Thủ tướng của nhân dân Chu Ân Lai là tổng quản gia của nhân dân cả nước. Từ nội chính đến ngoại giao, từ chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa trong nội chính, không có việc gì là ông không quản, hơn nữa việc xử lý từng công việc đều vô cùng nghiêm túc tỉ mỉ, ngăn nắp trật tự. Từ khi lập quốc đến năm 1956, Chu Ân Lai hăng hái phấn chấn, tài hoa dạt dào, đã đặt ra nền móng vững chắc cho các mặt công tác của nước cộng hòa.

Về mặt nội chính, trong rất nhiều công việc ông xử lý, nặng nề nhất chính là kinh tế.

Chu Ân Lai thường nói, trọng tâm công tác của chính phủ chính là tổ chức lãnh đạo xây dựng kinh tế. Mục đích của ngoại giao là gì? Nội chính lại vì cái gì? Ngoại giao chính là nhằm tranh thủ tạo dựng một môi trường quốc tế hòa bình, ổn định, giao lưu trong ngoài, có qua có lại; nội chính là nhằm thiết lập và mở ra một cục diện đoàn kết ổn định, dân chủ hài hòa, mà tất cả những nỗ lực này đều là vì xây dựng đất nước ta nhanh chóng trở thành một quốc gia xã hội chủ nghĩa phồn vinh phú cường.

Ngay từ năm 1950, nước ta đã mời các chuyên gia kế hoạch thống kê Liên Xô đến giúp đỡ tiến hành nghiên cứu và biên soạn kế hoạch năm năm lần thứ nhất. Tháng 8 năm 1952, Chu Ân Lai trực tiếp chủ trì soạn thảo "Tình hình kinh tế Trung Quốc và nhiệm vụ xây dựng năm năm (dự thảo)". Nội dung bản dự thảo này bao gồm khái quát kinh tế Trung Quốc, phương châm xây dựng năm năm, các chỉ tiêu và hạng mục chính của xây dựng năm năm, công tác chuẩn bị cho xây dựng lâu dài, xin sự viện trợ của Liên Xô và các sự hạng khác. Dự thảo nêu rõ: "Năm năm tới là giai đoạn đầu tiên của công tác xây dựng lâu dài ở Trung Quốc, nhiệm vụ cơ bản của nó là: đặt nền móng cho công cuộc công nghiệp hóa đất nước, nhằm củng cố quốc phòng, từng bước nâng cao đời sống vật chất và đời sống văn hóa của nhân dân, đồng thời bảo đảm kinh tế Trung Quốc tiến lên chủ nghĩa xã hội."

Ngày 15 tháng 8 năm 1952, Chu Ân Lai dẫn đầu đoàn đại biểu chính phủ Trung Quốc đi Moscow. Các thành viên đoàn đại biểu có Trần Vân, Lý Phú Xuân, Trương Văn Thiên, Túc Dụ,... Một trong những nội dung chính của chuyến đi Liên Xô bàn bạc lần này chính là vấn đề kế hoạch xây dựng "Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất" của nước ta. Ngày 20, đoàn đại biểu đến Điện Kremlin yết kiến Stalin. Stalin biểu thị sẵn sàng hết sức giúp đỡ Trung Quốc về các mặt thăm dò tài nguyên công nghiệp, thiết kế, thiết bị công nghiệp, tư liệu kỹ thuật và cử người sang Liên Xô du học, thực tập; ông chỉ định Molotov, Bulganin, Mikoyan, Vyshinsky, Kumykin cấu thành đoàn đại biểu chính phủ Liên Xô cùng Chu Ân Lai bàn bạc. Ngày 3 tháng 9, Stalin hẹn gặp đoàn đại biểu chính phủ Trung Quốc, tiếp tục bàn về kế hoạch xây dựng năm năm của Trung Quốc và các vấn đề khác có liên quan. Ông nói, công tác thời kỳ phục hồi ba năm của Trung Quốc đã để lại cho họ ấn tượng rất tốt. Định ra kế hoạch năm năm phải có lực lượng dự bị. Do tốc độ tăng trưởng công nghiệp thời kỳ "Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất" do phía Trung Quốc đề xuất ban đầu là trung bình 18% mỗi năm, Stalin kiến nghị "có thể hạ xuống 15%". Ông biểu thị sẵn sàng cung cấp thiết bị, cho vay và các viện trợ khác cần thiết cho việc thực hiện kế hoạch xây dựng năm năm của Trung Quốc, đồng thời cử chuyên gia đến giúp đỡ Trung Quốc xây dựng. Lời nói của Stalin đã đặt cơ sở cho viện trợ của Liên Xô đối với công cuộc xây dựng kinh tế Trung Quốc. Chu Ân Lai, Trần Vân về nước trước, các hạng mục viện trợ cụ thể do Lý Phú Xuân lãnh đạo, tiếp tục bàn bạc với phía Xô Viết. Lần thương lượng này quyết định Liên Xô viện trợ Trung Quốc 90 hạng mục xây dựng, cộng thêm 51 hạng mục phía Xô Viết đồng ý viện trợ trước đó, tổng cộng là 141 hạng mục. Sau đó, các hạng mục viện trợ được mở rộng thành 156 hạng mục.

Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chính vụ viện quyết định tập trung lực lượng chủ yếu tiến hành xây dựng công nghiệp lấy 156 đơn vị xây dựng này làm trung tâm, do 694 hạng mục xây dựng lớn vừa cấu thành, thiết lập cơ sở sơ bộ cho công cuộc công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa của nước ta, làm nhiệm vụ trung tâm của kế hoạch năm năm phát triển kinh tế quốc dân lần thứ nhất.

Ngày 24 tháng 12 năm nay, Chu Ân Lai đại diện Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tại hội nghị lần thứ 43 Ủy ban Thường vụ Ủy ban toàn quốc Chính hiệp đã báo cáo rằng: "Thời kỳ khôi phục kinh tế nước ta đã cơ bản kết thúc, thời kỳ xây dựng kinh tế có kế hoạch quy mô lớn đã đến, kế hoạch xây dựng năm năm lần thứ nhất sắp sửa bắt đầu vào năm 1953." Ngày 4 tháng 2 năm 1953, Chu Ân Lai trong báo cáo chính trị đọc tại hội nghị lần thứ tư Ủy ban toàn quốc Chính hiệp đã phân tích tình hình chính trị kinh tế nước ta lúc đó, hiệu triệu nhân dân cả nước lao vào công cuộc xây dựng kinh tế quy mô lớn. Ông nói, hiện nay, nước ta trừ Đài Loan ra đã được thống nhất, các xí nghiệp tư bản quan liêu đã triệt để cải tạo thành xí nghiệp quốc doanh xã hội chủ nghĩa, về mặt công nghiệp và thương nghiệp bán buôn, kinh tế quốc doanh đã chiếm ưu thế và địa vị lãnh đạo, ngân hàng toàn quốc đã do nhà nước quản lý thống nhất; công thương nghiệp tư bản chủ nghĩa và kinh tế cá thể dưới sự lãnh đạo và giúp đỡ của nhà nước đã bắt đầu được cải tạo, sản xuất công nông nghiệp toàn quốc không những được khôi phục hoàn toàn, mà nhìn chung đã vượt qua mức cao nhất trong lịch sử; giao thông vận tải, mậu dịch nội địa phát triển khá nhanh; tài chính nhà nước đã cân bằng, vật giá toàn quốc đã ổn định, đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân đã được nâng cao rõ rệt. Tất cả những điều này đã tạo ra điều kiện thuận lợi cho nước ta tiến hành xây dựng đất nước lâu dài, có kế hoạch và quy mô lớn.

Ông nói: Nhiệm vụ trọng đại hiện nay của nhân dân nước ta là bắt đầu tiến hành xây dựng đất nước theo kế hoạch năm năm lần thứ nhất. Năm 1953 là năm đầu tiên của kế hoạch năm năm lần thứ nhất nước ta, chúng ta phải động viên giai cấp công nhân và nhân dân nước ta, tập trung lực lượng, khắc phục khó khăn, phấn đấu hoàn thành và hoàn thành vượt mức kế hoạch năm nay.

Việc biên soạn kế hoạch năm năm lần thứ nhất, các đồng chí Trung ương hầu như đều tham gia, cụ thể thì do Chu Ân Lai, Trần Vân, Lý Phú Xuân chịu trách nhiệm. Bản kế hoạch đều do một tay Chu Ân Lai xem xét. Ông trực tiếp chỉ đạo biên soạn kế hoạch, thẩm định kế hoạch, công việc vô cùng tỉ mỉ, hầu như từng con số ông đều kiểm tra lại, từng tỷ lệ phần trăm ông đều tự mình tính toán. Khi phát hiện sai sót, ông luôn kiên nhẫn nghiêm khắc chỉ ra cho nhân viên, ân cần bảo họ về tính toán lại cho thật kỹ. Kế hoạch được chế định vô cùng chu đáo tỉ mỉ, Chu Ân Lai đòi hỏi đối với kế hoạch năm và kế hoạch dài hạn đều cực kỳ nghiêm ngặt.

Kế hoạch năm năm lần thứ nhất áp dụng phương châm ưu tiên phát triển công nghiệp nặng, trọng tâm tiến hành xây dựng công nghiệp năng lượng như xây dựng mới và mở rộng điện lực, than đá và dầu mỏ; xây dựng công nghiệp nguyên vật liệu mới và mở rộng luyện kim hiện đại, kim loại màu và hóa chất cơ bản; xây dựng công nghiệp chế tạo máy cắt kim loại cỡ lớn, thiết bị phát điện, thiết bị khai mỏ và ô tô, máy kéo,... xây dựng và cải tạo mở rộng công nghiệp quốc phòng như hàng không, xe tăng, vũ khí và đạn dược. Tư tưởng xây dựng kinh tế của Chu Ân Lai là chú trọng trọng điểm, lấy trọng điểm kéo theo toàn cục. Để bảo đảm trọng điểm xây dựng các ngành công nghiệp cơ bản như công nghiệp năng lượng, công nghiệp nguyên vật liệu, công nghiệp chế tạo máy và công nghiệp quốc phòng, vốn đầu tư cho bốn mặt ngành công nghiệp này chiếm khoảng 75% vốn đầu tư công nghiệp trong thời kỳ kế hoạch năm năm lần thứ nhất.

