Chu Ân Lai thời thanh niên, từng viết trong những vần thơ của mình:

Không cày bừa,

Đâu có thu hoạch?

Nâng chiếc cuốc sắt đen kia lên,

Khai phá mảnh đất chưa từng cày xới;

Hạt giống rải khắp nhân gian;

Máu nhỏ trên mặt đất.

Để giành lấy thắng lợi của cuộc cách mạng dân chủ, Chu Ân Lai đã cống hiến phần lớn quãng đời thanh xuân của mình. Giờ đây, chính quyền đã nằm trong tay. Trong công tác của Đảng và chính phủ, đặc biệt là công tác chính phủ, ông lại phải trải qua biết bao gian nan khúc chiết, nhỏ xuống biết bao tâm huyết trên mảnh đất quê hương!

Bản "Cương lĩnh chung" do Chu Ân Lai chủ trì soạn thảo, được Hội nghị toàn thể lần thứ nhất Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc thông qua đã nêu rõ: "Chính quyền nhà nước của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa" thuộc về nhân dân. Cơ quan để nhân dân thực thi quyền lực nhà nước là Đại hội đại biểu nhân dân các cấp và chính quyền nhân dân các cấp."

Khi báo cáo về những đặc điểm của Cương lĩnh chung tại hội nghị hiệp thương chính trị, ông đã giải thích rằng: "Chính quyền nhân dân thực thi quyền lực nhà nước trong thời gian Đại hội đại biểu nhân dân bế mạc."

Ngày 21 tháng 10 năm 1949, Chu Ân Lai chủ trì triệu tập hội nghị chính vụ (mở rộng) lần thứ nhất, tuyên bố thành lập Viện Chính vụ Chính phủ Nhân dân Trung ương. Tại hội nghị, ông đã trình bày báo cáo "Về việc thành lập Viện Chính vụ cùng vấn đề tổ chức và cán bộ của các cơ quan chính phủ", nói rằng: "Viện Chính vụ là cơ quan đầu não, dưới sự lãnh đạo của Chính phủ Nhân dân Trung ương nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, tiến hành công tác sự vụ quốc gia." Ông giải thích rằng Viện Chính vụ cùng bốn ủy ban lớn và 30 bộ phận hành chính trực thuộc là cơ quan áp dụng sự phân công khoa học dưới nguyên tắc tập trung dân chủ, hy vọng nhân viên các bộ phận tăng cường tu dưỡng về ý thức tư tưởng và tác phong công tác, cùng nhau làm tốt công tác.

Chu Ân Lai đã xây dựng nên một chính phủ thống nhất hiếm có trong lịch sử Trung Quốc, một chính phủ tinh gọn, liêm khiết, hiệu quả cao và đầy sức sống, đồng tâm hiệp lực tiến hành công tác khôi phục và xây dựng đất nước.

Khi ấy, hai nhiệm vụ lớn đặt trước mặt Đảng và đất nước là: củng cố sự thống trị chính trị đối với đất nước; khôi phục nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá, đặt nền móng cho sự phát triển trong tương lai.

Chu Ân Lai bắt đầu sự nghiệp Thủ tướng bận rộn và căng thẳng của mình. "Đồng chí Ân Lai trăm công nghìn việc, cả nước vừa giải phóng, công việc của chính phủ trăm bề ngổn ngang, lại phải bận rộn đối phó với các công tác chiến tranh, tư duy của ông nhạy bén, giải quyết vấn đề tỉ mỉ chu đáo", ông "ngày đêm mệt mỏi vì việc nước, đã bỏ ra rất nhiều tâm huyết".

Phần lớn tinh lực của Chu Ân Lai tập trung vào công tác chính phủ, đồng thời, ông vẫn là Phó Chủ tịch Ủy ban Quân sự Trung ương, lúc đầu còn kiêm nhiệm Tổng tham mưu trưởng Quân ủy.

