Qua việc quán triệt và thực hiện phương châm "điều chỉnh, củng cố, củng cố, nâng cao", tình hình kinh tế nước ta đã ngày một tốt lên.

Chu Ân Lai mong mỏi biết bao để xây dựng kinh tế có thể phát triển vững chắc, liên tục, thực hiện sự phồn vinh và cường thịnh của đất nước! Trong thời kỳ này, ông đã đưa ra một cách hoàn chỉnh mục tiêu bốn hiện đại hóa.

Chu Ân Lai chính thức đưa ra lời hiệu triệu "Bốn hiện đại hóa" trước toàn quốc là tại Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ ba, kỳ họp thứ nhất diễn ra từ ngày 20 tháng 12 năm 1964 đến ngày 4 tháng 1 năm 1965. Trong "Báo cáo công tác chính phủ" trình bày tại đại hội này, ông đã khái quát những thành tựu to lớn đã đạt được trên các mặt nông nghiệp, công nghiệp, tài chính mậu dịch, văn hóa giáo dục của nước ta, tuyên bố nhiệm vụ điều chỉnh kinh tế quốc dân đã cơ bản hoàn thành, toàn bộ kinh tế quốc dân sẽ bước vào một thời kỳ phát triển mới. Ông nói: "Nhiệm vụ chủ yếu để phát triển kinh tế quốc dân trong thời gian tới", "chính là trong một thời kỳ lịch sử không quá dài, xây dựng nước ta thành một cường quốc xã hội chủ nghĩa có nông nghiệp hiện đại, công nghiệp hiện đại, quốc phòng hiện đại và khoa học kỹ thuật hiện đại".

Sớm hơn nữa, vào cuối tháng 1 năm 1963, tại Hội nghị công tác khoa học kỹ thuật Thượng Hải, ông từng đưa ra: "Chúng ta muốn thực hiện hiện đại hóa nông nghiệp, hiện đại hóa công nghiệp, hiện đại hóa quốc phòng và hiện đại hóa khoa học kỹ thuật, xây dựng tổ quốc của chúng ta thành một cường quốc xã hội chủ nghĩa."

Chu Ân Lai lần đầu tiên nhắc đến "Bốn hiện đại hóa" là vào năm 1954. Ngày 23 tháng 9 năm đó, trong "Báo cáo công tác chính phủ" tại kỳ họp thứ nhất Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ nhất, ông nói: "Kinh tế nước ta vốn dĩ rất lạc hậu, nếu chúng ta không xây dựng nên một nền công nghiệp hiện đại hùng mạnh, nông nghiệp hiện đại, ngành giao thông vận tải hiện đại và quốc phòng hiện đại, chúng ta không thể thoát khỏi sự lạc hậu và nghèo đói, cách mạng của chúng ta không thể đạt được mục đích."

Từ năm 1954 trở đi, trong hơn 20 năm sau đó, về mục tiêu vĩ đại của việc xây dựng bốn hiện đại hóa, Chu Ân Lai đã lần lượt nhắc đến bảy lần, nội dung ngày càng hoàn thiện. "Bốn hiện đại hóa" cuối cùng đã trở thành điều ai ai cũng biết trong nhân dân cả nước.

Việc xây dựng chủ nghĩa xã hội của nước ta vào thập niên 50 là noi theo mô hình của Liên Xô. Chu Ân Lai một mặt nghiêm túc lãnh đạo mọi người học tập kinh nghiệm cách mạng và xây dựng xã hội chủ nghĩa của Liên Xô, một mặt nhấn mạnh phải xuất phát từ tình hình thực tế của nước ta, kết hợp với hoàn cảnh quốc gia của Trung Quốc. Ông liên tục phát hiện kinh nghiệm của Liên Xô không thể rập khuôn máy móc, chỉ ra rằng không thể nói Liên Xô thế nào thì chúng ta bắt buộc phải thế ấy, chúng ta phải kết hợp tình hình cụ thể của mình để phân tích nghiên cứu, phải có sự sáng tạo và phát triển. Việc ông đề xuất bốn hiện đại hóa lúc bấy giờ chính là sự khởi đầu để con đường khám phá xây dựng chủ nghĩa xã hội của nước ta thoát khỏi mô hình sẵn có, là nhận thức mới kết hợp giữa nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác và thực tiễn xây dựng của Trung Quốc, là một bước nhảy vọt về tư tưởng.