Để thay đổi tình trạng bố trí khu vực công nghiệp vốn có không hợp lý, cân nhắc nhu cầu an toàn quốc gia, trong thời kỳ kế hoạch năm năm lần thứ nhất, đã tiến hành trọng điểm việc xây dựng cơ sở công nghiệp Đông Bắc lấy Liên hợp Luyện kim An Sơn làm trung tâm, bao gồm công nghiệp than đá Phủ Thuận, Phụ Tân và Hạc Cương, công nghiệp chế tạo máy Thẩm Dương và công nghiệp điện lực Cát Lâm; cơ sở công nghiệp mới Hoa Bắc lấy Liên hợp Luyện kim Bao Đầu làm trung tâm; cơ sở công nghiệp mới Hoa Trung lấy Liên hợp Luyện kim Vũ Hán làm trung tâm; cơ sở công nghiệp Thượng Hải và các thành phố ven biển khác được củng cố lớn, đồng thời dời một số đại nghiệp công nghiệp ở các thành phố ven biển vào nội địa.

Tháng 9 năm 1954, kỳ họp thứ nhất Đại hội Đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Bắc Kinh, Chu Ân Lai đọc "Báo cáo công tác chính phủ". Khi nói về phương châm kế hoạch năm năm lần thứ nhất, ông nói: "Đó là: Tập trung lực lượng chủ yếu phát triển công nghiệp nặng, đặt nền móng cho công nghiệp hóa đất nước và hiện đại hóa quốc phòng; tương ứng phát triển ngành giao thông vận tải, công nghiệp nhẹ, nông nghiệp và thương mại; tương ứng bồi dưỡng nhân tài xây dựng, có bước đi thúc đẩy sự hợp tác hóa nông nghiệp, thủ công nghiệp; tiếp tục tiến hành cải tạo đối với công thương nghiệp tư bản chủ nghĩa; bảo đảm tỷ trọng thành phần xã hội chủ nghĩa trong kinh tế quốc dân tăng trưởng vững chắc, đồng thời phát huy đúng đắn vai trò của nông nghiệp cá thể, thủ công nghiệp và công thương nghiệp tư bản chủ nghĩa; bảo đảm trên cơ sở phát triển sản xuất để từng bước nâng cao mức sống vật chất và văn hóa của nhân dân." Dưới phương châm tập trung lực lượng chủ yếu phát triển công nghiệp nặng, đặt nền móng cho công nghiệp hóa đất nước và hiện đại hóa quốc phòng, công cuộc xây dựng công nghiệp của nước ta đã thu được tiến triển to lớn. Trong thời kỳ kế hoạch năm năm lần thứ nhất, các hạng mục lớn vừa thi công ở nước ta có 921 cái, đến cuối năm 1957, toàn bộ đã xây dựng xong đưa vào sản xuất có 595 cái. Những hạng mục này là xương sống của công nghiệp hiện đại nước ta, bao gồm các ngành công nghiệp mới như máy bay, ô tô, thiết bị phát điện, máy móc nặng, máy tiện kiểu mới, dụng cụ chính xác, ống thép không hàn, thép hợp kim, chất dẻo và vô tuyến điện,... Việc thiết lập những ngành công nghiệp mới này đã thay đổi tình trạng các ngành công nghiệp nước ta tàn khuyết không đầy đủ, đặt nền móng sơ bộ cho công nghiệp hóa nước ta, đồng thời cung cấp bảo đảm vật chất kỹ thuật cho việc cải tạo kỹ thuật nền kinh tế quốc dân.

Trong thực tiễn tiến hành xây dựng kinh tế kế hoạch năm năm lần thứ nhất, Chu Ân Lai đã đưa ra một loạt tư tưởng và lý luận quan trọng về xây dựng kinh tế xã hội chủ nghĩa.

Về xây dựng kinh tế, Chu Ân Lai ngay trong năm 1951, 1952 đã đề ra các địa phương khi tiến hành công tác xây dựng cần chú ý bốn điều kiện: nền tảng vật chất, năng lực sản xuất, điều kiện kỹ thuật và điều kiện tài chính. Ông cho rằng: Nông nghiệp cá thể ở nông thôn và tiểu công thương nghiệp ở thành thị nước ta là hai biển lớn, đưa chúng vào quỹ đạo kế hoạch xây dựng của nhà nước không phải là việc dễ dàng gì, cho nên phải tiến bước vững chắc. Kinh tế quốc dân đạt được sự phát triển có kế hoạch theo tỷ lệ đòi hỏi một thời gian tương đối dài. Ngay từ khi lập quốc, ông đã hết sức coi trọng nông nghiệp, và chỉ ra rằng, nhiệm vụ hàng đầu trong công tác sản xuất nông nghiệp là tăng sản lượng lương thực, sự bảo đảm để hoàn thành nhiệm vụ tăng sản lượng lương thực là tập trung lực lượng tăng cường lãnh đạo sản xuất lương thực. Cần quán triệt nghiêm túc các hạng mục cải cách phát triển sản xuất nông nghiệp của Chính phủ Nhân dân. Kịp thời giáo dục nông dân, nâng cao tính tích cực tăng sản lượng của họ.