Đại lục vẫn chưa được giải phóng hoàn toàn, chiến tranh vẫn đang diễn ra, trên đại lục và các hòn đảo ven biển vẫn còn hơn 1 triệu quân tàn dư của Quốc Dân Đảng đang chờ được quét sạch. Trong nước tồn tại vài triệu thổ phỉ vũ trang có tổ chức. Nhiệm vụ cứu trợ thảm họa rất nặng nề, năm 1949 khắp nơi trong toàn quốc liên tiếp xảy ra hạn hán, băng giá, sâu bệnh, gió bão, mưa đá, lụt lội, trong đó ngập lụt là nghiêm trọng nhất, diện tích đất canh tác bị ngập khoảng 100 triệu mẫu, số người bị nạn khoảng 40 triệu người. Tư bản quan liêu phải bị tịch thu, tính đến cuối năm 1949, đã tịch thu tổng cộng 2858 doanh nghiệp tư bản quan liêu, chiếm 80% tài sản cố định công nghiệp của nước ta. Sản xuất suy giảm do chiến tranh, tổng sản lượng công nông nghiệp cả năm chỉ có 46,6 tỷ nhân dân tệ, sản lượng thép là 158.000 tấn, giảm 83% so với mức sản lượng cao nhất trước giải phóng là hơn 900.000 tấn. So với những năm đỉnh cao phát triển kinh tế Trung Quốc trước đây, tổng giá trị sản lượng công nghiệp giảm khoảng 50%, lương thực giảm 25%, bông giảm 48%. Giao thông vận tải cần được khôi phục, trong số hơn 20.000 km đường sắt toàn quốc, năm 1949 phải khôi phục 80%, năm 1950 khôi phục 20% còn lại, hơn nữa còn phải phát triển. Quân đội có 4,7 triệu người, áp lực chi phí quân phí rất lớn. Nhân thất nghiệp có 40 triệu người. Nhân lực do quân đội và chính phủ Quốc Dân Đảng để lại có mấy triệu người, cần phải nuôi dưỡng; tổng số nhân viên công giáo toàn quốc là 9 triệu người, cần có sinh kế. Trật tự xã hội cần được ổn định. Cải cách ruộng đất phải tốn rất nhiều công sức để tiếp tục hoàn thành. Tài chính kinh tế hỗn loạn, vật giá không ngừng leo thang,... quả thực vấn đề chồng chất như núi, muôn vàn lỗ hổng, đều đang chờ chính phủ giải quyết.

Chu Ân Lai nói: "Trung Quốc cũ mà chúng ta tiếp quản xơ xác tiêu điều, là một đống đổ nát." "Chúng ta tuyệt đối không thể tùy tiện xây dựng lầu cao trên đống đổ nát, như vậy sẽ không vững chắc", "Đầu tiên phải chữa lành vết thương chiến tranh, khôi phục công nghiệp và nông nghiệp đã bị tàn phá."

Chu Ân Lai đề ra phương châm khôi phục và phát triển kinh tế của Tân Trung Hoa. Tháng 12 năm 1949, khi nói chuyện với những người tham gia hội nghị nông nghiệp toàn quốc, hội nghị sắt thép, hội nghị hàng hải, ông nêu rõ: Gánh nặng của đất nước hiện nay rất lớn, không bám lấy sản xuất thì không được. Sản xuất là nhiệm vụ cơ bản của Tân Trung Hoa chúng ta. Trọng tâm nhiệm vụ sản xuất hiện nay là khôi phục chứ không phải phát triển. Sự khôi phục của nông nghiệp là nền tảng cho sự khôi phục của tất cả các ngành, không có cơm ăn, mọi thứ khác đều không có cách nào giải quyết. "Chúng ta phải phát triển công nghiệp trên cơ sở phát triển nông nghiệp, nâng cao trình độ sản xuất nông nghiệp dưới sự lãnh đạo của công nghiệp. Không có nền tảng nông nghiệp, công nghiệp không thể tiến bước; không có sự lãnh đạo của công nghiệp, nông nghiệp không cách nào phát triển." Việc xây dựng đất nước của chúng ta lấy lực lượng trong nước làm chính, tức là lấy tự lực cánh sinh làm chính, trong sản xuất xây dựng phải tự lực cánh sinh, về chính trị phải độc lập tự chủ. Chúng ta phải trải qua một thời kỳ tương đối dài, để đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội một cách lành mạnh, có bước đi, không nóng vội. Ông chỉ rõ: Chúng ta phải duy trì và phát huy truyền thống cần cù dũng cảm của dân tộc Trung Hoa, duy trì và phát huy truyền thống cách mạng chiến đấu gian khổ của Đảng. Sức sáng tạo của nhân dân Trung Quốc là vô tận, chỉ có nhân dân rộng rãi phát huy được tính tích cực và tính sáng tạo trong sản xuất, mới có thể nâng cao mức sống vật chất và văn hóa của họ, cũng mới có thể khắc phục chủ nghĩa quan liêu một cách hiệu quả hơn. Dưới sự lãnh đạo thống nhất của Trung ương phải phát huy tính tích cực của địa phương, mới có thể khiến công tác các mặt tràn đầy sức sống, nếu không sẽ chết lặng. Chu Ân Lai nhấn mạnh: "Sản xuất là nhiệm vụ cơ bản của Tân Trung Hoa chúng ta."