Cách mạng đã giành thắng lợi, tiến hành xây dựng như thế nào? Kinh nghiệm của Liên Xô là phải thực hiện công nghiệp hóa đất nước, tiêu chuẩn là tổng giá trị sản lượng công nghiệp đạt 70% trong tổng giá trị nền kinh tế quốc dân. Năm 1933, Stalin tổng kết kế hoạch năm năm lần thứ nhất của Liên Xô, chính là nói tỷ trọng giá trị sản lượng công nghiệp trong toàn bộ sản xuất của kinh tế quốc dân đã tăng trưởng đến 70%, Liên Xô đã từ nước nông nghiệp biến thành nước công nghiệp rồi. Nước ta trong thời kỳ chiến tranh cách mạng, từng cân nhắc rằng tương lai nước ta phải thực hiện công nghiệp hóa. Mao Trạch Đông từng đưa ra vào năm 1945: "Nhiệm vụ của giai cấp công nhân Trung Quốc, không chỉ là đấu tranh để thành lập quốc gia dân chủ mới, mà còn là đấu tranh cho việc công nghiệp hóa và hiện đại hóa nông nghiệp của Trung Quốc." Cận kề ngày lập quốc, Mao Trạch Đông lại nói: "Quốc gia chuyên chính dân chủ nhân dân, nhất định phải giải quyết từng bước vấn đề công nghiệp hóa đất nước." Trong "Cương lĩnh chung" do Chu Ân Lai chủ trì soạn thảo và được thông qua tại hội nghị toàn thể lần thứ nhất Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc, cũng đề xuất, "phát triển kinh tế nhân dân dân chủ mới, từng bước biến nước nông nghiệp thành nước công nghiệp."

Tháng 8 năm 1952, Chu Ân Lai chủ trì soạn thảo "Tình hình kinh tế Trung Quốc và nhiệm vụ xây dựng năm năm (Dự thảo)". Khi ấy, trong bản dự thảo này, nhiệm vụ cơ bản được nhắc đến vẫn là "đặt nền móng cho công nghiệp hóa đất nước".

Trải qua thực tiễn ba năm phục hồi và một năm xây dựng, Chu Ân Lai và các đồng chí trong Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc rõ ràng đã cân nhắc yêu cầu "hiện đại hóa". Tháng 9 năm 1953, Chu Ân Lai đã nhắc đến "hiện đại hóa quốc phòng" tại hội nghị thường vụ Ủy ban toàn quốc Hội nghị Hiệp thương Chính trị. Tháng 12 năm này, trong đề cương học tập và tuyên truyền về tổng lộ tuyến của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong thời kỳ quá độ do Ban Tuyên truyền Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc ban hành và được Trung ương Đảng phê chuẩn, cũng đã nhắc đến "hiện đại hóa", đồng thời bàn về mối quan hệ giữa "công nghiệp hóa" và "hiện đại hóa": "Thực hiện công nghiệp hóa đất nước, là có thể thúc đẩy hiện đại hóa nông nghiệp và giao thông vận tải, là có thể thiết lập và củng cố quốc phòng hiện đại, là có thể bảo đảm hoàn thành từng bước việc cải tạo các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa." Điều này cho thấy quan điểm lúc bấy giờ là, "hiện đại hóa" bắt nguồn từ "công nghiệp hóa", phải thông qua việc thực hiện "công nghiệp hóa" để thúc đẩy "hiện đại hóa".