Thời kỳ "Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất", Chu Ân Lai tiến một bước đề xuất: "Công tác xây dựng kinh tế đã ở vào địa vị hàng đầu trong toàn bộ đời sống quốc gia." Ông luận giải rằng: "Mục đích căn bản cuộc cách mạng nhân dân vĩ đại của nước ta là giải phóng lực lượng sản xuất của nước ta từ dưới ách áp bức của chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa phong kiến và chủ nghĩa tư bản quan liêu, cuối cùng là khỏi sự trói buộc của chủ nghĩa tư bản và sự hạn chế của sản xuất nhỏ, khiến kinh tế quốc dân nước ta có thể thu được sự phát triển nhanh chóng có kế hoạch dọc theo con đường xã hội chủ nghĩa, để nâng cao mức sống vật chất và văn hóa của nhân dân, đồng thời củng cố sự độc lập và an toàn của đất nước chúng ta." Ông nhấn mạnh rằng: "Chúng ta phải hiểu rằng, việc tăng trưởng sản xuất đối với toàn thể nhân dân chúng ta, đối với đất nước chúng ta, là mang ý nghĩa quyết định. Chỉ có sản xuất không ngừng tăng lên, không ngừng mở rộng, mới có thể từng bước khắc phục sự nghèo đói của nhân dân chúng ta, mới có thể củng cố thắng lợi cách mạng của chúng ta, mới có thể có hạnh phúc trong tương lai của chúng ta." Những luận thuật này của ông đã thể hiện nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác rằng phát triển lực lượng sản xuất là nhiệm vụ căn bản nhất sau khi giai cấp vô sản giành được chính quyền.

Sau đó, đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ mấy của Đảng Cộng sản Trung Quốc đã ra nghị quyết, tuyên bố: "Nhiệm vụ chủ yếu của nhà nước đã từ giải phóng lực lượng sản xuất chuyển thành bảo vệ và phát triển lực lượng sản xuất."

Tư tưởng chỉ đạo của Chu Ân Lai về xây dựng kinh tế là cầu thị thực tế. Ông chỉ đạo xây dựng kinh tế, trước sau như một tuân thủ và thực tiễn tuyến đường tư tưởng duy vật biện chứng này. Ông nói, chúng ta không lấy chủ nghĩa duy tâm chủ quan làm chỉ đạo, cũng không lấy chủ nghĩa duy vật máy móc làm chỉ đạo, mà lấy tư tưởng chủ nghĩa duy vật biện chứng làm chỉ đạo. Tư tưởng chủ nghĩa duy vật biện chứng có thể giúp chúng ta nhận thức quy luật khách quan tốt hơn, phát huy tính năng động chủ quan tốt hơn. Ông coi điều tra nghiên cứu là vấn đề cốt lõi của việc quán triệt nguyên tắc cầu thị thực tế. Ông nói: "Kinh tế quốc dân nước ta đang phát triển nhanh chóng, sự thay đổi của tình hình rất nhanh lại rất nhiều, bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu đều có vấn đề mới xuất hiện, rất nhiều vấn đề lại liên hệ chằng chịt phức tạp. Cho nên, chúng ta bắt buộc phải thường xuyên gần gũi quần chúng, đi sâu vào thực tế, tăng cường công tác điều tra nghiên cứu, nắm bắt sự thay đổi của tình hình, tiến hành phân tích cụ thể đối với điều kiện có lợi và điều kiện không lợi, đối với mặt thuận lợi và mặt khó khăn đều phải có sự đánh giá đầy đủ, để kịp thời đưa ra quyết định, điều tiết hoạt động của các bộ phận và các mặt kinh tế quốc dân, tránh xảy ra hiện tượng rời rạc hoặc xung đột lẫn nhau." Ông cho rằng, "bản chất quần chúng là cầu thị thực tế".