Đế quốc chủ nghĩa đang cười nhạo Tân Trung Hoa: Đảng Cộng sản Trung Quốc đánh giặc thì được, nhưng lập chính quyền, làm công tác kinh tế thì không xong, huống chi là lãnh đạo một đất nước lớn như vậy. Bọn chúng đang chờ đợi sự thất bại của Tân Trung Hoa.

Một trận chiến mới bắt đầu. Ổn định vật giá là một trong những nhiệm vụ cấp bách nhất mà chính quyền nhân dân phải đối mặt. Khó khăn nghiêm trọng nhất mà chính phủ gặp phải về mặt kinh tế khi đó, chính là tình trạng lạm phát phi mã trầm trọng do 12 năm chiến tranh gây ra ở nước này. Ở các vùng do Quốc Dân Đảng thống trị trước đây, từ tháng 6 năm 1937 đến tháng 5 năm 1949, vật giá đã tăng lên hàng triệu lần. Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, vật giá toàn quốc năm nay sau khi trải qua nhiều đợt tăng giá biên độ lớn từ tháng 4, đến tháng 10 lại tăng vọt dữ dội. Sau khi Chính phủ Nhân dân Trung ương được thành lập, tháng 11, điều động lương thực, sợi bông và các vật tư khác trong phạm vi toàn quốc, đồng thời áp dụng các biện pháp như ngừng cho vay và thu hồi các khoản vay đúng hạn, mở thuế, đóng băng việc tung vốn, qua sự bố trí chu đáo và chuẩn bị đầy đủ, các thành phố lớn đồng loạt hành động, nhân lúc giá thị trường tăng cao để bán tháo ồ ạt, trong vài ngày đã giáng những đòn chí mạng vào tư bản đầu cơ thừa nước đục thả câu, bình ổn được vật giá. Ngày 3 tháng 3 năm 1950, Viện Chính vụ đưa ra "Quyết định về việc thống nhất công tác tài chính kinh tế quốc gia", chính phủ buông tay bán tháo vật tư dự trữ, cuối cùng đã tiêu diệt được cơn bão lạm phát ác tính kéo dài suốt 12 năm.

Đến tháng 4, tháng 5 năm sau, công tác tài chính kinh tế toàn quốc được thống nhất, thu chi tài chính tiệm cận cân bằng, tiền tệ vật giá có xu hướng ổn định, tình hình tài chính kinh tế đất nước có chuyển biến tốt ban đầu. Đây là một thắng lợi trọng đại của Tân Trung Hoa trên mặt trận kinh tế, khiến toàn thế giới có cái nhìn hoàn toàn mới. Việc vật giá đột ngột ổn định đã trở thành một kỳ tích nổi tiếng thế giới. Điều này được mệnh danh là "Chiến dịch Hoài Hải" trên mặt trận kinh tế.

