Từ tháng 10 năm 1957 tại Hội nghị toàn thể lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa VIII đến tháng 5 năm 1958 tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai của Đảng Cộng sản Trung Quốc, việc liên tục phê phán chống "tiến công mạo hiểm" trên thực tế đã tạo ra sự chuẩn bị về tư tưởng và dư luận tương đối đầy đủ cho việc phát động toàn diện "Đại nhảy vọt". Mao Trạch Đông đã tự tay xem xét và phê chuẩn phát hành xã luận của tờ "Nhân dân nhật báo" ngày 13 tháng 11 năm 1957, đưa ra đề nghị: "Tạo ra một bước nhảy vọt lớn trên mặt trận sản xuất." Ngày 1 tháng 1 năm 1958, "Nhân dân nhật báo" đăng bài xã luận đầu năm "Cưỡi gió rẽ sóng", đưa ra khẩu hiệu "Hết mình vươn lên, phấn đấu dẫn đầu", trong khoảng 15 năm hoặc lâu hơn, về sản lượng sắt thép và các sản phẩm công nghiệp chính khác sẽ bắt kịp và vượt qua nước Anh.
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai của Đảng Cộng sản Trung Quốc, sau khi Chu Ân Lai và Trần Vân lần lượt kiểm điểm về việc chống tiến công mạo hiểm, Mao Trạch Đông từng tuyên bố "việc chống tiến công mạo hiểm đã được giải quyết". Đồng thời, tại hội nghị, ông cũng nhiều lần đưa ra cảnh báo cần phải chú ý "đảng ta nếu làm không tốt sẽ bị chia rẽ", chỉ ra rằng giả sử "có người không màng đến đại cục", "thì sẽ dẫn đến chia rẽ", "ai không quan tâm đến đại cục, người đó sẽ ngã ngựa". "Có người cho rằng hễ nhắc đến chia rẽ là trong lòng lại khó chịu, tôi thấy nhắc đến là tốt, mọi người có sự chuẩn bị về mặt tinh thần."
Trong tình hình như vậy, đối với phong trào Đại nhảy vọt đang dâng cao nhanh chóng, trong nội bộ Đảng đã rất khó để đưa ra những ý kiến khác biệt.
Chu Ân Lai lúc này đang ở trong trạng thái mâu thuẫn tiến thoái lưỡng nan. Ông buộc phải cùng với các nhà lãnh đạo khác biểu thị sự ủng hộ trên nguyên tắc chung đối với cấu trúc chiến lược phát triển kinh tế do Mao Trạch Đông đề ra là phấn đấu trong 15 năm bắt kịp và vượt qua nước Anh, đồng thời kiểm điểm sai lầm về việc chống tiến công mạo hiểm. Trong thâm tâm, ông cảm thấy mình không theo kịp Mao Trạch Đông. Trải qua nửa đầu năm phản đối chống tiến công mạo hiểm, ông đã rơi vào một vị thế đặc biệt, ông có tính tổ chức rất cao, ông tôn trọng các quyết định của Mao Trạch Đông và Trung ương Đảng, bảo vệ sự đoàn kết nhất trí trong sự lãnh đạo của Đảng. Mặt khác, với tư cách là một người cộng sản có tư duy tỉnh táo và kinh nghiệm thực tiễn phong phú, trong công tác chỉ đạo xây dựng kinh tế, ông lại phải cố gắng hết sức duy trì sự vững vàng và thận trọng, khiến nó phát triển lành mạnh. Đối với một số cách làm thái quá, ông có suy nghĩ và cách nhìn của riêng mình, không thể không quan tâm, nhưng lại không tiện công khai đưa ra những ý kiến khác biệt về phương hướng và phương châm. Trong vị thế và hoàn cảnh lúc đó, điều duy nhất ông có thể làm, chính là dựa trên tình hình thực tế, uyển chuyển biến hóa các quyết định của Mao Trạch Đông và Trung ương, cố gắng giảm thiểu tối đa tổn thất thực tế, trong phạm vi khả năng cho phép, dựa vào nhận thức của bản thân, mưu cầu để sự việc phát triển phù hợp hơn với khả năng thực tế.
Vào nửa cuối tháng 1 năm 1958, khi ông đang xem xét và sửa đổi "Báo cáo về tình hình thực hiện ngân sách nhà nước năm 1957 và dự thảo ngân sách năm 1958 (Bản thảo)", ở câu "nhằm mục đích trong vòng 15 năm bắt kịp và vượt qua nước Anh về sản lượng sắt thép và các sản phẩm công nghiệp quan trọng khác", ngay sau cụm từ "trong vòng 15 năm", ông đã thêm vào chín chữ "hoặc nhiều thời gian hơn một chút"; đồng thời trong câu "nhằm mục đích trong 10 năm tới hoặc thời gian ngắn hơn để thực hiện Cương lĩnh phát triển nông nghiệp quốc gia", ông đã lược bỏ tám chữ "hoặc thời gian ngắn hơn", sửa lại thành "đồng thời phấn đấu rút ngắn thời gian". Những điều này, dưới bầu không khí "Đại nhảy vọt" lúc bấy giờ, sẽ không mang lại bất kỳ hiệu quả nào, nhưng dẫu sao cũng có thể thấy rằng giữa ông và những người khởi xướng, nhiệt tình ủng hộ "Đại nhảy vọt", về mặt tư tưởng là có khoảng cách.