Chu Ân Lai nhấn mạnh việc chế định kế hoạch phải cầu thị thực tế. Ông nói, các bộ phận đặt kế hoạch, cho dù là kế hoạch viễn cảnh 12 năm, hay là kế hoạch thường niên năm nay năm sau, đều phải cầu thị thực tế. "Bây giờ chúng ta muốn tiến hành xây dựng, trước hết phải tiến hành công tác khai quật, điều tra, thống kê và thu thập tài liệu. Đây là công tác chuẩn bị, là công tác nền tảng quan trọng để xây dựng nước Trung Quốc mới." Mặt khác, ông nhấn mạnh việc chấp hành kế hoạch cũng phải cầu thị thực tế. Tháng 11 năm 1956, tại Hội nghị toàn thể lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII, ông phát biểu: "Kế hoạch không hợp thực tế thì phải sửa đổi, thực tế vượt qua kế hoạch cũng phải thừa nhận, kế hoạch không thể bất biến." Các chỉ tiêu do kế hoạch quy định, "không lên được, thì không thể miễn cưỡng, nếu không sẽ phá hoại tất cả những cái khác. Tiền bạc cũng lãng phí, cuối cùng vẫn phải lùi lại. Phàm là cái gì không phù hợp với thực tế đều có thể sửa đổi, như vậy là cởi trói tư tưởng của chúng ta cho nhẹ nhõm, nếu không thì tự mình vây khốn chính mình."

Chu Ân Lai chủ trương kinh tế quốc dân phải tích cực vững chắc, phát triển cân bằng, nên kết hợp giữa xây dựng trọng điểm và sắp xếp toàn diện, phát triển có kế hoạch theo tỷ lệ. Ông cho rằng, "trong sự phát triển của kinh tế quốc dân, hiện tượng mất cân bằng là chuyện thường xuyên xuất hiện, điều này bắt buộc phải duy trì lực lượng dự bị cần thiết về mặt vật tư, tài chính, tài nguyên khoáng sản, năng lực sản xuất,... đặc biệt là phải tăng cường dự trữ vật tư của nhà nước, nhằm bảo đảm kinh tế quốc dân phát triển cân bằng và thực thi suôn sẻ kế hoạch thường niên, đồng thời ứng phó với những khó khăn ngoài ý muốn có thể gặp phải." Ông nói, thu nhập tài chính phải cân nhắc tính khả năng phát triển kinh tế và tỷ lệ chính xác giữa tích lũy và tiêu dùng, mà chi phí thì phải cân nhắc yêu cầu bảo đảm xây dựng trọng điểm và kinh tế quốc dân phát triển theo tỷ lệ, cũng như sự cân bằng giữa quy mô xây dựng và cung ứng vật tư, lại còn phải chừa ra một số lượng chi phí dự phòng.

Đối với vấn đề trọng đại xử lý cho tốt mối quan hệ giữa xây dựng kinh tế và đời sống nhân dân, Chu Ân Lai trong thời kỳ này cũng đã có những luận thuật chính xác và sâu sắc. Tháng 9 năm 1954, tại kỳ họp thứ nhất Đại hội Đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ nhất, ông đề xuất: "Tất cả công tác của chúng ta đều là vì nhân dân. Công tác kinh tế và công tác tài chính của chúng ta trực tiếp hoặc gián tiếp đều là vì sự cải thiện đời sống vật chất và đời sống văn hóa của nhân dân." Ông nhấn mạnh, từng bước cải thiện đời sống vật chất và đời sống văn hóa của nhân dân là nhiệm vụ thường xuyên và căn bản của chúng ta. Ông nói, nên phản đối hai loại sai lầm, một loại là không màng đến trình độ sản xuất trước mắt, nâng lương và phúc lợi quá cao quá nhanh, vi phạm lợi ích lâu dài của giai cấp công nhân, đây là một biểu hiện của chủ nghĩa kinh tế; loại khác là thờ ơ lạnh nhạt đối với phúc lợi của nhân viên công tác thậm chí là an toàn của nhân viên công tác, không chú ý hoặc không muốn giải quyết những vấn đề thiết yếu mà có khả năng giải quyết, đây là một biểu hiện của chủ nghĩa quan liêu. Tại Đại hội VIII của Đảng, ông đề xuất: "Chúng ta phải sắp xếp thỏa đáng tỷ lệ quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng trong thu nhập quốc dân, trong khi bảo đảm quy mô xây dựng nhà nước mở rộng dần dần, khiến đời sống nhân dân được cải thiện." Chu Ân Lai còn cho rằng, trong xây dựng "có quan hệ lớn nhất trực tiếp với lợi ích của nhân dân chính là công nghiệp nhẹ, nông nghiệp", phải cho đủ sự coi trọng. Ông trình bày chính xác nguyên tắc "vừa muốn công nghiệp nặng, vừa muốn nhân dân", nói rằng: "Phát triển công nghiệp nặng, thực hiện công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, là vì mưu cầu lợi ích lâu dài cho nhân dân. Để bảo vệ phúc lợi của nhân dân và thành quả xã hội chủ nghĩa, bắt buộc phải dựa vào nhân dân. Nếu không quan tâm đến lợi ích trước mắt của nhân dân, yêu cầu nhân dân thắt lưng buộc bụng quá mức, đời sống của họ không thể cải thiện thậm chí còn phải hạ thấp mức độ, vật dụng họ muốn mua không thể cung cấp, thì tính tích cực của quần chúng nhân dân không thể phát huy cho tốt, vốn liếng cũng không thể tích lũy, cho dù công nghiệp nặng có phát triển lên rồi thì cũng vẫn phải dừng lại. Cho nên, kinh nghiệm này cũng rất đáng để chúng ta thường xuyên nghĩ đến trong xây dựng."