Công tác khôi phục và xây dựng đường sắt cũng đạt được thành tựu rõ rệt. Đầu năm 1950, mạng lưới đường sắt đại lục cơ bản được khôi phục, đường sắt miền Bắc và miền Nam Trung Quốc vốn bị gián đoạn giao thông từ đầu cuộc kháng chiến hơn mười năm đã được nối liền, thông suốt kinh tế thành thị và nông thôn cả nước. Ngày 1 tháng 7 năm 1952, tuyến đường Thành (Đô) - Du (Trùng Khánh) mới xây dựng đã thông xe. Tháng 9 năm 1952, tuyến đường Thiên (Thủy) - Lan (Châu) mới xây dựng đã thông xe toàn tuyến.

Ngày 19 tháng 4 năm 1950, Chu Ân Lai tham gia một cuộc tọa đàm. Cuộc tọa đàm này do Ban Công tác Mặt trận Thống nhất Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc triệu tập, có sự tham gia của lãnh đạo các đơn vị như Hiệp hội Xây dựng Dân chủ, Hội Xúc tiến Dân chủ, Xã Giáo dục Nghề nghiệp Trung Hoa. Tại hội nghị, Chu Ân Lai đã đưa ra những ý tưởng sâu xa hơn. Ông nói: Đất nước muốn thúc đẩy sản xuất phát triển, "phải có trọng điểm, có trước có sau". (1) Nên chú trọng sản xuất nông nghiệp; (2) Về mặt công nghiệp "nên dồn sức vào các ngành công nghiệp nhẹ có ích cho quốc kế dân sinh và có thể cứu cấp"; (3) Về mặt thương mại "phải nắm vững thương mại liên quan đến quốc kế dân sinh như lương thực, vải vóc, than đá, v.v.". Trong tư tưởng của Chu Ân Lai, Trung Quốc muốn phát triển hướng tới chủ nghĩa xã hội, điểm này là chắc chắn, rõ ràng. Ý tưởng của ông là việc này "phải trải qua một thời kỳ tương đối dài", phải "tiến lên chủ nghĩa xã hội một cách lành mạnh, có bước đi, không nóng vội". Tại Hội nghị toàn thể lần thứ hai Chính hiệp toàn quốc tháng 6 năm 1950, ông còn từng nói: "Việc này phải trải qua sự nỗ lực kỳ hạn tương đối dài mới có thể đạt được, tuyệt đối không được nôn nóng tiến vượt cấp."

Ngày 16 tháng 12 năm 1949, Mao Trạch Đông sang thăm Liên Xô. Ngày 20 tháng 1 năm 1950, Chu Ân Lai đến Moskva. Cuộc hội đàm Trung - Xô chính thức bắt đầu. Chu Ân Lai trực tiếp phác thảo "Hiệp ước hữu nghị, đồng minh và tương trợ Trung - Xô (Bản thảo)". Ngày 14 tháng 2, với tư cách là đại diện toàn quyền của Chính phủ Nhân dân Trung ương nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, ông đã ký kết "Hiệp ước hữu nghị, đồng minh và tương trợ Trung - Xô", cùng với "Hiệp định về đường sắt Trường Xuân Trung Quốc, Lữ Thuận Khẩu và Đại Liên" và "Hiệp định về việc cho nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vay". Chu Ân Lai phát biểu tại lễ ký kết, khẳng định đầy đủ ý nghĩa to lớn của việc Liên Xô viện trợ cho sự nghiệp cách mạng Trung Quốc.