Kiến nghị về kế hoạch 5 năm lần thứ hai do Chu Ân Lai soạn thảo đã bị "Đại nhảy vọt" làm cho rối loạn, các chỉ tiêu do "Kiến nghị" đưa ra trong công tác thực tế đã không còn phát huy được tác dụng câu thúc nữa. Tháng 5 năm 1958, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai của Đảng Cộng sản Trung Quốc thông qua tổng tuyến lối xây dựng chủ nghĩa, đưa ra chủ trương phá bỏ mê tín, dám nghĩ, dám nói, dám làm. Tháng 8, Trung ương Đảng triệu tập Hội nghị Bắc Đới Hà, thông qua nghị quyết thành lập nhân dân công xã và sản lượng thép năm 1958 tăng gấp đôi so với năm 1957. Hội nghị lần này rất lạc quan đối với tình hình nông nghiệp, ước tính sản lượng lương thực năm 1958 đạt từ 600 tỷ cân đến 700 tỷ cân, tăng sản lượng từ 60 đến 90% so với năm 1957, từ đó đưa ra yêu cầu "thắng lợi vĩ đại của mặt trận nông nghiệp đòi hỏi mặt trận công nghiệp phải nhanh chóng bắt kịp, đồng thời cũng khiến cho cấp ủy đảng cấp tỉnh có khả năng chuyển trọng tâm chú ý sang lĩnh vực công nghiệp". Có người lo lắng ăn không hết lương thực, muốn thu hẹp diện tích đất canh tác, thực hiện sản xuất theo kiểu vườn tược. Năm đó có rất nhiều phong trào "làm rầm rộ", bao gồm cả việc rầm rộ làm nông nghiệp. Có nơi thả "vệ tinh" lương thực, báo cáo rằng lúa đạt năng suất hàng chục nghìn cân mỗi mẫu. Chu Ân Lai đã trực tiếp đi xem, ông đã xem một thửa ruộng lúa cao sản treo biển báo năng suất 100.000 cân mỗi mẫu. Phía trên thửa ruộng, giống như một sân vận động được thắp đèn sáng trưng, điện sáng rực rỡ, nói là để tăng cường ánh sáng, bên cạnh còn dùng quạt gió để thông gió. Thực tế, đây là việc đem lúa của mấy chục mẫu dồn vào một mẫu, là hành vi gian dối. Bởi vì lúc đó có khách nước ngoài có mặt, ông không đưa ra phê bình, nhưng sau khi trở về, tâm trạng vô cùng nặng nề. Ngày 18 tháng 7, Chu Ân Lai đến trấn Mã Kiều thuộc vùng ngoại ô Thượng Hải để xem ruộng lúa cao sản, nghe nói 1 mẫu đất gieo trồng 120.000 khóm, ông liền chỉ rõ ngay tại chỗ rằng phải cấy dày hợp lý, đồng thời nhắc nhở Bí thư Tổng chi bộ đảng của hương phải quan tâm đến đời sống của xã viên, phải để xã viên ăn ngon nghỉ ngơi tốt. Cùng tháng đó, khi Chu Ân Lai triệu tập những người phụ trách của một số huyện tại Quảng Châu để tìm hiểu tình hình, đã nói với họ rằng: sản lượng lương thực phải tránh tính hư giả, phải đảm bảo lương thực khẩu phần cho xã viên, đồng thời cảnh cáo họ: tuyệt đối không được nói khoác, làm tổn hại đến lợi ích của quần chúng. Hà Nam lúc bấy giờ đang rộ lên phong trào cộng sản phong, Chu Ân Lai đã đến Hà Nam để thị sát công tác, phê bình người phụ trách chính của tỉnh ủy, yêu cầu ông ta phải thận trọng.
Sản lượng thép năm 1958, kế hoạch ban đầu là 6,2 triệu tấn, đây là quy định trong nghị quyết về tình hình thực hiện ngân sách nhà nước năm 1957 và dự thảo ngân sách nhà nước năm 1958 cùng kế hoạch kinh tế quốc dân năm 1958 được thông qua tại Hội nghị lần thứ năm Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa I diễn ra vào ngày 11 tháng 2. Cuối tháng 5, Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Trung ương Đảng đề xuất tăng sản lượng thép của năm nay lên từ 8 triệu đến 8,5 triệu tấn. Tháng 8, tại Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Trung ương Đảng đề xuất tăng gấp đôi sản lượng sắt thép, tức là từ 5,35 triệu tấn của năm 1957, đạt tới 10,7 triệu tấn của năm 1958. Thế là trào lưu luyện thép toàn dân, rầm rộ làm sắt thép dâng cao, sai lầm "tả" khuynh lấy chỉ tiêu cao, chỉ huy mù quáng, phong trào khoa trương, "cộng sản phong" làm dấu hiệu chính đã lan tràn nghiêm trọng. Thành phố Tân Hương, tỉnh Hà Nam phóng ra "vệ tinh" cao sản sản xuất 1,02 triệu tấn gang trong một ngày. Sau khi Chu Ân Lai nhìn thấy tài liệu này, đã hỏi Cố Minh - người thư ký từng làm công tác sản xuất sắt thép bên cạnh mình rằng điều này có khả năng hay không, Cố Minh trả lời rằng: Chúng ta ở Nhà máy sắt thép An Sơn, luyện một tấn gang, cần ba bốn nghìn tấn quặng nghèo, than dùng để luyện cốc cần hai ba nghìn tấn, cộng thêm đá vôi, nguyên liệu phụ trợ... tổng cộng cần hơn mười tấn. 1,02 triệu tấn gang, cần khối lượng vận chuyển hơn 10 triệu tấn, cho nên điều này không thể là sự thật. Chu Ân Lai liền bảo Cố Minh đến Hà Nam xem xét. Sau khi Cố Minh đến xem, đã mang cái gọi là gang luyện bằng phương pháp thủ công trở về, thực chất, loại tốt nhất trong số đó cũng chẳng qua chỉ là sắt bọt biển có hàm lượng sắt tương đối nhiều. Đông đảo nông dân lên núi luyện thép, nhiều nơi không phân biệt được đâu là quặng sắt, lấy những khối đá đen tương đối nặng coi như sắt, cũng không rõ một tấn là bao nhiêu, lấy một gánh coi như một tấn. Để giảm bớt tính mù quáng, muốn dẫn dắt, Chu Ân Lai mỗi tuần chủ trì triệu tập một hội nghị sắt thép. Thư ký đề nghị cử sinh viên khoa hóa học ở các trường đại học xuống dưới, giúp nông dân phân tích hóa nghiệm quặng sắt. Chu Ân Lai đã tiếp thu, điều động hơn 13.000 sinh viên đại học đi khắp nơi giúp đỡ phân tích hóa nghiệm. Thế nhưng, lúc bấy giờ có tới mấy chục triệu người lên núi luyện thép, số sinh viên ít ỏi đó chẳng thấm tháp vào đâu. Đến mùa đông, Bí thư công nghiệp Tỉnh ủy Tứ Xuyên Trần Cương đến báo cáo thỉnh thị Chu Ân Lai, nói rằng ở Tứ Xuyên vẫn còn mấy triệu người ở trên núi, áo lạnh không có, lương thực cũng thiếu, nhiệm vụ sắt thép không hoàn thành, phải làm sao đây? Chu Ân Lai chỉ thị: Lập tức xuống núi.