Kế hoạch năm năm lần thứ nhất hoàn thành xong, tiếp theo chính là kế hoạch năm năm lần thứ hai. Lúc đó tình hình phát triển rất nhanh, kế hoạch năm năm lần thứ nhất hoàn thành vô cùng thuận lợi, Chu Ân Lai tự tay biên soạn kế hoạch năm năm lần thứ hai, tự mình quyết định các con số khống chế. Đó là tháng 7 năm 1956, Lý Phú Xuân và những người khác đi nước ngoài, Chu Ân Lai thường tìm Tiết Mộ Kiều, Cố Minh,... đến phòng làm việc. Buổi tối Chu Ân Lai nói, ban ngày mấy người họ theo nội dung Chu Ân Lai nói để tính toán, sửa chữa, viết lách, tối hôm sau lại đưa đến chỗ Chu Ân Lai xem xét sửa đổi. Cứ lặp đi lặp lại như vậy, mặc kệ gió mưa, đêm nào cũng thế, làm việc căng thẳng suốt một tháng trời. Qua sự cân nhắc đắn đo của Chu Ân Lai, đã định ra bản thảo đầu tiên, đưa cho các bộ phận Quốc vụ viện xem xét sửa đổi, lại đưa lên Quốc vụ viện thảo luận, gửi Bộ Chính trị Trung ương Đảng thẩm định, cuối cùng do Mao Trạch Đông sửa chữa định hình bản thảo. Đây chính là "Báo cáo về kiến nghị kế hoạch năm năm lần thứ hai phát triển kinh tế quốc dân" mà Chu Ân Lai đọc tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Báo cáo này tổng kết kinh nghiệm bài học trong quá trình chấp hành kế hoạch năm năm lần thứ hai [chú thích: sơ suất trong bản gốc, thực tế là kế hoạch năm năm lần thứ nhất], trong đó điều thứ nhất là: "Nên căn cứ vào nhu cầu và khả năng, quy định hợp lý tốc độ phát triển kinh tế quốc dân, đặt kế hoạch trên cơ sở vừa tích cực vừa vững chắc đáng tin cậy, nhằm bảo đảm kinh tế quốc dân phát triển tương đối cân bằng." Ông đề xuất: Trong tình hình có lợi, nhất định phải chú ý đến hiện tại và sau này vẫn còn tồn tại một số nhân tố bất lợi, không được nóng vội tiến lên; ngược lại, trong tình hình không lợi, lại nhất định phải chú ý hiện tại và sau này vẫn còn tồn tại rất nhiều nhân tố có lợi, không được chùn bước không tiến. Phải khiến cho mỗi năm đều có thể kết nối với nhau và phát triển tiến lên tương đối cân bằng.

Lịch sử lặp đi lặp lại chứng minh rằng, phễu hễ đất nước chúng ta trong xây dựng mà lơ là vấn đề này, thì công tác kinh tế sẽ xuất hiện vấn đề lớn, cuối cùng vẫn phải căn cứ theo phương pháp điều chỉnh mà Chu Ân Lai và những người khác đề ra để đính chính lại.

Về vấn đề phải coi trọng tác dụng của trí thức, vào trước thềm chấp hành kế hoạch năm năm lần thứ nhất, tháng 8 năm 1951, Chu Ân Lai đã nói rõ: Hiện nay "thiếu nhân tài, đã trở thành một vấn đề khó khăn nhất trong các hạng mục xây dựng của chúng ta". "Chỉ cần công tác của chúng ta triển khai rồi, trí thức Trung Quốc không phải là quá nhiều, mà là quá ít." "Đây là một khó khăn xã hội cũ để lại cho chúng ta, cũng là một đặc điểm của Trung Quốc." Thời kỳ "Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất", tri thức đến từ xã hội cũ, qua vận động cải tạo tư tưởng đầu sơ khai giải phóng và rèn luyện tham gia các cuộc đấu tranh chính trị xã hội khác nhau, cùng với sự rèn luyện thực tiễn nghiệp vụ, diện mạo chính trị đã có sự thay đổi căn bản. Đồng thời, sau khi nước Trung Quốc mới thành lập, Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chính phủ Nhân dân đã tốn sức lực lớn bồi dưỡng một lượng lớn trí thức mới. Lúc này quan trọng nhất là, làm sao phát huy đầy đủ tác dụng của trí thức trên các mặt trận các lĩnh vực khác nhau. Nhưng trong Đảng Cộng sản Trung Quốc, vẫn còn tồn tại khuynh hướng tông phái "tả khuynh" không tôn trọng trí thức, trong một số người vẫn tồn tại tư tưởng "sản xuất dựa vào công nhân, kỹ thuật dựa vào chuyên gia Liên Xô", có người ôm tâm lý bài xích mù quáng đối với trí thức, thậm chí coi họ là "phần tử khác loại", tiến hành chèn ép đả kích. Sự phát triển của tình hình đòi hỏi bức thiết phải có chính sách thích hợp về vấn đề trí thức.