Chu Ân Lai vừa chủ trì công tác của Viện Chính vụ, vừa chủ trì công tác thường nhật của Quân ủy. Đến cuối năm 1949, ngoại trừ Tây Môn, toàn bộ đại lục toàn quốc đã được giải phóng hoàn toàn. Từ ngày 16 tháng 4 đến ngày 1 tháng 5 năm 1950, Quân Giải phóng Nhân dân giải phóng đảo Hải Nam, tiêu chuẩn và tiêu diệt hơn 3 vạn quân của bộ đội Tiết Nhạc thuộc phe Quốc Dân Đảng. Trung ương chuẩn bị giải ngũ một lượng lớn quân đội. Ngày 16 tháng 5, Chu Ân Lai phát biểu tại hội nghị tham mưu Quân ủy Trung ương, đưa ra ý kiến về vấn đề chỉnh biên quân đội, chỉ rõ nguyên tắc chỉnh biên là khiến Quân Giải phóng đề cao trên cơ sở hiện đại, phát triển trong điều kiện hiện đại hóa. Ngày 5 tháng 6, Ủy ban Phục viên Trung ương được thành lập, Chu Ân Lai giữ chức Chủ nhiệm, Nhiếp Vinh Trăn giữ chức Phó Chủ nhiệm. Trong quá trình tổ chức thực hiện tinh giản chỉnh biên quân đội, Chu Ân Lai đã chủ trì và tham gia lãnh đạo công tác xây dựng lực lượng hải quân, không quân cùng các binh chủng đặc chủng khác. Tháng 11 năm 1949, lực lượng không quân chính thức được thành lập. Tháng 4 năm 1950, thành lập hải quân. Từ tháng 8 cùng năm đến tháng 3 năm 1951, các cơ quan lãnh đạo của pháo binh, thiết giáp, phòng không và công binh lần lượt được thành lập. Những công việc này, ông đều tự mình quan tâm, đôi khi còn tham gia tổ chức thực hiện cụ thể. Chỉ trong vài năm ngắn ngủi, từ một đội ngũ hầu như chỉ có bộ binh đơn thuần, Quân Giải phóng Nhân dân đã phát triển thành một quân đội hợp thành gồm nhiều quân binh chủng, phát huy vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ viện Triều và các cuộc đấu tranh bảo vệ biên phòng, hải phòng.

Vào lúc nước ta đang chuẩn bị giải ngũ cắt giảm một lượng lớn quân đội, ngày 25 tháng 6 năm 1950, nội chiến bùng nổ ở Triều Tiên. Ngày 27, Tổng thống Mỹ Truman công khai tuyên bố xâm lược vũ trang Triều Tiên, can thiệp vào công việc nội bộ của Triều Tiên, đồng thời ra lệnh cho Hạm đội 7 hải quân của chúng xâm nhập vào eo biển Đài Loan, bá chiếm lãnh thổ Đài Loan của Trung Quốc. Nước cộng hòa nhân dân non trẻ đứng trước mối đe dọa bị tấn công vũ trang bởi chủ nghĩa đế quốc.

Trung Quốc lập tức đưa ra phản ứng. Ngày 28, Chu Ân Lai đại diện cho chính phủ Trung Quốc phát bản tuyên bố, chỉ rõ: "Tuyên bố ngày 27 của Truman và hành động của hải quân Mỹ, chính là sự xâm lược vũ trang đối với lãnh thổ Trung Quốc, là sự phá hoại triệt để Hiến chương Liên Hợp Quốc", "Toàn thể nhân dân nước ta, nhất định sẽ đồng lòng nhất trí, chiến đấu đến cùng để giải phóng Đài Loan từ tay kẻ xâm lược Mỹ." Ngày 7 và ngày 10 tháng 7, Chu Ân Lai dựa trên đề nghị của Mao Trạch Đông đã hai lần chủ trì triệu tập hội nghị Quân ủy Trung ương, thảo luận vấn đề thành lập quân đội biên phòng Đông Bắc. Ông chỉ rõ: Chiến tranh Triều Tiên sẽ là cuộc chiến tranh lâu dài, kéo dài hóa, phải chuẩn bị sẵn sàng các mặt, chuẩn bị xuất binh. Ngày 13 tháng 7, Quân ủy Trung ương ra "Quyết định về việc bảo vệ biên phòng Đông Bắc", điều động binh lực hơn 255.000 người từ các nơi như Hà Nam, Quảng Đông, Quảng Tây, Hồ Nam, Hắc Long Giang để cấu thành quân biên phòng Đông Bắc, hoàn thành việc tập kết vào giữa tháng 8, bắt đầu chỉnh huấn.