Rầm rộ làm sắt thép đã khiến đất nước tổn thất trực tiếp hàng chục tỷ nhân dân tệ, làm tổn hại nặng nề nguyên khí kinh tế nước ta. Trong số mấy phong trào "làm rầm rộ" ở giai đoạn đầu của "Đại nhảy vọt", còn có một phong trào rầm rộ làm công nghiệp. Công nghiệp địa phương phát triển một cách mù quáng. Chu Ân Lai không thể ngăn chặn tận gốc những phong trào "làm rầm rộ" này, nhưng trong phạm vi khả năng cho phép, ông đã dội những gáo nước lạnh. Tháng 7 năm 1958, Vương Nhữ Tường - Phó huyện trưởng huyện Hoài An, quê nhà của Chu Ân Lai đến Bắc Kinh, muốn giải quyết vấn đề thép cho việc phát triển công nghiệp địa phương, đã tìm gặp Chu Ân Lai. Chu Ân Lai ân cần hỏi thăm đời sống kinh tế của Hoài An, nhưng đã đưa ra kiến nghị với Vương Nhữ Tường rằng: Huyện Hoài An nên đặt trọng lực chính vào nông nghiệp. Công nghiệp địa phương ngoài thủ công nghiệp và sản xuất theo phương pháp thủ công ra, năm nay không thích hợp để làm quá nhiều, hơn nữa thiết bị và vật tư thép đều không cung ứng kịp. Chi bằng tập trung sức lực làm cho xong nhà máy nông cụ sắt gỗ trước, rồi mới tính đến những thứ khác. Đoạn lời này cho thấy Chu Ân Lai nhìn nhận rất tỉnh táo về những vấn đề trong phong trào "làm rầm rộ", thế nhưng những tư tưởng này của ông lúc bấy giờ không thể thu hút sự coi trọng của toàn Đảng, mà dưới tư tưởng rầm rộ làm sắt thép, rầm rộ làm công nghiệp, dưới thể chế phân cấp tài chính, các địa phương thi đua lẫn nhau, đã dựng lên rất nhiều xí nghiệp do công xã, do huyện điều hành nhưng lại không có nguyên liệu, chèn ép nguyên liệu của các xí nghiệp quốc doanh.
Từ ngày 2 đến ngày 10 tháng 11 năm 1958, Mao Trạch Đông đã triệu tập hội nghị công tác tại Trịnh Châu có sự tham gia của một số ủy viên Bộ Chính trị Trung ương Đảng, người phụ trách các đại khu và một số bí thư tỉnh ủy, thị ủy, đây chính là Hội nghị Trịnh Châu lần thứ nhất. Hội nghị này nhằm mục đích chấn chỉnh những sai lầm "tả" khuynh của giai đoạn trước trong phong trào công xã hóa mang đặc trưng chính là phong trào khoa trương, "cộng sản phong" và chỉ huy mù quáng, đề xuất trong thời kỳ chủ nghĩa xã hội không thể xóa bỏ sản xuất hàng hóa, không thể tước đoạt nông dân. Tiếp theo, Mao Trạch Đông lại triệu tập hội nghị từ ngày 21 đến ngày 27 tháng 11 tại Vũ Xương với sự tham gia của một số ủy viên Bộ Chính trị và bí thư thứ nhất tỉnh ủy, thị ủy, khu tự trị các tỉnh. Mao Trạch Đông đã có bài phát biểu vào ngày 23, đề ra việc phải "nén không khí", làm việc phải có căn cứ đầy đủ, chỉ tiêu kế hoạch sản lượng thép phải hạ xuống, các ban ngành đều phải hạ những chỉ tiêu không đủ căn cứ xuống, phá bỏ mê tín nhưng không được phá bỏ khoa học. Tiếp theo, Hội nghị toàn thể lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII được triệu tập tại Vũ Xương, Chu Ân Lai đã tham dự hội nghị. Hội nghị lần này căn cứ vào kiến nghị của Mao Trạch Đông, nhắc nhở toàn Đảng nghiêm túc chú ý về mặt chiến lược phải coi thường khó khăn, về mặt chiến thuật phải coi trọng khó khăn, vừa phải có tinh thần xông xáo ngút trời, vừa phải có nguyên tắc phân tích khoa học, nghiêm túc xây dựng kế hoạch kinh tế dựa trên nền tảng đủ độ tin cậy, để sự phát triển của các ngành kinh tế quốc dân duy trì tỷ lệ thích hợp lẫn nhau.
