Chu Ân Lai sớm có chí hướng cứu nước, ngay từ thời trung học đã bắt đầu chú ý đến các vấn đề quân sự. Khi ở Thiên Tân, ông cùng các bạn học khởi xướng và thành lập Hội Kính nghiệp Lạc quần, lúc đó từng thiết lập "Đoàn nghiên cứu quân sự" trong hội. Ông khởi xướng tổ chức hội diễn thuyết quốc phòng, mời người giảng về "Tàu chiến - Pháo đài - Đường bộ", hướng dẫn thanh niên học tập kiến thức quân sự. Thời kỳ ở châu Âu, chi bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc ở châu Âu do ông lãnh đạo đã thiết lập chuyên biệt một bộ phận quân sự, điều mà Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và các tổ chức đảng địa phương khác lúc bấy giờ không có.

Ông rất tán thành chủ trương "Chúng ta nếu không có quân đội thì không thể cách mạng" do nhà cách mạng người Đức Luxembourg đề xuất, cho rằng "đây đều là những lời nhìn thấu suốt". Năm 1922, ông xuất bản bài viết "Bình về chữ 'Nỗ lực' của Hồ Thích", phê phán chủ trương cái gọi là xây dựng "chính phủ người tốt" của Hồ Thích, cho rằng "đều là những lời vô nghĩa xa rời thực tế", ở Trung Quốc, "cho rằng dưới sự chi phối của chủ nghĩa đế quốc thế giới và các quân phiệt, thì có thể xây dựng 'chính phủ người tốt' để thực hiện chủ trương chính trị của mình, chẳng phải là đang nằm mơ sao?". Ông nói: "Nếu chỉ dùng súng lục, lợ mìn, bãi công, bãi thị để uy hiếp, thì súng lục, lợ mìn hắn ta có cách trốn tránh, bãi công, bãi thị hắn ta lại càng có thể dùng quân đội để trấn áp." Ông chỉ rõ một cách dứt khoát: "Cách mạng chân chính không thể không có quân đội cách mạng cực kỳ kiên cường, cực kỳ có tổ chức, không có quân đội cách mạng thì không thể đánh đổ được các quân phiệt."

Nửa cuối tháng 7 năm 1924, Chu Ân Lai về nước, đầu tháng 9 đến Quảng Châu. Lúc này đúng vào lúc thương đoàn làm phản, quân cách mạng đánh tan quân thương đoàn, Chu Ân Lai đã tham gia công tác của Bộ chỉ huy quân sự lâm thời. Sau đó, ông đảm nhiệm chức huấn luyện viên Trường quân sự Hoàng Phố, tháng 11 giữ chức Chủ nhiệm Bộ chính trị Trường quân sự Hoàng Phố; đồng thời lại là Ủy viên thường vụ kiêm Trưởng ban quân sự Khu ủy Quảng Đông của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Một đặc điểm nổi bật khiến Trường quân sự Hoàng Phố khác với các trường quân sự cũ, chính là có thiết lập đại biểu đảng và bộ chính trị. Mọi mệnh lệnh của trường quân sự đều phải do đại biểu đảng ký phó bản giao cho hiệu trưởng thi hành, không có chữ ký phó bản của đại biểu đảng thì không có hiệu lực. Bộ chính trị phụ trách công tác giáo dục tư tưởng chính trị của trường quân sự, chủ nhiệm bộ chính trị là tham mưu trưởng của đại biểu đảng, có vị trí vô cùng quan trọng. Thế nhưng công tác của bộ chính trị thời kỳ đầu nhàn tản, hữu danh vô thực. Việc thiết lập công tác chính trị trong quân đội mang ý nghĩa khai sáng trong lịch sử quân sự Trung Quốc, là do Chu Ân Lai bắt đầu tại Trường quân sự Hoàng Phố.

Sau khi nhậm chức, Chu Ân Lai kiện toàn chế độ công tác chính trị và thiết lập trật tự công tác thường ngày, thiết lập ba tổ hướng dẫn, biên soạn, thư ký, tuyển chọn nhân sự nhậm chức, định hình lại kế hoạch giáo dục chính trị, dạy thêm các môn như "Lịch sử tiến hóa xã hội", "Lịch sử chủ nghĩa đế quốc xâm lược Trung Quốc", chủ yếu là giảng dạy về việc Trung Quốc chịu sự áp bức của các cường quốc đế quốc như thế nào, các giới nông công thương Trung Quốc chịu sự áp bức của các quân phiệt phong kiến ra sao cũng như con đường và biện pháp giải thoát. Ông thiết lập và kiện toàn tổ chức đảng cộng sản và đoàn thanh niên, thành lập Chi bộ đặc biệt Trường quân sự Hoàng Phố của Đảng Cộng sản Trung Quốc, phát động đảng viên, đoàn viên và thanh niên tiến bộ triển khai công tác. Ông đề ra phương châm, phương pháp và mục đích của công tác chính trị trong quân đội, chỉ ra rằng: "Công tác chính trị là làm cho quân đội quân phiệt dần dần giác ngộ, quân đội cách mạng thực sự có quan niệm cách mạng", "Hành động của quân đội cách mạng phải tuân theo chính sách của Đảng", bằng các hình thức như diễn giảng công khai, tìm binh lính trò chuyện riêng, v.v., "làm cho quan võ, quan văn cùng tất cả quần chúng hiểu rõ lý luận, chủ nghĩa, chính sách của Đảng". Chu Ân Lai gần gũi, gắn bó với quần chúng, thường xuyên ngồi trò chuyện tâm sự cùng các học viên dưới gốc cây đa lớn trong trường quân sự. Sự giác ngộ tư tưởng của các học viên nhanh chóng nâng cao, trường quân sự xuất hiện cục diện sinh động hoạt bát.