Năm 1955, tại một hội nghị do Bộ Chính trị Trung ương Đảng triệu tập, Chu Ân Lai nhấn mạnh rằng: Đại đa số trí thức hiện có, về mặt chính trị là yêu mến Trung Quốc xã hội chủ nghĩa, trong công tác là tích cực phục vụ cho chủ nghĩa xã hội và đã thu được thành tích rất lớn. Ông cho rằng, ưu điểm đặc hữu của trí thức Trung Quốc là: do chịu sâu sắc sự áp bức của ba ngọn núi lớn, họ vẫn luôn "đang tìm kiếm con đường quang minh, một khi được giải phóng, rất nhanh đã biểu hiện sự ủng hộ chính quyền mới, không ít nhà khoa học từ các nước tư bản chủ nghĩa vội vã về lại tổ quốc. Điều này không thể so sánh với tình hình các nhà khoa học sau Cách mạng Tháng Mười Liên Xô lũ lượt trốn chạy ra nước ngoài."

Ngày 23 tháng 11 năm nay, Mao Trạch Đông triệu tập toàn thể thành viên Ban Bí thư Trung ương Đảng Lưu Thiếu Kỳ, Chu Ân Lai, Chu Đức, Trần Vân và các đồng chí bộ phận có liên quan của Trung ương mở hội nghị, thương nghị và quyết định Trung ương Đảng sẽ vào tháng 1 năm 1956 triệu tập một hội nghị quy mô lớn giải quyết toàn diện vấn đề trí thức. Hội nghị quyết định thành lập Tiểu ban mười người nghiên cứu trí thức Trung ương Đảng do Chu Ân Lai chịu trách nhiệm tổng trách (thành viên có Bành Chân, Trần Nghị, Lý Duy Hán, An Tử Văn, Từ Băng, Trương Tế Xuân, Hồ Kiều Mục, Chu Dương, Tiền Tuấn Thụy), tiến hành trù bị. Dưới sự chỉ đạo của Chu Ân Lai, tiểu ban mười người đã soạn thảo 11 báo cáo chuyên đề như "Chỉ thị của Trung ương Đảng về vấn đề trí thức (dự thảo)", "Tình hình và ý kiến về vấn đề điều kiện công tác nghiên cứu của nhà khoa học", "Ý kiến về vấn đề đãi ngộ trí thức cao cấp",... đồng thời dưới sự chủ trì của Chu Ân Lai, đã soạn thảo báo cáo chủ đề của Đại hội "Báo cáo về vấn đề trí thức".

Từ ngày 14 đến ngày 20 tháng 1 năm 1956, Trung ương Đảng triệu tập hội nghị về vấn đề trí thức. Chu Ân Lai tại hội nghị đã đọc "Báo cáo về vấn đề trí thức" nổi tiếng. Trong báo cáo lần đầu tiên đề xuất, trí thức đã trở thành nhân tố quan trọng trong đời sống các mặt của đất nước chúng ta, phần lớn tuyệt đại trong số họ đã là một phần của giai cấp công nhân. Ông yêu cầu: Nên cải thiện việc sử dụng và sắp xếp đối với trí thức, khiến họ có thể phát huy chuyên môn có ích đối với đất nước, nên có sự hiểu biết đầy đủ đối với trí thức được sử dụng, cho họ sự tín nhiệm và ủng hộ đáng có; nên cho trí thức điều kiện công tác cần thiết và đãi ngộ thích đáng. Khi làm kết luận tại hội nghị này, ông nói, nếu muốn thực hiện xây dựng xã hội chủ nghĩa nhiều, nhanh, tốt, tiết kiệm, ngoài việc phải dựa vào lao động tích cực của giai cấp công nhân và đông đảo nông dân ra, còn bắt buộc phải dựa vào sự hợp tác mật thiết giữa lao động chân tay và lao động trí óc, dựa vào liên minh anh em của công nhân, nông dân và trí thức.

Đối với hội nghị lần này, Mao Trạch Đông trong bài phát biểu lúc bế mạc đã nói: "Hội nghị này mở rất hay."

Tiến hành xây dựng xã hội chủ nghĩa ở một đất nước lớn như Trung Quốc, bắt buộc phải có một cục diện đoàn kết thống nhất, mọi người đồng tâm hiệp lực cùng nhau lao lực. Đây là điều Chu Ân Lai vẫn luôn nỗ lực hết sức. Ông nói: "Xét từ nhiều mặt. Đất nước lớn như chúng ta, nhiều thêm một chút đảng phái để liên hệ quần chúng các mặt, đối với đất nước, đối với sự nghiệp của nhân dân, đều có lợi." Đối với việc cải tạo công thương nghiệp tư bản chủ nghĩa trong cải tạo ba mặt lớn, ông coi nó đồng thời kết hợp với mặt trận thống nhất của giai cấp tư sản dân tộc để cân nhắc. Sau khi nước ta bước vào thời kỳ xây dựng xã hội chủ nghĩa, ông cho rằng nhiệm vụ mới của chúng ta là đoàn kết tất cả các lực lượng trong ngoài nước có thể đoàn kết, vận dụng mọi nhân tố có lợi để xây dựng chủ nghĩa xã hội, để phản kháng chủ nghĩa đế quốc, để đấu tranh lâu dài với tự nhiên.