Từ sau đó, Chu Ân Lai đã dễ nói chuyện hơn một chút. Ngày 27 tháng 12 năm 1958, ông đã có bài phát biểu tại hội nghị đại biểu các đơn vị tiên tiến xây dựng chủ nghĩa xã hội nông nghiệp toàn quốc. Ông nói: Năm 1958 này, kinh nghiệm có hai điểm, một là sự phát triển tốc độ cao nhất định phải được xây dựng trên nền tảng khả năng khách quan, hai là nhất định phải tuân thủ quy luật phát triển có kế hoạch theo tỷ lệ. Ngày hôm sau, ông lại triệu tập Lục Định Mịch, Khang Sinh, Trương Tế Xuân, Chu Dương, Dương Tú Phong, Tiễn Tuấn Thụy, Trương Tử Ý, Hồ Kiều Mộc, Phúc Diễn, Trần Khắc Hàn, Lâm Mặc Hàm, Từ Vận Bắc, Vinh Cao Đường, Ngô Lãnh Tây, Diêu Trân... để bàn bạc về một số sai lệch trong sự phát triển tốc độ cao của các lĩnh vực văn nghệ, y tế, thể dục thể thao... Chu Ân Lai chỉ rõ: Phải thừa nhận nhiệt tình cộng sản chủ nghĩa, nhưng "đầu óc cán bộ lãnh đạo phải tỉnh táo". Ông còn nói: Bài phát biểu của mỗi người chúng ta nếu không thỏa đáng, "hoàn toàn có thể bác bỏ, không được thiết lập uy quyền mê tín".
Lúc này, ông đã lo lắng cho đời sống nhân dân năm 1959 sau sự lãng phí lớn của năm 1958. Ngày 24 tháng 12, Chu Ân Lai đến huyện An Quốc và huyện Từ Xú thuộc tỉnh Hà Bắc để thị sát, đã xem nhà máy dược phẩm, nhà máy cơ khí, đại học nông nghiệp hồng chuyên và một số điểm dân cư mới. Khi nhìn thấy việc tập trung những học sinh chưa đủ trình độ cấp trung học lại để học tập, rồi treo tấm biển đại học, trong lòng ông cảm thấy rất buồn, cảm thấy điều này đã vứt bỏ tác phong khiêm tốn của Đảng, biến thành sự khoa trương. Trên đường trở về, ông nói với lãnh đạo Tỉnh ủy Hà Bắc đi cùng là Giải Học Cung rằng: Nhất định phải cầu thị thực tế, không được tùy tiện giảm diện tích đất canh tác, khẩu hiệu ăn cơm không mất tiền trong năm nay đã "làm tầm thường hóa chủ nghĩa cộng sản", đến khi giáp hạt vào năm sau, tình hình lương thực có thể xuất hiện sự căng thẳng. Phải chú ý lắng nghe lời của nông dân lớn tuổi: cho phép ăn no, nhưng không được lãng phí lương thực.
Từ đầu năm 1959 cho đến trước Hội nghị Lư Sơn vào tháng 7, Chu Ân Lai đều cống hiến hết sức mình cho công tác chấn chỉnh về mặt này. Ông cho rằng: Doanh nghiệp toàn dân làm vào năm 1958, mỗi công xã làm một ít công nghiệp, một huyện làm rất nhiều công nghiệp, đã chiếm dụng nguyên liệu, các xí nghiệp lớn ngược lại cảm thấy không đủ. Khi nghiên cứu sản xuất cùng những người phụ trách Tỉnh ủy Hà Bắc, Địa ủy Thạch Gia Trang, ông nói rằng: Năm ngoái do đánh giá sản lượng nông nghiệp quá cao, trên nền tảng đánh giá cao đó đã bố trí sản xuất quá nhiều, gây ra sự căng thẳng của thị trường, hiện nay phải làm cho thiết thực, nắm bắt sản lượng công nghiệp, nắm bắt sản xuất nông nghiệp, sản xuất có tính hàng hóa và thị trường. "Làm sản xuất nhất thiết phải chú ý tính toán", "phải thực hiện cân đối tổng hợp". Từ cấp tỉnh trở đi, đều phải đặt trọng tâm vào nông nghiệp. Đối với công nghiệp, ông đã phân tích: Do thiếu nguyên liệu thô, một số nhà máy buộc phải lúc mở lúc đóng, ngừng việc chờ nguyên liệu; một số công trình xây dựng, lắp cột xong thì không có mái nhà, xây xong nhà thì không có thiết bị máy móc, hoặc có thiết bị chính nhưng lại không có thiết bị phụ, không thể đưa vào sản xuất kịp thời. Một trong những nguyên nhân gây ra tình trạng này là do quy mô cơ bản bị dàn trải quá nhiều, sự gia tăng của các nhà máy, xí nghiệp đã vượt quá tốc độ tăng trưởng của nguyên liệu thô. Ông nói: Nguyên liệu thô ở một số vùng nông thôn trước đây vốn được cung cấp cho thành phố, bây giờ họ cũng làm xây dựng cơ bản, làm nhà máy, một công xã làm một ít, một huyện chính là không ít điểm, bản thân họ đã dùng hết nguyên liệu thô, thì không còn nguyên liệu thô mà các xí nghiệp vốn có của thành phố có thể sử dụng được nữa. Xí nghiệp kỹ thuật lạc hậu thì có nguyên liệu thô, xí nghiệp kỹ thuật tiên tiến ngược lại lại không có.