Sau khi học viên khóa một Trường quân sự Hoàng Phố tốt nghiệp, lấy họ làm xương sống để tổ chức thành hai đoàn giáo đạo, mỗi đoàn khoảng hơn 1000 người, biên chế theo thể thức ba ba. Mỗi đại đội có 9 sĩ quan, khoảng một nửa là đảng viên cộng sản. Đội quân lấy đảng viên cộng sản làm cốt lõi này, trong các chiến dịch thống nhất căn cứ địa cách mạng Quảng Đông, đã trở thành một lực lượng kình lữ trong quân cách mạng. Lúc này, Chu Ân Lai đã chuyển hóa giáo dục chính trị thông thường thành công tác chính trị thời chiến, từng bước sáng lập ra một bộ công tác chính trị quân đội kiểu mới trong thực tiễn. Sau đó Mao Trạch Đông nói: "Lúc đó quân đội thiết lập đại biểu đảng và bộ chính trị, loại chế độ này là chưa từng có trong lịch sử Trung Quốc, nhờ có chế độ này mà quân đội đổi mới hoàn toàn. Hồng quân sau năm 1927 cho đến Bát Lộ quân ngày nay, là kế thừa chế độ này mà phát triển lên." Chu Ân cũng nói: "Khi nghiên cứu lịch sử quân sự của Đảng, nên nghiên cứu bắt đầu từ cái gốc cũ này."

Chu Ân Lai đã giải quyết một loạt vấn đề lý luận trọng đại về việc xây dựng quân đội cách mạng. Về tôn chỉ và nhiệm vụ kiến quân, ông chỉ ra: Tôn Trung Sơn lập trường quân sự là để xây dựng "quân đội được dùng vì nhân dân", "việc đánh giặc của quân đội là vì nhân dân mà đánh". Nhiệm vụ của quân đội cách mạng, "là tiên phong thực hiện lý luận của chúng ta". Về mối quan hệ giữa quân đội và Đảng, ông chỉ ra: "Quân đội cách mạng là quân đội của Đảng, hành động của quân đội cách mạng phải tuân theo chính sách của Đảng", quân đội cách mạng "là phấn đấu vì chủ nghĩa, vì quốc gia của đảng". Về công tác tư tưởng chính trị, ông chỉ ra: "Công tác chính trị của bộ đội là linh hồn của cách mạng". "Sứ mệnh của chúng ta khi làm công tác chính trị, đối với quan chức, quan võ phải củng cố quan niệm cách mạng của họ. Đối với binh lính phải làm cho họ có thường thức cách mạng, cho nên chúng ta phải nhận thức hóa cách mạng, hóa kỷ luật, hóa thống nhất. Nói về mặt hệ thống, bộ chính trị là một bộ phận bên trong tổ chức quân đội, phải phụ trợ công tác của các bộ sở, nhằm thực hiện mục đích thi hành giáo dục chính trị." Đối với mối quan hệ giữa quân đội với nhân dân, ông chỉ ra: Quân đội cách mạng phải đoàn kết chặt chẽ với nhân dân, quân đội cách mạng "đến vì để giải trừ đau khổ cho nhân dân, nhưng hoàn toàn dựa vào quân đội của bản trường, lực lượng quá nhỏ, nếu không có sự viện trợ của nhân dân, vẫn không đủ để gánh vác trọng trách".

Chu Ân Lai còn trù bị thành lập một đội ngũ cách mạng đặc chủng — Đội xe thiết lập phủ Đại nguyên soái. Đây thực chất là đội quân cách mạng đầu tiên dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Sau đó, đội ngũ này được mở rộng xây dựng thành Đoàn độc lập quân đoàn 4 Quốc Dân Cách Mạng Quân, trở thành tiên phong của quân Bắc phạt.

Năm 1925, quân cách mạng tiến hành hai lần Đông chinh, Chu Ân Lai đều là người lãnh đạo của bộ chính trị. Ông quy định các điều như "không bắt lính, không trù lương, không cưỡng chiếm nhà dân, không dùng phiếu quân dụng". Kỷ luật quân Đông chinh nghiêm minh, gà chó không kinh động, lúc đó từng có bài "Ái dân ca" rằng: "Chớ đi vào nhà dân lấy ván cửa, chớ tháo nhà dân dời gạch đá, chớ giẫm lúa non hỏng ruộng nương, chớ đánh gà vịt của dân gian". "Nơi quân cách mạng đi đến, nhân dân vui vẻ buôn bán, tự nguyện giúp đỡ vận chuyển và làm thay công tác thám thính, cho nên tác chiến thuận lợi, một trận là khắc phục Đông Giang, đây chính là thành tích công tác chính trị thời chiến lần đầu tiên của quân đội Trung Quốc."