Trên cơ sở những tư tưởng nhận thức trên, ngày 23 tháng 9 năm 1954, dựa trên kinh nghiệm tích lũy từ việc thực hiện kế hoạch năm năm lần thứ nhất, dựa trên thể nghiệm từ thực tiễn nhân dân tiến hành xây dựng kinh tế, xuất phát từ tình hình thực tế của Trung Quốc, Chu Ân Lai đã đề xuất mục tiêu bốn hiện đại hóa. Xây dựng và phát triển đất nước chúng ta, cần phải có một mục tiêu phấn đấu lâu dài, cổ vũ lòng người, khích lệ ý chí. Đề xuất mục tiêu như vậy vào lúc đó là có tầm nhìn xa trông rộng. Bởi vì, tiêu chuẩn "công nghiệp hóa" ban đầu rõ ràng không thể phát huy tác dụng làm mục tiêu phấn đấu lâu dài. Tiêu chuẩn "công nghiệp hóa", nếu tính theo yêu cầu tỷ lệ phần trăm của Liên Xô, tức là giá trị sản lượng công nghiệp chiếm 70% tổng giá trị kinh tế quốc dân, thời gian nước ta đạt được yêu cầu này vốn không mất bao lâu. Dựa trên ước tính của một số tài liệu, trước chiến tranh kháng Nhật, giá trị sản lượng công nghiệp hiện đại của nước ta chẳng qua chỉ chiếm khoảng 10% tổng giá trị sản lượng kinh tế quốc dân. Thống kê năm 1953, giá trị sản lượng công nghiệp sử dụng máy móc của nước ta năm 1949 chiếm khoảng 17% tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp, năm 1952 là khoảng 28%. Tháng 7 năm 1956, Chu Ân Lai khi hội kiến Đại sứ Nam Tư tại Trung Quốc Popovic đã nói: Chúng ta muốn thực hiện công nghiệp hóa, ít nhất phải tranh thủ để công nghiệp chiếm tỷ trọng từ 60% đến 70% trong toàn bộ kinh tế quốc dân. Tỷ lệ phần trăm được nói ở đây đại khái tương đương với tỷ trọng giá trị sản lượng công nghiệp trong kinh tế quốc dân khi Liên Xô tuyên bố chuyển từ nước nông nghiệp thành nước công nghiệp. Ở nước ta, năm 1957, tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp là 1241 tỷ nhân dân tệ, trong đó tổng giá trị sản lượng công nghiệp là 704 tỷ nhân dân tệ, chiếm 56,7%. Năm 1958, tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp toàn quốc là 1649 tỷ nhân dân tệ, trong đó tổng giá trị sản lượng công nghiệp là 1083 tỷ nhân dân tệ, chiếm 65,6%. Năm 1959, tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp toàn quốc là 1980 tỷ nhân dân tệ, trong đó tổng giá trị sản lượng công nghiệp là 1483 tỷ nhân dân tệ, chiếm 74,9%. Cho nên, nếu nói theo yêu cầu 60% đến 70%, thì năm 1958 đã đạt được; nếu nói theo yêu cầu tỷ lệ phần trăm khi Liên Xô tuyên bố chuyển từ nước nông nghiệp thành nước công nghiệp, thì năm 1959 cũng đã đạt được rồi.

Thế nhưng, Chu Ân Lai đã nhiều lần nói rõ với nhân viên xung quanh rằng, ông không tán thành việc tuyên bố đã hoàn thành công nghiệp hóa quá sớm. Ngày 8 tháng 2 năm 1956, tại hội nghị toàn thể lần thứ 24 của Quốc vụ viện, ông nói: "Tuyệt đối không được đưa ra khẩu hiệu hoàn thành công nghiệp hóa sớm hơn thời hạn."