Trước Hội nghị Lư Sơn, Chu Ân Lai vẫn kiên trì và tuyên truyền những quan điểm và chủ trương nói trên. Những quan điểm và chủ trương này, ông cũng đã nói tại các hội nghị của Trung ương Đảng. Ví dụ như ngày 11 tháng 6 năm 1959, khi Hội nghị Ban Bí thư Trung ương Đảng thảo luận kế hoạch kinh tế quốc dân năm 1959, Chu Ân Lai đã phê phán "Đại nhảy vọt" năm 1958 là "sự phát triển lớn của chủ nghĩa chủ quan", "phá vỡ quy luật khách quan", hiện nay trong nông thôn đánh giá quá cao về sản lượng nông nghiệp.
Từ ngày 2 tháng 7 năm 1959, Chu Ân Lai tham dự Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị do Trung ương Đảng triệu tập tại Lư Sơn. Giai đoạn đầu của hội nghị, căn cứ vào 18 vấn đề do Mao Trạch Đông đưa ra (đọc sách, tình hình, nhiệm vụ năm nay, năm tới và bốn năm, vấn đề cân đối tổng hợp, vấn đề đường lối quần chúng, vấn đề thể chế, vấn đề nhà ăn công xã, vấn đề học cách sống qua ngày, chính sách ba định, vấn đề khôi phục thị trường sơ cấp nông thôn, biến đội sản xuất thành đơn vị bán hạch toán, v.v.), đã thảo luận và tổng kết về kinh nghiệm bài học từ năm 1958 trở lại đây. Trong bài phát biểu tại hội nghị, Chu Ân Lai đã chỉ ra những khuyết điểm và sai lầm của "Đại nhảy vọt" bao gồm mấy điểm sau: Chỉ tiêu kế hoạch thiên lệch cao, quy mô xây dựng thiên lệch lớn, tỷ lệ kinh tế quốc dân mất cân đối; phân quyền quá nhiều, đem khẩu hiệu chiến lược coi thành khẩu hiệu hành động; trong công nghiệp, công nghiệp gia công làm quá nhiều, công nghiệp nguyên liệu thô làm quá ít. Ông chỉ ra rằng, chỉ có từng ấy gạo, chỉ có thể nấu từng ấy cơm, 90 triệu người lên núi, đại luyện sắt thép, đây là một luồng nhiệt tình cách mạng, cái giá phải trả rất lớn. Ông chủ trương tiến hành điều chỉnh.
Giai đoạn đầu Hội nghị Lư Sơn, Chu Ân Lai dốc toàn lực nắm bắt việc điều chỉnh này. Từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 7, ông ba lần triệu tập tọa đàm về vấn đề tài chính. Trong hội nghị, ông phát biểu rằng, Trần Vân luôn nhấn mạnh ba cân đối là tài chính, vật tư, tiền mặt. Hiện nay việc cấp bách là phải nắm bắt cân đối tổng hợp: cân đối tiền tệ về mặt tài chính, cân đối phân phối vật tư quốc gia và cân đối hàng hóa, đồng thời đề xuất (1) Nhà nước phải tính toán; (2) Vay ngân hàng phải có đầu mối quy về một mối, vốn nào việc nấy; (3) Đối với các hạng mục xây dựng cơ bản dưới và trên mức hạn ngạch đều phải áp dụng các biện pháp tương ứng, bịt kín lại; (4) Đối với nhân sự của các hạng mục đình chỉ biện phải điều hướng dòng chảy, cấp cho lối ra; (5) Tăng sản lượng, làm sôi nổi thị trường; (6) Tiết kiệm.
Ngày 18 và 21 tháng 7, Chu Ân Lai hai lần triệu tập những người phụ trách các bộ của Quốc vụ viện họp, nói về tình hình, bày tỏ vấn đề, tính toán chi li, thảo luận công tác kế hoạch. Tại hội nghị, ông lại nhấn mạnh phải nắm bắt sự cân đối về tài chính, vật tư, tiền mặt, chỉ ra rằng phải có dư dả một chút. Ông cho rằng năm 1958 đã bị làm rối tung lên tất cả, riêng gang đã phải bù 15 tỷ nhân dân tệ. Tiếp tục nhảy vọt quá mức căng thẳng, phải nắm cho tốt cân đối tổng hợp. Không thể sống qua ngày kiểu này, đặc biệt là ba loại vật liệu quá mất cân đối. Ông đề ra: Chỉ tiêu rốt cuộc đặt ở đòn bẩy nào? Xây dựng cơ bản rốt cuộc dàn trải quy mô lớn đến đâu? Muốn mọi người cùng suy nghĩ. Ngày 23 tháng 7, Chu Ân Lai triệu tập các Phó Thủ tướng họp, đưa ra mấy vấn đề tồn tại trong sản xuất hiện nay: (1) "Cân đối tổng hợp làm chưa tốt", chỉ tiêu quá cao, "vượt quá khả năng thực tế", không chừa lại đường lui, nên cầu thị thực tế mà làm cho thiết thực. (2) Chất lượng sản phẩm sụt giảm, cần phải giải quyết. Ông chỉ ra rằng phải "quyết đoán nhanh chóng", hạ quyết tâm điều chỉnh chỉ tiêu, "rút ngắn chiến tuyến", chuẩn bị "năm sau đẩy mạnh nông nghiệp lên".
