bệnh phu Đông Á". Việc ông tham gia biểu diễn kịch nói cũng là để thức tỉnh nhân dân, "muốn chấn hưng lại giang sơn, phục hưng tổ quốc".

Mùa hè năm 1917, Chu Ân Lai tốt nghiệp trung học, lên kế hoạch sang Nhật Bản thi du học tự túc. Ông để lại lời nhắn cho bạn bè rằng: "Nguyện gặp lại nhau vào lúc Trung Hoa bay cao vươn mình ra thế giới". Điều này thể hiện chí hướng trước sau như một của ông. Tuy nhiên, làm thế nào để Trung Hoa có thể cất cánh bay cao? Lúc bấy giờ, tư tưởng cứu nước bằng giáo dục, cứu nước bằng thực nghiệp, thậm chí cứu nước bằng chủ nghĩa quân phiệt đang lan tràn khắp nơi. Chu Ân Lai là một thanh niên điềm đạm, cẩn trọng, ông cần phải khảo sát một cách nghiêm túc.

Nhật Bản lúc bấy giờ, sau cuộc Duy tân Minh Trị đã phát triển từ chủ nghĩa tư bản thành chủ nghĩa đế quốc, nơi đây vừa có thế giới phồn hoa đèn hoa rực rỡ, vàng son lộng lẫy, nhưng lại càng có cảnh đói kém, thất nghiệp đến mức không đủ áo mặc, không đủ cơm ăn, các phần tử quân phiệt thì gào thét đòi xâm lược Trung Quốc. Chứng kiến thực tế đó, Chu Ân Lai đã từ bỏ ý tưởng có thể dùng chủ nghĩa quân phiệt để cứu Trung Quốc. Ông rơi vào trạng thái bàng hoàng, đau khổ, trong thư viết cho người khác từng thổ lộ: "Hận nhà nợ nước, việc thiên hạ, không nỡ nhắc tới! Đưa mắt nhìn Thần Châu, lòng đau xót đã đến cực điểm!" "Khổ cho dân ta thay, phải làm sao đây!"

Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga bùng nổ. Chu Ân Lai đọc được một số thông tin giới thiệu về Cách mạng Tháng Mười trên báo chí Nhật Bản, ông theo dõi sự phát triển của cách mạng Nga với một sự nhiệt tình cao độ. Ông bắt đầu tiếp xúc với chủ nghĩa Mác, đọc "Tinh túy chủ nghĩa xã hội" của Koutoku Shusui, "Mười ngày rung chuyển thế giới" của John Reed, tạp chí "Xã hội mới" do Sakai Toshihiko sáng lập, đặc biệt là các tác phẩm của Kawakami Hajime - nhà truyền bá chủ nghĩa Mác thời kỳ đầu của Nhật Bản như "Câu chuyện nghèo đói" và tạp chí "Nghiên cứu vấn đề xã hội" do ông sáng lập, đã để lại ấn tượng sâu sắc cho Chu Ân Lai. Chủ nghĩa xã hội khoa học đã tác động đến tư tưởng của Chu Ân Lai, tư tưởng của Chu Ân Lai bắt đầu có sự thay đổi, đúng như ông đã viết trong thơ:

"Chân lý vạn trạng ở nhân gian, càng tìm càng mơ hồ, —— trong mơ hồ chợt nhìn thấy một chút ánh sáng, lại càng cảm thấy vô cùng diễm lệ."

Chu Ân Lai quyết định "trở về nước để mưu tính con đường hưng thịnh khác". Tháng 4 năm 1919, ông trở về Trung Quốc, tiếp theo đó liền lao vào phong trào Ngũ Tứ sục sôi khí thế.

"Trào lưu thế giới, cuồn cuộn dâng trào, đến đất Trung Hoa,

Cách mạng xã hội, đấu tranh giai cấp, mọi người cùng nỗ lực."