Tháng 9 năm đó, ông đọc "Báo cáo về kiến nghị kế hoạch năm năm lần thứ hai phát triển kinh tế quốc dân" tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Trong báo cáo này, cách giải thích của ông về công nghiệp hóa đã có cách nói mang tính sáng tạo. Ông nói: "Yêu cầu chủ yếu của công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa nước ta chính là trong khoảng thời gian ba kế hoạch năm năm, cơ bản xây dựng xong một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh." Điểm này, sau đó đã được viết vào "Kiến nghị về kế hoạch năm năm lần thứ hai phát triển kinh tế quốc dân (từ năm 1958 đến năm 1962)" do Đại hội VIII thông qua. "Kiến nghị" yêu cầu "bảo đảm nước ta có khả năng trải qua khoảng thời gian ba kế hoạch năm năm, cơ bản xây dựng một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh, khiến nước ta có thể từ một nước nông nghiệp lạc hậu biến thành một nước công nghiệp xã hội chủ nghĩa tiên tiến".

Tháng 11, tại Hội nghị toàn thể lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII Đảng Cộng sản Trung Quốc, ông đã dẫn lại phương châm của Đại hội VIII: "Để biến nước ta từ một nước nông nghiệp lạc hậu thành một nước công nghiệp xã hội chủ nghĩa tiên tiến, chúng ta buộc phải trong ba kế hoạch năm năm hoặc thời gian nhiều hơn một chút, cơ bản xây dựng xong một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh." "Xây dựng xong một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh", điều này đã làm phong phú và phát triển hơn nữa nội dung của công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa.

Thế nào gọi là thiết lập hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh? Tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chu Ân Lai từng giải thích. Ông nói: "Hệ thống công nghiệp như vậy, có thể sản xuất các loại thiết bị máy móc và nguyên vật liệu chủ yếu, cơ bản đáp ứng nhu cầu tái sản xuất mở rộng và cải tạo kỹ thuật kinh tế quốc dân của nước ta. Đồng thời, nó cũng có thể sản xuất các loại hàng hóa tiêu dùng, đáp ứng thỏa đáng nhu cầu không ngừng nâng cao mức sống của nhân dân." Sau đó, tại Hội nghị toàn thể lần thứ hai Trung ương khóa VIII, ông giải thích thêm: "Công nghiệp hóa của chúng ta, chính là khiến bản thân có một hệ thống công nghiệp độc lập hoàn chỉnh." Ông nói: "Điều mà chúng ta nói là thiết lập một hệ thống công nghiệp cơ bản hoàn chỉnh ở nước ta, chủ yếu là nói, bản thân có thể sản xuất đủ các nguyên vật liệu chủ yếu, có thể độc lập chế tạo máy móc, không những có thể chế tạo máy móc thông thường, mà còn phải có khả năng chế tạo máy móc hạng nặng và dụng cụ chính xác, có thể chế tạo vũ khí kiểu mới bảo vệ bản thân, giống như bom nguyên tử, tên lửa, máy bay tầm xa trong lĩnh vực quốc phòng, lại còn phải có công nghiệp hóa chất, công nghiệp năng lượng, ngành vận tải, công nghiệp nhẹ, nông nghiệp tương ứng v.v.. Thế nhưng, nên chỉ ra rằng, cơ bản hoàn chỉnh không có nghĩa là vạn vật hoàn toàn tự cung tự cấp."

Đây là sự đào sâu nhận thức của Chu Ân Lai về tiêu chuẩn công nghiệp hóa trong thực tiễn xây dựng đất nước, cũng là sự đào sâu nhận thức về mục tiêu phấn đấu của đất nước và dân tộc chúng ta trong một thời gian tương đối dài, từ đó tiếp tục đề xuất ra bốn hiện đại hóa. Đương nhiên, yêu cầu hiện đại hóa càng lâu dài hơn, càng có sức hiệuệu triệu, càng khích lệ lòng người; mà mục tiêu hiện đại hóa một khi được đề xuất, cùng với sự phát triển của thực tiễn, nhận thức của Chu Ân Lai cũng tiếp tục phát triển.