Ngay trong quá trình Chu Ân Lai đang tiến hành điều chỉnh, Bành Đức Hoài lên Lư Sơn, ngày 14 tháng 7 viết một bức thư gửi Mao Trạch Đông, trong thư trình bày những suy nghĩ của ông về sai lầm và kinh nghiệm bài học trong "Đại nhảy vọt" từ năm 1958 trở lại đây, đưa ra những ý kiến xác đáng. Ngày 16, Mao Trạch Đông đã in ấn bức thư này phát cho hội nghị thảo luận. Chu Ân Lai cũng đã đọc bức thư này.
Lúc này, một người đồng tình với nội dung bức thư này, đã lờ mờ nghe thấy những âm hưởng bất lợi cho Bành Đức Hoài, mang theo tâm trạng bất an, vào khoảng tối ngày 20 tháng 7 tại một buổi khiêu vũ, đã hỏi Chu Ân Lai: Anh thấy bức thư của Bành tổng thế nào?
Chu Ân Lai đáp rằng: Chẳng có gì thế cả!
Trong cái nhìn của Chu Ân Lai, bức thư của Bành Đức Hoài là một tình huống bình thường. Hơn nữa, tư tưởng của ông rất thông suốt với Bành Đức Hoài. Ông từng nói với các đồng chí bên cạnh: Bức thư của Bành tổng đã phản ánh một số tình hình thực tế.
Không ngờ rằng, ngày 23 tháng 7, Mao Trạch Đông tại hội nghị đã phê phán sai lầm Bành Đức Hoài, cho rằng bức thư này là "sự dao động tính tư sản", là vấn đề mang "tính chất hữu khuynh". Căn cứ vào ý kiến của Mao Trạch Đông, hội nghị chuyển sang phê phán Bành Đức Hoài và những kẻ thuộc "chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh". Công tác cân đối và điều chỉnh mà Chu Ân Lai tiến hành ban đầu, tự nhiên cũng bị gián đoạn. Hội nghị toàn thể lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII được triệu tập tiếp theo, đã tiến hành sâu hơn cuộc đấu tranh chống cái gọi là "tập đoàn phản đảng Bành Đức Hoài, Hoàng Khắc Thành, Trương Văn Thiên, Chu Tiểu Châu", còn phát ra chỉ thị phản đối tư tưởng hữu khuynh, đồng thời yêu cầu lập tức dấy lên "trào lưu sản xuất lớn mới", hoàn thành vượt mức kế hoạch.
Sau Hội nghị Lư Sơn, tiếp đó trong toàn Đảng đã tiến hành một cuộc đấu tranh "chống hữu khuynh". Khoảng thời gian này, tâm trạng của Chu Ân Lai vô cùng nặng nề, rất ít khi phát biểu ý kiến. Kết quả của cuộc chống hữu khuynh lần này, về mặt chính trị đã khiến cho sinh hoạt dân chủ của Đảng từ Trung ương đến cơ sở bị tổn hại nghiêm trọng, về mặt kinh tế đã khiến cho sai lầm "tả" khuynh càng phát triển thêm, và kéo dài thời gian hơn nữa.
Phong trào phản đối hữu khuynh đã khiến cho một số đồng chí dám nói lời thật trên mặt trận kinh tế hầu như đều bị phê bình, có người thậm chí còn bị đánh thành phần tử chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh. Con đường năm 1959 tiếp tục đi theo con đường năm 1958, tiếp tục "lấy thép làm chủ đạo", chèn ép nông nghiệp, chèn ép công nghiệp nhẹ, chèn ép đời sống nhân dân, tình hình thị trường ngày càng căng thẳng. Năm 1960 lại là chỉ tiêu cao, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước từ đầu năm đã đưa ra khẩu hiệu "khai môn hồng, mãn đường hồng, nguyệt nguyệt hồng, hồng đáo để", muốn động động viên 70 triệu người làm sắt thép. Ba năm "Đại nhảy vọt" từ năm 1958 đến năm 1960, thực chất là ba năm tiến công mạo hiểm lớn trong lịch sử xây dựng kinh tế nước ta. Tỷ trọng của tỷ lệ tích lũy trong thu nhập quốc dân đã tăng từ 24,9% của năm 1957 lên 43,9% của năm 1959, lập mức cao kỷ lục. Tổng vốn đầu tư xây dựng cơ bản trong ba năm vượt qua 1,5 lần tổng vốn đầu tư trong thời kỳ "Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất", mà tổng sản lượng nông nghiệp năm 1960 giảm 30% so với năm 1957. Nó đã khiến cho tỷ lệ kinh tế quốc dân nước ta bị phá hoại nghiêm trọng, gây ra tổn thất cực kỳ lớn cho kinh tế quốc dân. Cộng thêm thiên tai lúc bấy giờ, tháng 7 năm 1960 Liên Xô xé bỏ hợp đồng, rút đi các chuyên gia, kinh tế nước ta lâm vào cảnh khốn đốn nghiêm trọng: thiếu thốn vật tư, lạm phát tiền tệ, vật giá leo thang, đời sống nhân dân khó khăn.
Trong thời kỳ khó khăn, vì sự đoàn kết ổn định, Chu Ân Lai thường chủ động gánh vác trách nhiệm về sai lầm của phong trào rầm rộ làm sắt thép, "Đại nhảy vọt", thường xuyên tự mình kiểm điểm. Ông thường nói rằng, lãnh đạo Quốc vụ viện gánh vác trách nhiệm chính, đồng thời cổ vũ mọi người đoàn kết chặt chẽ, vượt qua khó khăn.