Cùng lúc đó, Chu Ân Lai lãnh đạo chính phủ Trung Quốc tích cực triển khai đấu tranh ngoại giao. Trong tháng 8, ông nhiều lần gửi điện đến Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và Tổng thư ký, ủng hộ đề án của Liên Xô về việc điều đình hòa bình vấn đề Triều Tiên, kháng nghị tội ác xâm lược của Mỹ. Chu Ân Lai còn từng thông qua Ấn Độ gửi tới Mỹ - quốc gia chưa có quan hệ ngoại giao với nước ta - những lời cảnh báo đanh thép nhiều lần. Thế nhưng, đế quốc Mỹ đối với những điều này đều phớt lờ. Sau khi quân Mỹ đổ bộ ở Nhân Xuyên Triều Tiên, nhanh chóng tiến đến vĩ tuyến 38, chuẩn bị vượt qua vĩ tuyến 38, thôn tính toàn bộ Triều Tiên. Ngày 30 tháng 9, Chu Ân Lai tại đại hội kỷ niệm Quốc khánh của Ủy ban toàn quốc Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc, lại một lần nữa đưa ra cảnh báo, nói rằng: "Nhân dân Trung Quốc yêu chuộng hòa bình, nhưng để bảo vệ hòa bình, từ trước đến nay chưa từng và vĩnh viễn không sợ hãi việc chống lại chiến tranh xâm lược. Nhân dân Trung Quốc tuyệt đối không thể dung thứ sự xâm lược của nước ngoài, cũng không thể để mặc cho bọn đế quốc tùy tiện xâm lược láng giềng của mình mà làm ngơ." Câu nói "không thể để mặc làm ngơ" này, sau đó đã trở thành lời sấm truyền khiến đế quốc Mỹ hối hận không kịp.

Bọn đế quốc Mỹ đánh giá sai tình hình, coi thái độ nghiêm túc chính nghĩa của Trung Quốc là sự dọa dẫm, đẩy nhanh hành động quân sự tiến phạm biên giới Trung - Triều, mưu đồ thổi lửa chiến tranh sang Trung Quốc. Nửa đầu tháng 10, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc dựa trên yêu cầu của Đảng Lao động Triều Tiên, Chính phủ nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và nhu cầu an toàn của đất nước, đã đưa ra quyết định kháng Mỹ viện Triều, bảo vệ gia đình giữ gìn đất nước. Chu Ân Lai kiên quyết ủng hộ chủ trương xuất binh cứu viện Triều Tiên của Mao Trạch Đông. Ngày 5 tháng 10, tại hội nghị Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc thảo luận vấn đề cử chí nguyện quân vào Triều Tiên tác chiến, ông nói, phải "chuẩn bị đầy đủ, vừa ra tay là thắng", dưới ý đồ chiến lược như vậy, kiểm tra công tác chuẩn bị của chúng ta. Sau khi chiến tranh bắt đầu, Chu Ân Lai gánh vác trọng trách hỗ trợ Chủ tịch Mao Trạch Đông tổ chức lãnh đạo cuộc chiến tranh này. Từ việc biên tổ chí nguyện quân, trang bị, bổ sung binh lực, cho đến sản xuất công nghiệp quân sự, giao thông vận tải, bảo đảm hậu cần cũng như chỉ huy tác chiến, ông đều tự mình quan tâm, mưu định ở hậu phương. Để bảo đảm nguồn cung cấp vật tư tác chiến liên tục, ông trực tiếp quan tâm đến việc tu sửa gấp và bảo vệ các đầu mối giao thông như đường sắt, đường bộ, bến cảng, chỉ đạo thiết lập phổ biến "cảng giao thông", "trạm gác phòng không" trên các tuyến vận tải, xây dựng nên tuyến vận tải sắt thép đánh không đổ, bom không đứt. Các bộ đội tác chiến phản ánh mũ lưỡi trai không thuận tiện cho việc leo núi, chui rừng, Chu Ân Lai lập tức chỉ thị đổi sang mũ giải phóng. Ông nắm bắt được việc bộ đội tác chiến ở vùng núi, áo bông rất dễ bị rách, liền chỉ thị bọc thêm đường chỉ khâu trên mặt áo bông. Khi nắm bắt được việc chí nguyện quân tác chiến căng thẳng không kịp ăn cơm, ông lập tức giao trách nhiệm cho Viện Chính vụ bố trí đến một số tỉnh thành, phát động quần chúng rang bột mì cung cấp cho tiền tuyến. Ông còn tự mình đến một số cơ quan ở Bắc Kinh cùng mọi người xắn tay áo rang bột mì. Có một dạo chiến tranh kháng Mỹ viện Triều tình hình vô cùng căng thẳng, quân Mỹ rất có khả năng đổ bộ từ miền Trung bán đảo Triều Tiên, cắt đứt đường rút lui của Chí nguyện quân Nhân dân Trung Quốc. Chu Ân Lai vừa phải nắm bắt kịp thời tình hình tiền tuyến, vừa phải tổ chức các mặt chi viện trong nước và vận tải bảo đảm hậu cần, không ít ngày, mỗi ngày chỉ có thể ngủ ba bốn tiếng. Ông còn phác thảo cho Quân ủy Trung ương "Chỉ thị về phương châm tác chiến luân phiên", chỉ rõ "kẻ địch nếu chưa bị tiêu diệt phần lớn, sẽ không chịu rút khỏi Triều Tiên", để "kiên trì tác chiến lâu dài, nhằm đạt được mục đích tiêu diệt địch phần lớn, giải quyết triệt để vấn đề Triều Tiên", quyết định tổ chức chí nguyện quân đợt một, đợt hai, đợt ba, tác chiến luân phiên, khiến chúng ta vừa có lực lượng tươi mới, vừa có thể được chỉnh đốn bổ sung thiết thực, duy trì tính cơ động cao độ và tính lâu dài.