Trong cuộc Đông chinh, Chu Ân Lai không chỉ thu được kinh nghiệm thực tiễn về công tác bộ chính trị, mà còn có thực tiễn về chỉ huy quân sự, hậu cần hậu phương và công tác hành chính địa phương.

Trong cuộc Đông chinh lần thứ nhất, ông tham gia trận tiến công Đạm Thủy. Đạm Thủy là một thành trì hiểm trở, dễ thủ khó công, bộ phận Trần Trừng Minh có khoảng 4000 người thủ thành. Tưởng Giới Thạch, Chu Ân Lai v.v. nghe Diệp Kiếm Anh báo cáo tình hình địch và phương án đã lập, bàn bạc tỉ mỉ kế hoạch công thành. Ngày 13 tháng 2 phát động tấn công, Chu Ân Lai và đại biểu đảng các cấp cổ vũ quân học sinh chiến đấu anh dũng, hiệp đồng cùng quân Quảng Đông sư đoàn 2 chiếm lĩnh Đạm Thủy. Trong cuộc Đông chinh lần thứ hai, Chu Ân Lai tham gia chỉ huy chiến dịch đánh thành Huệ Châu. Vào thời khắc then chốt của chiến tranh, ông ra lệnh cho Tưởng Tiên Vân tổ chức đội cảm tử lấy đảng viên cộng sản và đoàn viên thanh niên làm xương sống cưỡng chế lên thành. Huệ Châu bị hạ, giành được chiến thắng quyết định của cuộc Đông chinh lần này. Tiếp theo đó, ông cùng Hà Ưng Khâm suất lĩnh sư đoàn 1 chiếm lĩnh Hải Lăng, quyết chiến với gần vạn quân bộ phận Trần Trừng Minh tại vùng Hoa Dương, Hà Bà, tiêu diệt hoàn toàn chủ lực trung lộ địch. Tàn quân Trần Trừng Minh rút vào Phúc Kiến, quân Đông chinh vào Mân truy tiêu diệt, Chu Ân Lai ở lại Sán Đầu chủ trì công tác hậu phương. Sau khi chiến thắng Đông chinh kết thúc, ông được giao phó chức vụ chủ yếu về hành chính. Ông giúp đỡ địa phương thiết lập chính đảng, chính quyền và các tổ chức như công hội, nông hội, mở rộng cơ sở quần chúng của quân đội.

Giữa hai lần Đông chinh, tại Quảng Châu đã xảy ra Thảm án Sa Cơ nổi tiếng. Ngày 23 tháng 6, để thanh viện cho cuộc đấu tranh của công nhân Thượng Hải sau sự kiện "Ngũ Tam", 10 vạn công nhân bãi công từ Hương Cảng khẩu Quảng Châu và công nhân, nông dân, binh lính, học sinh Quảng Châu tuần hành thị uy, khi đi qua làng Sa Cơ đối bờ tô giới Sa Diện, đã bị vũ trang trấn áp bởi các nước Anh, Pháp v.v., hơn 50 người chết, 170 người thân bị thương nặng. Chu Ân Lai đã tham gia đội ngũ tuần hành của quần chúng, 3 người một hàng tiến hành, súng máy quét tới, người hai bên ông đều trúng đạn vong mạng, ông may mắn thoát nạn. Đây là lần hiểm trở đầu tiên mà ông gặp phải khi lãnh đạo đấu tranh của quần chúng sau khi về nước. Ông luôn dũng cảm đứng ở tuyến đầu của đấu tranh.

Tháng 12 năm 1926, Chu Ân Lai rời Quảng Châu đi Thượng Hải, nhậm chức thư ký Ban tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Ủy viên quân ủy Trung ương, tháng 2 năm sau, nhậm chức Bí thư quân ủy Khu ủy Thượng Hải của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Ngày 23 tháng 2, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Khu ủy Thượng Hải Đảng Cộng sản Trung Quốc tổ chức hội nghị liên tịch, quyết định thành lập ủy ban đặc biệt, do Trần Độc Tú, La Diệc Nông, Triệu Thế Viêm, Hà Tùng Lâm (Uông Thọ Hóa), Doãn Khoan, Bành Thuật Chi, Chu Ân Lai, Tiêu Tử Chương cấu thành; đồng thời quyết định thành lập quân ủy đặc biệt do Chu Ân Lai làm đầu sỏ, chuẩn bị tiến hành cuộc bạo động vũ trang lần thứ ba của công nhân Thượng Hải. Khi phát động bạo động vũ trang, Chu Ân Lai đảm nhiệm Tổng chỉ huy.