Ông cho rằng, mặt trận thống nhất rộng rãi đã có là một hình thức tổ chức cực kỳ tốt, có thể đoàn kết nhân dân các tầng lớp để xây dựng đất nước. Ông nói: Mặt trận thống nhất của chúng ta nên tiếp tục tiến hành, hơn nữa cần phải kiện toàn về mặt tổ chức, nhằm thúc đẩy sự phát triển của nó. Ngay từ ngày 12 tháng 11 năm 1949, tại hội nghị cán bộ Đảng Dân chủ Nông công, ông đã đề xuất, Đảng Dân chủ Nông công "nên cùng tồn tại với Đảng Cộng sản Trung Quốc". Ý nghĩ của ông là, các đảng phái dân chủ không những phải củng cố về mặt tổ chức, mà còn phải phát triển. "Hôm nay trong công cuộc xây dựng nước Trung Quốc mới, họ cũng sẵn sàng gánh vác một phần trách nhiệm, chúng ta nên giúp đỡ họ tiến vào chủ nghĩa xã hội." "Sẵn sàng cùng chúng ta đi vào chủ nghĩa xã hội, chúng ta có thêm một đám trợ thủ, chẳng phải rất hay sao!"

Trong bảy năm này, Chu Ân Lai không những coi trọng xây dựng kinh tế, xây dựng văn hóa giáo dục và mặt trận thống nhất, mà còn coi trọng cải tạo xã hội. Tháng 9 năm 1953, ông từng nói, "cải tạo dĩ nhiên không giới hạn ở mặt kinh tế, toàn bộ xã hội đều đang cải tạo, các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa đều đang cải tạo. Toàn bộ đất nước đang trong xây dựng, đang trong cải tạo, đây chính là đặc điểm của xã hội dân chủ mới." Luận đoạn này đã phá vỡ một quan điểm thịnh hành trong phong trào cộng sản quốc tế từ những năm 30 thế kỷ này, dường như chủ nghĩa xã hội chỉ đơn thuần là vấn đề xây dựng kinh tế. Sau đó, năm 1959 ông lại phát biểu: "Đất nước chúng ta, không những phải có xây dựng kinh tế, mà còn phải có xây dựng chính trị và xây dựng tinh thần."

Ý nghĩ của Chu Ân Lai là, xây dựng xã hội chủ nghĩa là xây dựng toàn diện, bao gồm ba lĩnh vực đời sống xã hội của loài người, tức là bao gồm đời sống kinh tế, đời sống chính trị và đời sống tinh thần. Ông nói, sau khi cải tạo xã hội chủ nghĩa hoàn thành cơ bản, chuyên chính phải tiếp tục, dân chủ phải mở rộng. Ông còn nói: "Phải nghĩ một số biện pháp trên chế độ nhà nước của chúng ta, để dân chủ được mở rộng." Ông từng đề xuất vấn đề "cải cách", đồng thời cho rằng xây dựng là toàn diện, cải cách cũng là các mặt. Ông nói: "Chế độ trên chính trị phải phù hợp với cơ sở kinh tế xã hội chủ nghĩa, cũng phải cải cách, phải cải cách thành chế độ tập trung dân chủ. ...... Tư tưởng cũng phải phù hợp với yêu cầu của chế độ xã hội chủ nghĩa, mọi người phải học tập chủ nghĩa Mác, phải yêu mến chế độ xã hội chủ nghĩa." Mặt khác, ông cho rằng nếu chỉ nhấn mạnh mặt dân chủ đó, cũng sẽ có tác dụng phụ, chỉ nhấn mạnh dân chủ, không nhấn mạnh tập trung, sẽ đem lại dân chủ cực đoan. Cho nên bắt buộc phải kết hợp cả hai lại, làm đến mức "vừa có dân chủ, vừa có tập trung, vừa có tự do, vừa có kỷ luật, vừa có sự phát triển của cá tính, vừa có ý chí thống nhất". Trong Đảng, ông cho rằng cũng phải chú ý dân chủ, phải lắng nghe ý kiến của quần chúng, phải thực hiện lãnh đạo tập thể.

Chu Ân Lai vốn dĩ hình dung rằng, các mặt nên có cải cách thể chế, phải có chuẩn bị, có thí điểm, rồi đến thời kỳ kế hoạch năm năm lần thứ hai mới chính thức đẩy mạnh. Nhưng sau đó "Đại nhảy vọt" triển khai, đã khiến sự bố trí này không thể thực hiện được.