Từ tháng 10 năm 1950 đến tháng 6 năm 1951, qua năm chiến dịch, Chí nguyện quân Nhân dân Trung Quốc và Quân đội Nhân dân Triều Tiên đã tiêu diệt tổng cộng hơn 23 vạn quân địch, đuổi kẻ địch từ sát bờ sông Áp Lục trở về vĩ tuyến 38, đồng thời ổn định chiến tuyến ở vùng lân cận vĩ tuyến 38. Ngày 30 tháng 6, phía Mỹ buộc phải đồng ý tiến hành đàm phán đình chiến. Ngày 10 tháng 7, đàm phán đình chiến bắt đầu được tổ chức tại Khai Thành.

Cuộc đàm phán này, phía Trung Quốc do Chu Ân Lai trực tiếp lãnh đạo. Ông phái Lý Khắc Nông, Kiều Quan Hoa và những người khác tham gia công tác đàm phán, mọi vấn đề đều báo cáo cho ông bất cứ lúc nào. Từ chương trình nghị sự, phương châm, sách lược đàm phán, cho đến địa điểm đàm phán và phạm vi khu trung lập, Chu Ân Lai đều cân nhắc vô cùng chu đáo. Ông đã phác thảo một lượng lớn điện báo gửi về mặt trận đàm phán, chỉ đạo công tác của đại diện đàm phán phía Trung Quốc. Chỉ riêng từ thời điểm đàm phán đình chiến gián đoạn vào ngày 23 tháng 8 năm 1951 cho đến khi hội nghị tái khai mạc tại Bàn Môn Điếm vào ngày 25 tháng 10, Chu Ân Lai thay mặt Mao Trạch Đông phác thảo điện chỉ thị gửi phái đoàn đại diện Trung Quốc trong giai đoạn này đã lên tới hơn 50 bản. Từ ngày 25 tháng 10 đến ngày 8 tháng 10 năm 1958, giai đoạn thứ hai của cuộc đàm phán, số điện báo do Chu Ân Lai phác thảo và được ông sửa đổi để chỉ đạo công tác của phái đoàn đại diện Trung Quốc mỗi loại đều có hơn 80 bản. Sau đó, hiệp định đình chiến cuối cùng cũng được ký kết vào ngày 27 tháng 7 năm 1953. Tân Trung Hoa cùng với nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, đã tiến hành cuộc đọ sức quân sự với đế quốc Mỹ sở hữu thực lực kinh tế và thực lực quân sự mạnh nhất thế giới, giành được thắng lợi, phá vỡ thần thoại bất khả chiến bại của "chú Sam", bảo vệ an toàn của Triều Tiên và nước ta.