Quân phiệt Bắc Dương đóng tại Thượng Hải là bộ phận Tất Thự Trừng, khoảng 3000 người, cộng thêm cảnh sát địa phương tổng cộng khoảng 5000 người, binh lực không mạnh, quân tâm không vững. Điều này có lợi cho việc tiến hành khởi nghĩa. Trần Độc Tú với tư cách Tổng bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, người phụ trách ủy ban đặc biệt, đối với cuộc khởi nghĩa lần này là tích cực, đối với việc tổ chức khởi nghĩa cũng từng đưa ra ý kiến chính xác. Thế nhưng ông cho rằng khởi nghĩa là "sự cướp đoạt vũ khí của quần chúng, đại hội đại biểu của quần chúng", không chủ trương tổ chức và huấn luyện đội ngũ vũ trang của công nhân. Chu Ân Lai thì khác, ông cho rằng bộ đội địch có thể phát huy tác dụng lớn đến đâu đối với chúng ta, điều này phụ thuộc vào mức độ vũ trang của chúng ta đối với công nhân, phụ thuộc vào sức mạnh mà công nhân sở hữu. Ông coi trọng "sự chuẩn bị của chính mình", "đội tuần tra, đoàn tự vệ đều có quy định công tác đặc biệt", "đồng thời gia tăng bạo động lên để cướp đoạt vũ khí". Chu Ân Lai dựa trên sự thảo luận của quân ủy đặc biệt, đề ra kế hoạch mang tính cương lĩnh về công tác quân sự, bao gồm thiết lập cơ quan lãnh đạo, tổ chức lực lượng vũ trang, tăng cường huấn luyện đội ngũ, chuẩn bị vũ khí, thu thập tình báo, đồng thời tăng cường công tác quân địch, cốt lõi là thiết lập một đội ngũ vũ trang có sức chiến đấu do Đảng Cộng sản trực tiếp lãnh đạo, trở thành chủ lực của khởi nghĩa vũ trang. Họ đã tổ chức đội tuần tra 2300 người, đội xích vệ hơn 800 người, đội đặc biệt mấy trăm người. Chu Ân Lai tự mình đến các địa điểm huấn luyện làm báo cáo chính trị hoặc tiến hành huấn luyện quân sự.

Cuộc khởi nghĩa vũ trang lần thứ ba của công nhân Thượng Hải đã phát động vào ngày 21 tháng 3 năm 1927, toàn bộ hành động do hội nghị ủy ban đặc biệt chỉ huy, khi khẩn cấp do La Diệc Nông, Chu Ân Lai, Hà Tùng Lâm (Uông Thọ Hóa), Trần Độc Tú quyên huy. Chu Ân Lai phân công chỉ huy ở Nam Thị, sau đó lại đến mặt trận Trác Bắc. Ông mặc áo bông vải xám, đầu đội mũ lưỡi trai, tại tổng bộ chỉ huy đối diện bản đồ cùng Triệu Thế Viêm vừa bàn bạc, vừa quyết định, lắng nghe báo cáo, chỉ thị hành động. Trải qua 28 giờ chiến đấu, đánh chiếm cứ điểm cuối cùng của quân phiệt Bắc Dương tại Thượng Hải — Ga xe lửa phía Bắc. Khởi nghĩa giành được thắng lợi, hoàn toàn dựa vào tác chiến vũ trang của công nhân công nghiệp có tổ chức, đánh bại mấy ngàn quân cảnh phản động. Đây là trang sử huy hoàng của giai cấp công nhân Trung Quốc dựa vào sức mạnh của chính mình để khởi nghĩa vũ trang thắng lợi.

Khởi nghĩa công nhân đã thắng lợi, Tưởng Giới Thạch v.v. suất lĩnh quân Bắc phạt đi vào thành phố Thượng Hải, lại chuẩn bị hạ thủ độc ác với giai cấp công nhân khởi nghĩa. Từ đêm ngày 11 tháng 4 đến rạng sáng ngày 12, họ dùng mưu kế thủ đoạn tước vũ khí của đội tuần tra công nhân, ngày 13, bắt đầu tàn sát và lùng bắt điên cuồng. Đồng minh thuở trước hoàn toàn lộ ra bộ mặt phản động, là một tên đồ tể hung ác độc ác. Đại phê đảng viên cộng sản và quần chúng công nhân ngã trong vũng máu, tổ chức của Đảng Cộng sản Trung Quốc buộc phải chuyển vào hoạt động bí mật. Chu Ân Lai thảo điện văn, cùng Triệu Thế Viêm, La Diệc Nông, Trần Duyên Niên, Lý Lập Tam, Doãn Khoan liên danh gửi Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, chủ trương nhanh chóng xuất quân thảo phạt Tưởng Giới Thạch. Trong điện văn phân tích sự so sánh lực lượng quân sự, cho rằng Tưởng Giới Thạch đang ở vào thế bất lợi. "Tính cho toàn cục, chính trị không nên tiếp tục hòa hoãn thỏa hiệp nữa". Thế nhưng kiến nghị này đã không được cố vấn Liên Xô Borodin và Trần Độc Tú tiếp thu.