Có đồng chí nói với ông rằng: "Thủ tướng, anh không thể đem mọi việc gánh hết lên người mình được."
Chu Ân Lai nói: "Tôi là Thủ tướng, những việc do Trung ương, Quốc vụ viện quyết định, tôi đều có trách nhiệm."
Đối mặt với những khó khăn nghiêm trọng, Chu Ân Lai trực tiếp đứng ra chỉ đạo, chỉ định lãnh đạo Ủy ban Kế hoạch Nhà nước và các bộ ngành có liên quan thành lập tổ tiểu ban điều độ sản xuất, mỗi tối họp điều độ, sau cuộc họp báo cáo với ông, sáng sớm ngày hôm sau truyền đạt chỉ thị. Tỉ như động viên kho quốc gia giải quyết vật tư khan hiếm; tổ chức tăng sản tiết kiệm; khẩn cấp điều động xe thuyền cứu trợ vật tư cứu tế; thậm chí vấn đề công nhân mỏ vì cung ứng lương thực không đủ, chèn ép cả khẩu phần ăn của công nhân xuống lò, tổ tiểu ban điều độ cũng đã áp dụng các biện pháp đặc biệt, bổ sung trợ cấp lương thực và rượu trắng mỗi tháng. Dưới sự lãnh đạo của Chu Ân Lai, để vượt qua những năm tháng khó khăn, tổ tiểu ban này đã làm rất nhiều công việc.
Trong thời kỳ khó khăn, Chu Ân Lai đặc biệt nắm bắt vấn đề lương thực.
Sản lượng lương thực năm 1960 là 280 tỷ cân, giảm 30% so với mức 390 tỷ cân của năm 1957. Lúc đó, việc cung ứng lương thực toàn quốc vô cùng căng thẳng. Sáu trăm triệu dân số toàn quốc, dân số thành thị hơn 120 triệu người, "Đại nhảy vọt" đã đưa thêm 29 millones người vào thành phố ăn lương thực hàng hóa. Nhà nước cần phải có lượng dự trữ lương thực từ 36 tỷ đến 40 tỷ cân thì mới có thể điều phối được, đảm bảo cung ứng bình thường, thế nhưng dự trữ của nhà nước năm 1960 chỉ có hơn 18 tỷ cân, ngoài việc cung ứng cho thành phố ra, nông thôn còn cần phải mua lại hàng chục tỷ cân lương thực. Có những thành phố lớn như Thẩm Dương, Đại Liên chỉ còn lượng dự trữ lương thực mấy ngày. Nhiều tỉnh, thành phố ngày nào cũng kêu cứu với Trung ương. Chu Ân Lai ăn không ngon, ngủ không yên, mỗi tuần phải triệu tập ba bốn cuộc họp chuyên thảo luận về vấn đề lương thực. Ông yêu cầu thư ký lập một biểu đồ lương thực lớn giống như dải "Hà Đa", trên đó ghi chép các con số lương thực của các tỉnh, thành phố. Ông nhớ rất rõ các con số trên biểu đồ, căn cứ vào nhu cầu và khả năng thực tế, tự mình quyết định điều động lương thực đến các nơi, đồng thời hạ quyết tâm nhập khẩu lương thực, tinh giản 20 millones người về nông thôn, tất cả những điều này đều được Trung ương Đảng đồng ý và đưa ra quyết định.
Để vượt qua khó khăn, Chu Ân Lai nắm bắt vấn đề lương thực rất tỉ mỉ. Bộ trưởng Bộ Lương thực lúc bấy giờ, một tuần phải bị gọi đến văn phòng Chu Ân Lai mấy lần, chủ yếu là nói về vấn đề lương thực. Thông thường là bị gọi đi vào buổi tối, có lúc đi vào lúc chín mươi giờ tối hoặc mười một mười hai giờ đêm, nói chuyện đến ba bốn giờ sáng. Lúc nửa đêm, Đặng Dĩnh Siêu lại mang đến một ít bánh quy v.v., thỉnh thoảng còn bưng tới một bát mì canh chay nhỏ. Tất cả những thứ này đều do Chu Ân Lai tự bỏ tiền túi, không thanh toán với nhà nước. Những năm tháng đó, các cuộc họp bàn về vấn đề lương thực thường được Trung ương triệu tập, đều do Chu Ân Lai đứng ra giải quyết. Cho nên Lý Tiên Niệm từng nói rằng: Người quản lý lương thực, quản lý ăn uống được chia làm ba tuyến. Bộ Lương thực ở tuyến một, do họ thương lượng trước với các tỉnh khu, những việc có thể thương lượng ổn thỏa, thì không đưa lên trên tìm nữa. Tuyến thứ hai là Lý Tiên Niệm, Bộ Lương thực thương lượng không xong, thì mời Lý Tiên Niệm ra. Tuyến thứ ba là Chu Ân Lai, Lý Tiên Niệm thương lượng cùng họ không xong, cuối cùng thì mời Thủ tướng Chu ra. Thế là, Chu Ân Lai liền dẫn dắt các nhà lãnh đạo Bộ Lương thực đi đến thăm hỏi, quyết định từng tỉnh một. Hồi đó, điều động sáu triệu cân lương thực, đều phải báo cáo với Chu Ân Lai.