Trong lúc tiến hành thắng lợi kháng Mỹ viện Triều, trong nước đã hoàn thành các nhiệm vụ trọng đại như cải cách ruộng đất, tiễu trừ thổ phỉ, trấn áp phản cách mạng, "tam phản", "ngũ phản", ổn định vật giá, tranh thủ tình hình tài chính kinh tế chuyển biến căn bản. Ngày 16 tháng 1 năm 1951, Chu Ân Lai chỉ rõ phương châm thực thi dự toán tổng tài chính năm đó, chính là vừa phải chăm sóc nhu cầu cấp bách của xây dựng quốc phòng, vừa phải bảo đảm vật giá tiếp tục ổn định, khiến thắng lợi ở tiền tuyến và sự ổn định ở hậu phương kết hợp với nhau. Sau đó, ông phát triển tư tưởng này thành "vừa phải bảo đảm thắng lợi của chiến tranh kháng Mỹ viện Triều, vừa phải bảo đảm sự ổn định của vật giá trong nước, đồng thời còn phải chiếu cố đến xây dựng trọng điểm của đất nước". Lấy "thắng lợi chiến tranh, ổn định vật giá, tiến hành xây dựng" làm yêu cầu cho năm 1952. Sau khi được Mao Trạch Đông khái quát thành phương châm "vừa đánh, vừa ổn, vừa xây", Chu Ân Lai chỉ rõ: Chìa khóa nằm ở chữ "ổn". Giá cả thị trường năm 1950 ổn định, đã tạo ra tiền đề tất yếu cho sự khôi phục và phát triển kinh tế quốc gia. Tổng sản lượng công nông nghiệp năm 1952 đạt 82,72 tỷ nhân dân tệ, tăng 77,5% so với năm 1949, tăng 20% so với mức cao nhất trong lịch sử năm 1936, trong đó tổng sản lượng công nghiệp tăng 145% so với năm 1949, tổng sản lượng nông nghiệp tăng 48,5% so với năm 1949. Sản lượng các sản phẩm chủ yếu của công nghiệp và nông nghiệp đã vượt mức cao nhất trong lịch sử, sản lượng thép đạt 1,349 triệu tấn, sản lượng lương thực đạt 30,88 tỷ cân, sản lượng bông đạt 26,07 triệu thạch. Năm này, thu ngân sách nhà nước đạt 18,37 tỷ nhân dân tệ, chi là 17,6 tỷ nhân dân tệ. Tiền lương bình quân của công nhân viên chức tăng 60 - 120% so với năm 1949, thu nhập của nông dân cũng tăng trên 30%.

Nhiệm vụ khôi phục kinh tế quốc dân đã hoàn thành thắng lợi. Các xí nghiệp công nghiệp quan trọng, ngân hàng, đường sắt và các mạch máu kinh tế quốc dân khác đều nằm trong tay nhà nước, đóng vai trò chủ đạo. Đời sống nhân dân được cải thiện bước đầu. Lực lượng tàn dư phản cách mạng trên đại lục cơ bản đã được tiêu diệt; dẹp yên họa phỉ, tiêu diệt hơn 2,4 triệu tên phỉ vũ trang, củng cố chuyên chính dân chủ nhân dân. Cả nước đã tu sửa và làm mới các tuyến đường sắt thông xe dài hơn 24.000 km, đường bộ dài 127.000 km. Cải cách ruộng đất ngoại trừ một số khu vực dân tộc thiểu số như Tân Cương, Tây Môn và Đài Loan, về cơ bản đã hoàn thành trong toàn quốc, lật đổ triệt để chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến vốn thống trị và áp bức nông dân Trung Quốc lâu đời, củng cố liên minh công nông, tạo điều kiện cho việc xây dựng tiếp theo.