Nửa cuối tháng 5 năm 1927, Chu Ân Lai từ Thượng Hải bí mật đến Vũ Hán — nơi đóng trụ sở của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Trước đó, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng Cộng sản Trung Quốc triệu tập ở Hán Khẩu, Chu Ân Lai được bầu làm Ủy viên Trung ương; tại Hội nghị toàn thể lần thứ nhất của Ban Chấp hành Trung ương khóa V, lại được bầu làm Ủy viên Bộ Chính trị Trung ương. Ngày 25, hội nghị thường vụ Bộ Chính trị Trung ương quyết định Chu Ân Lai đảm nhiệm chức Trưởng ban quân sự Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, khi cần thiết tham gia hội nghị thường vụ. Ngày 29, hội nghị thường vụ Bộ Chính trị Trung ương quyết định Chu Ân Lai quyền cai quản chức vụ Thường ủy Trung ương, tham gia lãnh đạo cốt lõi của Trung ương. Kể từ đó cho đến khoảng thời gian dài nửa thế kỷ, Chu Ân Lai vẫn luôn là một trong những nhà lãnh đạo chủ yếu của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Sau khi lãnh đạo Ban quân sự, Chu Ân Lai lấy Nhiếp Vĩnh Trăn, Vương Nhất Phi, Nhan Xương Di, Âu Dương Khâm v.v. làm trợ thủ, tiến hành tổ chức, liên lạc đối với quân đội, tăng cường công tác chính trị của quân đội, phái sang quân Quốc Dân Cách Mạng không ít cán bộ như Chu Đức, Trần Nghị, Lưu Bá Thừa, đồng thời phụ trách hướng dẫn đội tuần tra công nhân Vũ Hán và phong trào nông dân Hồ Nam, Quảng Đông. Lúc này, cuộc làm phản vũ trang do Sư đoàn trưởng Sư đoàn 14 độc lập Quốc Dân Cách Mạng Quân Hạ Đẩu Yn phát động ở Nghi Xương tuy đã bị đẩy lùi, Hứa Khắc Tường ở Trường Sa lại phát động "Sự biến Mã Nhật" phản cách mạng, dấu hiệu Uông Tinh Vệ Vũ Hán làm phản cách mạng ngày càng rõ ràng, Chu Ân Lai chủ trương phát động khởi nghĩa vũ trang tại nông thôn Hồ Nam nơi lực lượng phong trào nông dân hùng mạnh. Ngày 17 tháng 6, ông đề xuất tại hội nghị thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc rằng, hiện nay 18 huyện Hồ Nam có 8000 cây súng, có thể phái người đến tập trung lại, đánh chiếm thành trì có lực lượng phản động yếu, lập kế hoạch lấy Tương Đàm, tập trung Lưu Dương, Bình Giang, tỉnh ủy thiết lập dưới quân ủy, các khu thiết lập ủy ban nông quân, trong phạm vi có thể thành lập ủy ban lâm thời nông thôn, đối với nhiều quân đội phản động mạnh thì quấy nhiễu chúng, yếu thì tước vũ khí của chúng. Hội nghị đồng ý sự sắp xếp này. Ngày 20, Chu Ân Lai lại nói tại hội nghị thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc rằng: Tỉnh ủy Hồ Nam quyết định phái 50 người về lại, chia Hồ Nam thành 10 khu, phái 10 cán bộ hiểu quân sự đi, làm tốt sự chuẩn bị, căn cứ theo quyết định của Bộ Chính trị để tiến hành bạo động. Thế nhưng những ý kiến này đã vấp phải sự phản đối của đại biểu Quốc tế Cộng sản, không thể thực hiện, Trần Độc Tú thậm chí còn nói tại hội nghị thường vụ Trung ương ngày 5 tháng 7 rằng: Công tác quân sự nên thu hẹp lại.

Ngày 15 tháng 7, Uông Tinh Vệ phản bội chính sách hợp tác Quốc - Cộng của Tôn Trung Sơn. Hắn ta giống như Tưởng Giới Thạch, tiến hành tàn sát đẫm máu đối với đảng viên cộng sản và quần chúng cách mạng.

Đảng Cộng sản Trung Quốc quyết định cử hành Khởi nghĩa Nam Xương.

Kiến nghị về Khởi nghĩa Nam Xương rốt cuộc là do ai đề xuất đầu tiên? Chính là Chu Ân Lai. Chu Ân Lai từng kể lại quá trình này, việc đề xuất Khởi nghĩa Nam Xương là như thế này: "Lúc đó, quân ủy nghĩ xem có thể làm một cuộc khởi nghĩa hay không, chủ yếu là Borodin nói với Galen rằng có thể làm một cuộc khởi nghĩa, trên quyết định của quốc tế thì không có." Mà Chu Ân Lai lúc bấy giờ chính là người lãnh đạo quân ủy. Thời gian này là vào giữa tháng 7. Căn cứ theo sự cân nhắc này, Chu Ân Lai sắp xếp cho mấy đồng chí làm việc ở quân ủy, chỉ định Hạ Xương, Nhan Xương Di, Nhiếp Vĩnh Trăn cấu thành quân ủy tiền địch, Nhiếp Vĩnh Trăn làm bí thư, nhiệm vụ là đến Cửu Giang trước, thông báo cho các đồng chí hiểu rõ ý đồ này, coi như là sự chuẩn bị cho khởi nghĩa. Khi nào phát khóe, phải nghe lệnh của Trung ương.