Nội dung của bốn hiện đại hóa được đề xuất năm 1954, có điểm khác biệt so với nội dung bốn hiện đại hóa mà chúng ta nói hiện nay, chủ yếu là hiện nay không còn coi riêng hiện đại hóa giao thông vận tải là một hạng mục nữa. Điều này là vì Chu Ân Lai sau đó đã có sự thay đổi; đồng thời, cách biểu đạt của mấy hiện đại hóa này, cũng đã được các nhà lãnh đạo khác của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc coi trọng và tiếp nhận. Từ ngày 13 đến ngày 20 tháng 8 năm 1957, Chu Ân Lai chủ trì triệu tập hội nghị thường vụ Quốc vụ viện tại Bắc Đới Hà, thảo luận các vấn đề về kế hoạch năm năm lần thứ hai phát triển kinh tế quốc dân và kế hoạch năm 1958, ngân sách cũng như thể chế của Quốc vụ viện v.v.. Khi nói về công nghiệp tại hội nghị, ông nói công nghiệp là "bao gồm cả giao thông vận tải trong đó". Ông chỉ ra, "giao thông vận tải là phải đi trước, nhưng phải sắp xếp toàn diện". Do đó, hiện đại hóa ngành giao thông vận tải đã được bao gồm trong hiện đại hóa công nghiệp, không được liệt kê riêng ra nữa. Năm này, Mao Trạch Đông công bố "Về vấn đề xử lý đúng đắn mâu thuẫn nội bộ nhân dân". Trong bài viết này có đề cập "xây dựng nước ta thành một quốc gia xã hội chủ nghĩa có công nghiệp hiện đại, nông nghiệp hiện đại và văn hóa khoa học hiện đại". Tháng 5 năm 1958, Lưu Thiếu Kỳ tại hội nghị toàn thể lần thứ hai Đại hội VIII Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng đề cập "nhanh chóng xây dựng nước ta thành một quốc gia xã hội chủ nghĩa vĩ đại có công nghiệp hiện đại, nông nghiệp hiện đại và văn hóa khoa học hiện đại". Trong nghị quyết được thông qua tại hội nghị toàn thể lần thứ hai Đại hội VIII, cũng đã viết vào việc phải phấn đấu vì ba hiện đại hóa này. Cuối năm 1959 đến đầu năm 1960, Mao Trạch Đông khi vừa đọc vừa bàn luận phần xã hội chủ nghĩa trong "Sách giáo khoa kinh tế chính trị" của Liên Xô, lúc bàn đến việc xây dựng chủ nghĩa xã hội, ông nói, yêu cầu ban đầu là hiện đại hóa công nghiệp, hiện đại hóa nông nghiệp, hiện đại hóa văn hóa khoa học, bây giờ phải cộng thêm hiện đại hóa quốc phòng. Tức là muốn đưa ra lại hiện đại hóa quốc phòng mà Chu Ân Lai từng đề cập năm 1953, 1954. Thế nhưng, chủ trương này lúc bấy giờ vẫn chưa qua thảo luận của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc để trở thành nhận thức thống nhất. Điều này có thể nhìn ra từ một bài phát biểu của Chu Đức vào năm 1960. Tháng 9 năm này, Chu Đức tiếp kiến và yến tiệc Ban Chân Ngạch Nhĩ Đa Ni Khước Cát Kiên Tán, trong lời chúc mừng vẫn nói "phấn đấu để nhanh chóng xây dựng nước ta thành một cường quốc xã hội chủ nghĩa có công nghiệp hiện đại phát triển cao, nông nghiệp hiện đại và văn hóa khoa học hiện đại". Cho đến tận ngày 15 tháng 9 năm 1961 trong chỉ thị về vấn đề công nghiệp hiện tại của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, mới khôi phục lại cách biểu đạt bốn hiện đại hóa của Chu Ân Lai năm 1954: "Xây dựng nước ta thành một quốc gia xã hội chủ nghĩa có công nghiệp hiện đại, nông nghiệp hiện đại, quốc phòng hiện đại và văn hóa khoa học hiện đại."

Ở trong đây, việc đem văn hóa và khoa học gắn liền với nhau để nhắc đến hiện đại hóa, vốn dĩ là không thỏa đáng lắm. Chu Ân Lai chủ trương "phản kháng văn hóa của chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa phong kiến và tư bản quan liêu, phát triển văn hóa của dân tộc, của khoa học, của đại đa số nhân dân". Ông nói: "Thái độ của chúng ta đối với văn hóa Âu Mỹ, là phủ định những thứ phản động của nó, đồng thời hấp thụ những thứ tốt đẹp để chúng ta sử dụng." "Đối với văn hóa phong kiến cũng phải phủ định nó trước, sau đó tiếp nhận một cách có phê phán những thứ tốt đẹp của nó." Ông cho rằng cách biểu đạt thỏa đáng hơn là hiện đại hóa khoa học kỹ thuật. Tháng 1 năm 1956, ông từng nói: "Khoa học kỹ thuật hiện đại đang tiến vũ bão từng ngày." Thành tựu mới nhất về mặt khoa học "khiến nhân loại đối mặt với trước thềm của một cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghiệp mới". "Chúng ta buộc phải bắt kịp trình độ khoa học tiên tiến thế giới này." Sau đó, trong thực tiễn, ông càng ngày càng nhận thức được tầm quan trọng của hiện đại hóa khoa học kỹ thuật và ảnh hưởng trọng đại của nó đối với hiện đại hóa công nghiệp, nông nghiệp, quốc phòng, nhận thức sâu sắc rằng chúng ta chỉ có nắm vững khoa học kỹ thuật tiên tiến nhất, mới có thể có quốc phòng củng cố, mới có thể có lực lượng kinh tế tiên tiến hùng mạnh. Tháng 1 năm 1963, tại tọa đàm nhân dịp Tết Nguyên đán với các giới ở Thượng Hải, ông đã đề xuất "hiện đại hóa khoa học kỹ thuật". Khi bàn về bốn hiện đại hóa, ông nói, chúng ta phải nhận thức đúng đắn ý nghĩa trọng đại của hiện đại hóa khoa học kỹ thuật trong xây dựng xã hội chủ nghĩa, muốn khiến nước ta thực hiện bốn hiện đại hóa, "chìa khóa nằm ở việc thực hiện hiện đại hóa khoa học kỹ thuật".

Tư tưởng này, Chu Ân Lai cũng đã có từ sớm. Tháng 1 năm 1956, tại hội nghị về vấn đề trí thức do Trung ương Đảng triệu tập, ông từng nói "khoa học là nhân tố mang tính quyết định có liên quan đến các mặt quốc phòng, kinh tế và văn hóa của chúng ta".

Về vấn đề thiết lập một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh, nhận thức của Chu Ân Lai sau đó cũng có sự phát triển. Ông chỉ ra thêm rằng không thể cô lập nhắc đến vấn đề thiết lập hệ thống công nghiệp độc lập, tương đối hoàn chỉnh, đồng thời còn nên đề xuất vấn đề thiết lập hệ thống kinh tế quốc dân, phải thiết lập hệ thống công nghiệp và hệ thống kinh tế quốc dân độc lập, tương đối hoàn chỉnh của nước ta. Bởi vì quốc gia chúng ta là một nước lớn đông dân, trong quá trình thiết lập hệ thống công nghiệp, bắt buộc phải dốc sức phát triển nông nghiệp, đẩy nhanh tiến trình hiện đại hóa nông nghiệp và khoa học kỹ thuật, phát triển tương ứng ngành giao thông vận tải. Hiện đại hóa công nghiệp và thiết lập hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh không thể tiến hành một cách cô lập, bắt buộc phải xuất phát từ yêu cầu cân đối tổng hợp kinh tế quốc dân, phát triển toàn diện theo kế hoạch và theo tỷ lệ.