Tháng 11 năm đó, Tổng lãnh sự Nhật Bản tại Phúc Châu sai bọn lưu manh đánh đập, làm bị thương học sinh và cảnh sát Trung Quốc, đồng thời hạ lệnh cho tàu khu trục xâm nhập hải phận Trung Quốc, cử lính thủy đánh bộ lên bờ khiêu khích. Nhân dân Thiên Tân quyết định tẩy chay hàng hóa Nhật Bản. Tổng lãnh sự Nhật Bản tại Thiên Tân đưa ra "kháng nghị nghiêm khắc". Ty trưởng ty cảnh sát Thiên Tân Dương Dĩ Đức đàn áp học sinh. Chu Ân Lai và hơn 20 người bị bắt giữ. Trong ngục tối, họ không hề khuất phục, tiếp tục thắp lên ngọn đuốc soi đường. Chu Ân Lai tuyên truyền chủ nghĩa Mác cho các bạn tù.

Theo "Nhật ký kiểm sảnh" thời bấy giờ ghi chép lại:

Ngày 14 tháng 5 năm 1920 quyết định "Do Chu Ân Lai giới thiệu học thuyết Mác".

Ngày 28 tháng 5 "Chu Ân Lai giảng về học thuyết Mác, sự biến đổi của tổ chức kinh tế trong lịch sử cùng tiểu sử của Mác."

Ngày 31 tháng 5 "Do Chu Ân Lai giảng về học thuyết Mác, duy vật sử quan."

Ngày 2 tháng 6 "Vẫn do Chu Ân Lai giảng về học thuyết Mác, tổng luận về duy vật sử quan cùng lịch sử cạnh tranh giai cấp."

Ngày 4 tháng 6 "Vẫn do Chu Ân Lai giảng tiếp về chủ nghĩa Mác - học thuyết về thặng dư lao động trong kinh tế học."

Ngày 7 tháng 6 "Chu Ân Lai giảng tiếp học thuyết của Mác - "Tư bản luận" trong kinh tế học cùng ‘học thuyết tập trung tư bản’, hôm nay học thuyết của Mác đã giảng xong."

Điều này cho thấy, trong thời kỳ Ngũ Tứ, Chu Ân Lai đã có sự tuyên truyền một cách có hệ thống về học thuyết của Mác. Ông là một trong số ít những người truyền bá chủ nghĩa Mác thời kỳ đầu ở nước ta.

Trải qua cuộc đấu tranh trong ngục của Chu Ân Lai và sự hỗ trợ của học sinh yêu nước cùng quần chúng nhân dân bên ngoài nhà tù, chính quyền phản động cuối cùng đã thả tự do cho tất cả các học sinh bị bắt.

Nửa năm sống trong ngục tù đã khiến cho Chu Ân Lai càng thêm kiên định, rắn rỏi, cách nhìn nhận và suy xét vấn đề càng trở nên sâu sắc hơn. Ông cảm nhận sâu sắc rằng đất nước Trung Quốc đầy đau thương cần phải có sự cải tạo tận gốc, mà muốn cải tạo thì phải có lực lượng xã hội mạnh mẽ hơn, phải "đi về phía nhân dân", tiến hành "vận động tổ chức nông công". Hơn nữa phải có tư tưởng, lý luận đúng đắn để soi đường. Khi Chu Ân Lai sau này nhắc đến niềm tin cộng sản của mình, đã bày tỏ rằng: "Tư tưởng" của bản thân ông "đã rung động ở trong ngục", mầm mống của một ý thức cách mạng nào đó, "đã bắt đầu từ thời điểm này".

Tháng 11 năm 1920, Chu Ân Lai lên con tàu lớn đi sang Pháp, để tiếp tục nghiên cứu chủ nghĩa Mác, khảo sát và học tập kinh nghiệm đấu tranh cách mạng của giai cấp vô sản châu Âu. Ông nói: "Thành tâm khảo sát để tìm hiểu chân tướng xã hội nước bạn cùng các phương thức giải quyết, từ đó suy ngẫm cách thức để vận dụng vào trong dân tộc chúng ta."