Ngày 26 tháng 7, Chu Ân Lai được Trần Cương hộ tống đến Cửu Giang, ngày 27 đến Nam Xương. Lúc bấy giờ, hội nghị thường vụ Trung ương lâm thời Đảng Cộng sản Trung Quốc đã quyết định chính thức, thành lập Ủy ban tiền địch Đảng Cộng sản Trung Quốc do Chu Ân Lai, Lý Lập Tam, Vận Đại Anh, Bành Phái cấu thành, Chu Ân Lai làm bí thư tiền ủy, lấy danh nghĩa Ủy ban cách mạng Quốc Dân Đảng tiến hành khởi nghĩa vũ trang tại Nam Xương.

Rạng sáng ngày 1 tháng 8, Chu Ân Lai cùng Hạ Long, Diệp Đình, Chu Đức, Lưu Bá Thừa v.v. lãnh đạo hơn 2 vạn người thuộc Quốc Dân Cách Mạng Quân do Đảng Cộng sản nắm giữ và ảnh hưởng tiến hành khởi nghĩa. Trải qua mấy giờ chiến đấu kịch liệt, tiêu diệt hoàn toàn hơn 3000 quân Quốc Dân Đảng đóng tại Nam Xương, vào lúc rạng đông chiếm lĩnh Nam Xương.

Khởi nghĩa Nam Xương đã mở đầu thời kỳ mới Đảng Cộng sản Trung Quốc độc lập lãnh đạo đấu tranh vũ trang cách mạng và sáng lập quân đội cách mạng nhân dân. Kể từ đó, ngày 1 tháng 8 trở thành ngày lễ vinh quang của quân đội cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Ngày 30 tháng 6 năm 1933, Ủy ban quân sự cách mạng trung ương quyết định lấy ngày 1 tháng 8 của Khởi nghĩa Nam Xương làm ngày kỷ niệm thành lập Hồng quân công nông Trung Quốc, Chính phủ trung ương lâm thời nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa phê chuẩn quyết định này. Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập, xác định ngày 1 tháng 8 là Ngày Kiến quân.

Sau khi khởi nghĩa thắng lợi, Chu Ân Lai tham dự hội nghị liên tịch có sự tham gia của những người cộng sản Trung Quốc và nhân sĩ tả phái Quốc Dân Đảng được triệu tập tại dinh thự Chính phủ tỉnh Giang Tây cũ. Hội nghị bầu ra Tống Khánh Lĩnh, Đặng Diễn Đạt, Hà Hương Ngưng v.v. 25 người cấu thành Ủy ban cách mạng Quốc Dân Đảng Trung Quốc. Chu Ân Lai đắc cử làm ủy viên, đồng thời được bổ nhiệm làm ủy viên đoàn tham mưu.

Cùng ngày, "Tuyên ngôn Ủy viên Trung ương" do Chu Ân Lai sửa chữa định bản cũng được công bố. Tuyên ngôn chỉ rõ: "Chính phủ đảng bộ cái gọi là Vũ Hán với Nam Kinh, đều đã trở thành công cụ của quân phiệt mới, bóp méo tam dân chủ nghĩa, vứt bỏ ba chính sách lớn, là tội nhân của Tổng lý, tội nhân của cách mạng quốc gia". Tuyên ngôn đưa ra hiệu triệu tất cả lực lượng cách mạng cùng nỗ lực phấn đấu vì để có được một căn cứ địa mới, giải quyết vấn đề ruộng đất, phản đối chủ nghĩa đế quốc, thế lực phong kiến và tất cả quân phiệt cũ mới.

Kế hoạch quân sự của Khởi nghĩa Nam Xương là do Galen định đoạt. Lúc đó nói là Liên Xô vận chuyển đến một thuyền quân nhân, quân khởi nghĩa đến cửa biển vùng Sán Đầu là có thể lấy được, cho nên, kế hoạch quân sự đã định vào việc quân khởi nghĩa nam hạ Quảng Đông lấy hải cảng, nhận được tiếp tế quân khí của Liên Xô. Tối ngày 1 tháng 8, Chu Ân Lai chủ trì hội nghị ủy viên đoàn tham mưu, thảo luận vấn đề lộ tuyến hành quân nam hạ. Để tránh sự truy kích chặn đánh của quân đội Quốc Dân Đảng, nhanh chóng liên lạc với bạo động nông dân Đông Giang, hội nghị quyết định lựa chọn lộ tuyến hành quân do phía đông Giang qua Tầm Vu đi thẳng lấy Đông Giang có binh lực Quốc Dân Đảng tương đối mỏng manh. Ngày 2, tiền ủy Đảng Cộng sản Trung Quốc chỉnh biên đối với bộ đội khởi nghĩa, quyết định tiếp tục dùng danh nghĩa Phương diện quân thứ hai Quốc Dân Cách Mạng Quân, dưới quyền quản lý ba quân, Hạ Long thay mặt Tổng chỉ huy Phương diện quân thứ hai kiêm Quân trưởng Quân đoàn 20, Diệp Đình thay mặt Tổng chỉ huy tiền địch kiêm thay mặt Quân trưởng Quân đoàn 11, Chu Đức làm Phó quân trưởng Quân đoàn 9. Quân khởi nghĩa từ ngày 3 tháng 8, chia làm từng đợt rút khỏi Nam Xương nam hạ.