Tháng 12 năm 1964, Chu Ân Lai trong Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ ba, kỳ họp thứ nhất, khi đưa ra một cách hoàn chỉnh bốn hiện đại hóa, còn đồng thời đưa raThiết tưởng hai bước đi. Bước thứ nhất, xây dựng một hệ thống công nghiệp và hệ thống kinh tế quốc dân độc lập, tương đối hoàn chỉnh; bước thứ hai, trong thế kỷ này, thực hiện toàn diện hiện đại hóa nông nghiệp, công nghiệp, quốc phòng và khoa học kỹ thuật, khiến kinh tế nước ta bước lên hàng đầu thế giới. Bốn hiện đại hóa mà ông đề xuất lần này, cùng với nội dung của bốn hiện đại hóa và thiết tưởng hai bước đi, đương nhiên là sự cùng cân nhắc và đồng thuận của các nhà lãnh đạo Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Hàm ý của "Bốn hiện đại hóa" đã là nội dung được nói tới hiện nay; màThiết tưởng hai bước đi, đã biểu thị tư tưởng của Chu Ân Lai lại tiến thêm một bước. Bước thứ nhất có thể nói là sự đào sâu thêm đối với tư tưởng công nghiệp hóa, bước thứ hai thì đưa ra yêu cầu về thời hạn đối với "Bốn hiện đại hóa".

Sau khi Chu Ân Lai tuyên bố mục tiêu bốn hiện đại hóa tại kỳ họp thứ nhất Nhân đại khóa III, vốn dĩ định bắt đầu từ năm 1966, tiến bước trong công cuộc xây dựng bằng những bước đi "vừa to lớn lại vừa vững vàng". Thế nhưng, "Cách mạng Văn hóa" đã cắt đứt tiến trình này.

Mười năm sau, mùa đông năm 1974, Đặng Tiểu Bình ủy thác bởi Mao Trạch Đông, thay mặt Chu Ân Lai chủ trì soạn thảo "Báo cáo công tác chính phủ" tại Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ tư. Các nhân viên cận thần ban đầu của Chu Ân Lai đã tham gia công tác soạn thảo, đề xuất đưa tư tưởng nhất quán của Chu Ân Lai về việc xây dựng bốn hiện đại hóa vào báo cáo làm trọng điểm của phần kinh tế, nối kết với "Báo cáo công tác chính phủ" của Chu Ân Lai tại Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ ba. Đặng Tiểu Bình đã tiếp nạp kiến nghị này. Sau khi báo cáo được viết xong, đưa cho Chu Ân Lai đọc thì đã nhận được sự đồng ý. Ngày 18 tháng 1 năm 1975, tại kỳ họp thứ nhất Nhân đại toàn quốc khóa IV, Chu Ân Lai với ý chí kiên cường, vượt qua nỗi đau do căn bệnh ung thư nặng nề, bằng giọng nói hào hùng mạnh mẽ quen thuộc của nhân dân toàn quốc, đã đọc báo cáo, tái khẳng định mục tiêu bốn hiện đại hóa. Báo cáo này khiến toàn hội trường chấn động, tiếng vỗ tay rền vang kéo dài lâu. Ông một lần nữa khơi dậy ý chí phấn đấu xây dựng nước ta thành một cường quốc hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa cho nhân dân Trung Quốc.

Hội nghị toàn thể lần thứ ba Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XI vào tháng 12 năm 1978, quyết định chuyển trọng điểm công tác của toàn Đảng từ năm 1979 sang công cuộc xây dựng hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa, chỉ ra rằng: "Chuyển trọng điểm công tác của toàn Đảng và sự chú ý của nhân dân cả nước sang công cuộc xây dựng hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa. Điều này đối với việc thực hiện quy hoạch ba năm, tám năm vàThiết tưởng hai mươi ba năm của kinh tế quốc dân, thực hiện hiện đại hóa nông nghiệp, công nghiệp, quốc phòng và khoa học kỹ thuật, củng cố chuyên chính vô sản của nước ta, có ý nghĩa trọng đại." Tiếp theo đó, Đặng Tiểu Bình chỉ ra: "Đường lối chính trị của đảng chúng ta trong giai đoạn hiện nay, nói một cách khái quát, chính là toàn tâm toàn ý làm bốn hiện đại hóa."