Công tác trực tiếp nắm bắt lương thực của Chu Ân Lai bắt đầu từ năm 1959, khoảng chừng nắm bắt cho đến khi "Cách mạng văn hóa" bắt đầu. Tình hình lương thực bắt đầu chuyển biến tốt hơn là sau năm 1964, sản lượng dần dần hồi phục, đến năm 1966 đã hồi phục lên khoảng 400 tỷ cân, cung ứng ở thành phố tương đối tốt. Để giải quyết vấn đề lớn là sáu trăm triệu nhân dân tệ phải ăn cơm, Chu Ân Lai trong những năm tháng đó quả thực đã tốn không biết bao nhiêu tâm huyết. Mấy năm trời vấn đề lương thực dần dần được giải quyết, thế nhưng Chu Ân Lai đã già đi trông thấy.
"Đại nhảy vọt" dẫn đến việc tỷ lệ kinh tế quốc dân mất cân đối nghiêm trọng, đến năm 1960, thấy rõ loại "nhảy vọt" này không thể duy trì tiếp được nữa. Tháng 7 năm đó, tại hội nghị do Trung ương Đảng triệu tập ở Bắc Đới Hà, đã đề xuất phải chấn chỉnh kinh tế quốc dân. Từ ngày 30 tháng 8 đến ngày 5 tháng 9 năm 1960, tổ đảng Ủy ban Kế hoạch Nhà nước bốn lần báo cáo với Chu Ân Lai về ý kiến sắp xếp kế hoạch kinh tế quốc dân năm 1961. Ý kiến ban đầu do Ủy ban Kế hoạch Nhà nước đưa ra là: "Năm 1961 là một năm sau 'Đại nhảy vọt', căn cứ vào tinh thần hội nghị Thượng Hải của Trung ương và hội nghị Bắc Đới Hà, kinh tế quốc dân cùng với việc tiến hành chấn chỉnh, củng cố và nâng cao"; "Phương châm biên soạn kế hoạch năm sau, nên lấy chấn chỉnh, củng cố, nâng cao làm chủ yếu". Sau khi nghe báo cáo, Chu Ân Lai đã sửa thành phương châm tám chữ "điều chỉnh, củng cố, làm phong phú, nâng cao", không chỉ bổ sung nội dung "làm phong phú", mà còn đổi "chấn chỉnh" thành "điều chỉnh", khiến cho nội dung càng thêm rộng lớn, làm nổi bật ý nghĩa đảo ngược tình trạng mất cân đối tỷ lệ, càng phù hợp hơn với nhu cầu tình hình kinh tế lúc bấy giờ. Phương châm này đã chính thức được thông qua tại Hội nghị toàn thể lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII triệu tập vào tháng 1 năm 1961.
Tháng 9 năm 1961, Trung ương Đảng triệu tập tọa đàm nhân sĩ dân chủ. Chu Ân Lai tại hội nghị đã tiến một bước đề xuất, biểu hiện tập trung nhất của khuyết điểm sai lầm trong ba năm này là chỉ tiêu ấn định cao, quy mô xây dựng làm lớn, điều chỉnh trước hết là điều chỉnh các mối quan hệ tỷ lệ khác nhau, nhiệm vụ chính của việc điều chỉnh hiện nay là: Thứ nhất, quyết định lùi cho đủ, chừa lại đường lui; Thứ hai, điều chỉnh trọng điểm, đánh trận tiêu diệt; Thứ ba, sắp xếp toàn diện, cân đối tổng hợp. Sau đó, trong "Báo cáo công tác chính phủ" mà ông trình bày tại Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa II lần thứ ba tổ chức vào tháng 3 năm 1962, ông lại tiếp tục nhấn mạnh phương châm tám chữ là "lấy điều chỉnh làm trung tâm", "là một phương châm tích cực vừa xuất phát từ tình hình thực tế hiện tại, vừa tính toán cho lâu dài". "Trong sự phát triển lớn của việc xây dựng chủ nghĩa xã hội những năm trước ở nước ta, đã xuất hiện rất nhiều hiện tượng không điều hòa. Để thay đổi hiện tượng không điều hòa này, để củng cố những thành tích đã có, để tạo điều kiện cho sự phát triển lớn mới của kinh tế quốc dân sau này, nhất định phải dùng một thời gian tương đối dài, tức là dùng mấy năm trời, thông qua cân đối tổng hợp, sắp xếp toàn diện, tiến hành điều chỉnh với biên độ tương đối lớn."
Nội dung cụ thể của phương châm tám chữ, hoàn toàn là vì để giải quyết mối quan hệ tỷ lệ mất cân đối nghiêm trọng, chủ yếu là giải quyết mối quan hệ tỷ lệ giữa tích lũy và tiêu dùng và mối quan hệ tỷ lệ nông - nhẹ - nặng. Đối với phương châm này, từ khi đề xuất cho đến khi quán triệt thực thi luôn tồn tại tranh cãi, trung tâm là việc điều chỉnh có cần thiết hay không. Chu Ân Lai đã kiên trì phương châm tám chữ này, các biện pháp kiên quyết, kinh tế đất nước hồi phục tương đối nhanh. Đến mùa đông năm 1963 khi thảo luận kế hoạch năm 1964, lại có người đề xuất rằng nhiệm vụ điều chỉnh đã hoàn thành, lại có thể bắt đầu nhảy vọt rồi. Chu Ân Lai cho rằng vẫn phải điều chỉnh, phải điều chỉnh liên tục cho đến năm 1965. Đến năm 1965, tổng sản lượng lương thực nước ta tiệm cận mức của năm 1957, tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp tăng 59% so với năm 1957, mối quan hệ tỷ lệ giữa tích lũy và tiêu dùng cơ bản khôi phục bình thường, cung ứng thị trường cải thiện rõ rệt, vật giá ổn định, mức sống nhân dân nâng cao, công tác kinh tế đã bước lên quỹ đạo, có thể phát triển một cách lành mạnh và nhanh chóng về phía trước.