Chu Ân Lai đi theo cơ quan Ủy ban cách mạng rút khỏi Nam Xương vào ngày 5 tháng 8. Cuộc đời ông, cần cù tận tụy, phấn đấu vì việc công, năm xưa đã vốn như vậy rồi. Chu Ân Lai 29 tuổi suất lĩnh quân khởi nghĩa mấy vạn người, từ Nam Xương tiến thẳng về phía nam. Có chiến sĩ viết rằng, "Mỗi ngày, khi hành quân nghỉ ngơi xuống, bởi vì quá mệt mỏi, chúng tôi hễ đặt lưng xuống là ngáy o o ngủ say. Thường thường vừa tỉnh giấc mở mắt ra vẫn nhìn thấy đồng chí Chu Ân Lai làm việc dưới ngọn đèn dầu đậu, hoặc đi dạo bước, trầm tư lặng lẽ." "Chúng tôi đối với mệnh lệnh của đồng chí Chu Ân Lai là tuyệt đối phục tùng, chưa từng dám lơ là chểnh mảng. Điều này là bởi vì đồng chí Chu Ân Lai yêu cầu rất nghiêm ngặt đối với cấp dưới, mà yêu cầu của ông đối với bản thân lại càng đặc biệt nghiêm ngặt."

Ngày 12, bộbộ đội khởi nghĩa đến Nghi Hoàng, Chu Ân Lai trò chuyện với Trần Nghị đã cản đến bộ đội, bổ nhiệm ông làm chính ủy đoàn chủ lực — Đoàn 73 thuộc Sư đoàn 25 Quân đoàn 11.

Ngày 26 tháng 8, quân khởi nghĩa ở Nhâm Điền phía bắc Thụy Kim, đụng độ với hai đoàn bộ phận Tiền Đại Quân của quân Quốc Dân Đảng bố trí phòng tuyến ở tuyến Thụy Kim, Hội Xương, đánh tan chúng, tiến chiếm Thụy Kim. Ở đây, Chu Ân Lai từ báo chí biết được tin tức quân phiệt mới Quốc Dân Đảng các nơi đóng cửa công hội, nông hội, bắt giết đảng viên cộng sản và quần chúng công nông, cảm thấy tiếp tục dùng danh nghĩa Quốc Dân Đảng nữa thì không còn thích hợp nữa. Ông chủ trì triệu tập hội nghị tiền ủy Đảng Cộng sản Trung Quốc, quyết định phải thiết lập chính quyền công nông liên hiệp tiểu tư sản nghèo khổ do vô sản giai cấp lãnh đạo, đề ra chính quyền nông thôn nên hoàn toàn thuộc về nông dân, và phải lấy nông dân làm trung tâm, chính quyền thành thị thì công nhân phải chiếm đại đa số tuyệt đối.

Ngày 30, Chu Ân Lai và Diệp Đình, Lưu Bá Thừa, Nhiếp Vĩnh Trăn v.v., chỉ huy quân khởi nghĩa đánh tan 9 đoàn bộ phận Tiền Đại Quân của quân Quốc Dân Đảng, chiếm lĩnh Hội Xương. Tại hội nghị tiền ủy Đảng Cộng sản Trung Quốc triệu tập ở đây, quyết định từ Trường Đinh (Đinh Châu), Thượng Hàng Phúc Kiến đi vào khu vực Đông Giang Quảng Đông. Ngày 5 tháng 9, Chu Ân Lai suất lĩnh quân khởi nghĩa đến Trường Đinh. Ông chủ trì hội nghị tiền ủy Đảng Cộng sản Trung Quốc thảo luận kế hoạch đánh chiếm Đông Giang. Tại hội nghị, chủ trương của Chu Ân Lai và Diệp Đình là: Quân Quốc Dân Đảng ở Triều Sán binh lực trống rỗng, không có hiểm trở để thủ, Triều Sán có thể không đánh mà lấy được, cho nên nếu lấy chủ lực chiếm Triều Sán rồi sau đó quay lại lấy Hưng Ninh, Ngũ Hoa, đánh Huệ Châu, thì quá ư vòng vo chậm chạp, sẽ khiến quân Quốc Dân Đảng có khả năng tập trung binh lực, cướp chiếm địa hình có lợi để tấn công quân khởi nghĩa, nên lấy chủ lực từ Tam Hà Bá qua Tùng Khẩu lấy Mai Huyện; lại qua Hưng Ninh, Ngũ Hoa lấy Huệ Châu, mà lấy một bộ phận binh lực ít, nhiều nhất là hai đoàn hướng về Triều Sán. Thế nhưng, đa số người tại hội nghị và cố vấn quân sự Quốc tế Cộng sản đều chủ trương lấy chủ lực chiếm Triều Sán, lưu lại một phần binh lực ở Tam Hà Bá để giám sát quân địch phương hướng Mai Huyện, rồi lại qua Yết Dương ra Hưng Ninh, Ngũ Hoa lấy Huệ Châu, để tiện được sự tiếp tế của Quốc tế Cộng sản. Sau đó, liền theo ý kiến đa số mà đưa ra quyết định. Quyết định này, là một nhân tố quan trọng dẫn đến thất bại sau đó.

Ngày 10 tháng 9, Chu Ân Lai và Bành Phái suất lĩnh một đoàn quân khởi nghĩa chiếm lĩnh Thượng Hàng. Ngày 19, chiếm Tam Hà Bá huyện Đại Bộ Quảng Đông. Tại Tam Hà Bá, quân khởi nghĩa thực hiện phân binh, do Chu Đức suất lĩnh Sư đoàn 25 Quân đoàn 11 và một bộ phận Quân đoàn 9 ở lại thủ Tam Hà Bá, Chu Ân Lai, Hạ Long, Diệp Đình, Lưu Bá Thừa v.v. suất lĩnh chủ lực tiến quân Triều Sán. Ngày 23 tiến vào Triều Châu, ngày 24 đóng quân ở Sán Đầu.

Ở Triều Sán, quân khởi nghĩa bởi vì trù bị quân lương, kéo dài đến ngày 26 mới tập trung hướng về Yết Dương, mà lúc này, đại quân địch nhân cơ hội quân khởi nghĩa tiến vào Triều Sán, đã cướp chiếm trước địa thế có lợi vùng Yết Dương, Thang Khăng. Quân khởi nghĩa khi vào Quảng Đông có tổng binh lực khoảng 10700 người, lúc này Sư đoàn 25 khoảng 3000 người ở lại Tam Hà Bá, Sư đoàn 3 Quân đoàn 20 khoảng 1000 người ở lại thủ Triều Sán, chỉ có binh lực 6000 người thân tiến công địch. Đối mặt với quân địch gấp ba lần mình, quân khởi nghĩa dẫu chiến đấu dũng cảm, cuối cùng vì chiến đấu liên tiếp, mệt mỏi rã rời, không thể giành chiến thắng, mà một đường quân địch khác đã đi vòng qua phía sau lưng, tiến chiếm Triều Châu. Tối ngày 30 tháng 9, Chu Ân Lai chủ trì triệu tập hội nghị tiền ủy Đảng Cộng sản Trung Quốc, quyết định từ bỏ Sán Đầu, rút lui về Phổ Ninh và Hải Lục Phong. Ngày 3 tháng 10, ông cùng Hạ Long, Diệp Đình v.v. đến Lưu Sa huyện Phổ Ninh. Chu Ân Lai đã triệu tập hội nghị khẩn cấp ở đây, tuyên bố giương cao ngọn cờ Xô viết, thực hiện cách mạng ruộng đất, quyết định nhân sự vũ trang đi Hải Lục Phong giúp đỡ nông dân triển khai đấu tranh, bản thân đi theo bộ đội hành động; các lãnh đạo còn lại lần lượt chuyển sang Hương Cảng hoặc Thượng Hải.

Lúc này, Chu Ân Lai đang mắc bệnh sốt rét ác tính, ngày liền phát sốt cao, bệnh thế trầm trọng. Dưới sự che chở của tổ chức Đảng Cộng sản địa phương và sự dìu dắt của Diệp Đình, Nhiếp Vĩnh Trăn, ngồi thuyền nhỏ đến Hương Cảng chữa bệnh. Bộ phận còn lại của quân khởi nghĩa, dưới sự suất lĩnh của Nhan Xương Di, Đổng Lãng đi vào khu vực Hải Lục Phong hội hợp cùng nông quân địa phương, tổ chức xây dựng thành Sư đoàn 2 Công an nông cách mạng. Quân khởi nghĩa lưu thủ Tam Hà Bá, dưới sự chỉ huy của Chu Đức giao chiến kịch liệt với bộ phận Tiền Đại Quân của quân Quốc Dân Đảng rồi đột phá vòng vây chuyển dời, sau đó dưới sự suất lĩnh của Chu Đức, Trần Nghị, chuyển chiến đấu biên giới Mân, Cương, Việt, đến Nam Hồ Nam phát động khởi nghĩa cuối năm, mở rộng đội ngũ áo quân đạt vạn người, cuối cùng lên núi Tỉnh Cương hội sư với đội ngũ khởi nghĩa thu thu do Mao Trạch Đông suất lĩnh.

Quân khởi nghĩa nam hạ dẫu thất bại, nhưng Khởi nghĩa Nam Xương là thắng lợi. Nó nổ ra phát súng đầu tiên vũ trang phản kháng phái phản động Quốc Dân Đảng, mở đầu lịch sử cách mạng vũ trang phản đối phản cách mạng vũ trang dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc.