Ngay từ năm 1936, Chu Ân Lai ở Thi Bắc đã từng tiếp đón các nhân vật quốc tế như nhà báo Mỹ Edgar Snow - người đã phá vỡ phong tỏa của Quốc Dân Đảng để đến thăm Diên An, giới thiệu với họ tình hình khu giải phóng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Sau khi chiến tranh kháng Nhật bắt đầu, Chu Ân Lai đại diện cho Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Vũ Hán, Trùng Khánh, Nam Kinh, Thượng Hải đã tiếp xúc rộng rãi với các sứ tiết, nhà báo, học giả, nhân sĩ chính giới nước ngoài, những người bạn quốc tế và đại diện các tổ chức quốc tế viện trợ Trung Quốc, tiến hành công tác giao thiệp ngoại giao và tuyên truyền. Đặc biệt trong cuộc đấu tranh giao thiệp phức tạp và sắc bén tiến hành trước với Hurley sau đó là Marshall, ông đã tích lũy phong phú kinh nghiệm công tác và đấu tranh đối ngoại, đặt nền móng ban đầu cho việc hoạch định tư tưởng chiến lược chiến lược, phương châm chính sách cơ bản đối ngoại sau này của Đảng Cộng sản Trung Quốc, cũng như nền ngoại giao của Trung Quốc mới.

Ngay khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vừa thành lập, Chu Ân Lai nhậm chức Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao. Ông cùng Chủ tịch Mao Trạch Đông kiên trì chính sách ngoại giao độc lập tự chủ, phá bỏ nền ngoại giao nhục nhã hơn 100 năm qua của Trung Quốc cũ.

Trong thời kỳ "Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất", Chu Ân Lai đã phát huy tài năng phi thường trên mặt trận ngoại giao, vô cùng sáng tạo, tràn đầy sức sống và mang đậm bản sắc. Ông kiên trì nguyên tắc, chưa từng có một chút dao động nào, nhưng lại rất cầu thị, trên cơ sở kiên trì nguyên tắc mà chú trọng tính linh hoạt của sách lược, có lý, có lợi, có tiết chế, sinh động hoạt bát. Ông đã mở ra một luồng gió mới cho nền ngoại giao của Trung Quốc mới, đưa ra các phương châm chịu được thử thách của lịch sử, trở thành một nhà ngoại giao kiệt xuất của Đảng Cộng sản.

Trong khi kiên trì lập trường cơ bản là độc lập tự chủ, Chu Ân Lai lấy việc hoãn lại hoặc ngăn chặn chiến tranh thế giới, tranh thủ hòa bình trong thời gian dài nhất có thể, làm mục tiêu hàng đầu của mình trong phạm vi quốc tế. Ông nói: "Kể từ khi lập quốc, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vẫn luôn kiên trì chính sách ngoại giao hòa bình." Chiến thắng của cuộc kháng Mỹ viện Triều đã khiến việc Mỹ mở rộng khói lửa chiến tranh trên chiến trường Triều Tiên bị ngăn chặn. Vào năm 1963, Chu Ân Lai nhận định: Chiến tranh thế giới đã bị trì hoãn. Ông còn cho rằng, nếu chiến tranh mới đã bị trì hoãn, thì nó cũng có thể được ngăn chặn. Ông cảm thấy chiến tranh hạt nhân không dễ xảy ra. Quốc gia càng có nhiều vũ khí hạt nhân lại càng sợ đánh, khả năng cấm vũ khí hạt nhân đang tăng lên, khả năng trì hoãn đại chiến cũng đang tăng lên, nhưng chiến tranh hạn chế tức chiến tranh cục bộ lại không thể tránh khỏi.

Ông nỗ lực tranh thủ hòa bình trong mọi mặt của công tác ngoại giao.

Tháng 2 năm 1954, Liên Xô đề xuất tại hội nghị ngoại trưởng bốn nước Liên Xô, Mỹ, Anh, Pháp rằng Trung Quốc tham gia Hội nghị Geneva về vấn đề giải quyết hòa bình vấn đề Triều Tiên và khôi phục hòa bình bán đảo Đông Dương. Lúc đó, tiếng súng chiến tranh Triều Tiên tuy đã ngừng, nhưng tình hình căng thẳng ở Viễn Đông không hề được xoa dịu thực sự. Mỹ không từ bỏ bố trí đe dọa Trung Quốc từ ba hướng Triều Tiên, Đông Dương, Đài Loan, tiếp tục kiên trì lập trường phản đối Trung Quốc mới; trong khi các đồng minh của họ lại ngày càng có điều e dè, cho nên cả Anh và Pháp đều có xu hướng đồng ý với đề xuất của Liên Xô. Kết quả, Mỹ buộc phải thay đổi thái độ phản đối ban đầu, đề xuất đã được thông qua. Trung Quốc mới đứng ngang hàng với Liên Xô, Mỹ, Anh, Pháp, với tư cách là một trong năm cường quốc, lần đầu tiên tham dự hội nghị quốc tế quan trọng.

Ngày 1 tháng 4, Chu Ân Lai đến Moscow, tiến hành hội đàm tham vấn với các nhà lãnh đạo Liên Xô như Nikita Khrushchev và nhà lãnh đạo Việt Nam như Hồ Chí Minh, Phạm Văn Đồng về các vấn đề như phương châm Trung Quốc tham gia Hội nghị Geneva. Ngày 12 trở về Bắc Kinh. Ngày 19, chính phủ Trung Quốc chính thức bổ nhiệm Chu Ân Lai làm Trưởng đoàn đại biểu đoàn đại biểu Trung Quốc dự Hội nghị Geneva, Thứ trưởng Ngoại giao Trương Văn Thiên, Vương Giá Thường, Lý Khắc Nông làm đại biểu. Buổi tối, Chu Ân Lai cùng Mao Trạch Đông, Lưu Thiếu Kỳ, Trần Vân, Đặng Tiểu Bình thảo luận các vấn đề liên quan đến việc tham gia Hội nghị Geneva. Trong thời gian này, Chu Ân Lai dặn dò thêm vào một câu phản ánh thái độ cơ bản của ông trong một bài xã luận của tờ "Nhân dân Nhật báo": "Chúng ta không xâm lược người khác, cũng kiên quyết phản đối hành vi xâm lược của bất kỳ ai; chúng ta không đe dọa người khác, cũng phản đối hành vi đe dọa của bất kỳ ai; chúng ta không can thiệp công việc nội bộ của người khác, cũng phản đối người khác can thiệp công việc nội bộ của bất kỳ ai; chúng ta chủ trương hòa bình, phản đối chiến tranh, nhưng đối với bất kỳ cuộc xâm lược vũ trang nào, tuyệt đối sẽ không khoanh tay đứng nhìn."

Ngày 20 tháng 4, ông dẫn đầu đoàn đại biểu đi chuyên cơ từ Bắc Kinh qua Moscow, đến Geneva vào ngày 24. Trước khi xuất phát, Chu Ân Lai triệu tập toàn thể hội nghị các thành viên đoàn đại biểu. Ông chỉ rõ, bất luận chức vụ cao hay thấp, bất kỳ ai cũng phải tuân thủ chế độ và kỷ luật của đoàn đại biểu, không được vi phạm.

Chu Ân Lai đã dốc hết tâm huyết để tổ chức tốt hội nghị lần này. Ông làm việc ngày đêm. Ánh đèn trong phòng thường sáng từ lúc trời tối đến tận trời sáng. Ngủ dậy là ông lại cắm cúi viết, hoặc đọc sách suy nghĩ, cùng các thành viên đoàn đại biểu thảo luận vấn đề. Geneva là khu phong cảnh nổi tiếng thế giới, mệnh danh là "công viên thế giới". Các đoàn đại biểu các nước dự hội nghị đều tìm cơ hội đi du ngoạn ngắm cảnh. Trong đoàn đại biểu Trung Quốc, có người thấy Chu Ân Lai làm việc quá căng thẳng, khuyên ông ra ngoài đi dạo một chút, ông luôn ân cần nói rằng hãy làm thêm chút công việc vậy. Báo chí Thụy Sĩ từng ca ngợi rằng, Thủ tướng của Trung Quốc rất khác biệt, ngày nghỉ cũng không thấy ông ra ngoài du ngoạn, thực sự là toàn tâm toàn ý vì hội nghị.

Hội nghị Geneva chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn đầu thảo luận vấn đề Triều Tiên, kết thúc vào ngày 15 tháng 6; giai đoạn hai bắt đầu từ ngày 16 tháng 6, tiến hành hội nghị hạn chế về vấn đề Đông Dương. Đại hội kết thúc vào ngày 21 tháng 7. Việc thảo luận về vấn đề Triều Tiên kéo dài 51 ngày. Hai tuần trước hội nghị cuối cùng, Bộ Ngoại giao Mỹ đã chỉ thị đoàn đại biểu Mỹ làm cho hội nghị tan vỡ. Đoàn đại biểu Mỹ dùng thủ đoạn thuyết phục và áp chế, khiến các nước khác tham gia "Quân đội Liên hợp quốc" đồng ý thực hiện chỉ thị này. Phó đoàn đại biểu Canada lúc bấy giờ là Ronning trong cuốn sách xuất bản 20 năm sau đã nói rằng: Bài phát biểu và kiến nghị của Thủ tướng Chu Ân Lai hoàn toàn có thể làm cơ sở thảo luận, nhưng Mỹ "hoàn toàn là ngăn cản đạt được giải pháp hòa bình". Do sự phá hoại nhiều bề của đoàn đại biểu Mỹ, không đạt được bất kỳ thỏa thuận nào.

Tại hội nghị cuối cùng, các đại biểu Mỹ tụ tập các nước "Quân đội Liên hợp quốc" tung ra "Tuyên ngôn mười sáu nước", mưu toan kết thúc hội nghị trong tình huống không có bất kỳ thỏa thuận nào. Vào thời khắc mấu chốt này, Chu Ân Lai quyết đoán ngay tại chỗ, đã có bài phát biểu ứng khẩu, đề xuất ít nhất nên thông qua một nghị quyết; quyết định sau này sẽ tiếp tục nỗ lực đạt được thỏa thuận giải quyết hòa bình vấn đề Triều Tiên. Ông nói: "Đoàn đại biểu Trung Quốc mang theo tinh thần hiệp thương và hòa giải lần đầu tiên tham gia hội nghị như thế này, nếu kiến nghị cuối cùng chúng tôi đưa ra hôm nay đều bị từ chối, chúng tôi sẽ không thể không bày tỏ sự tiếc nuối lớn nhất. Nhân dân yêu chuộng hòa bình toàn thế giới sẽ đưa ra phán quyết đối với sự thật này!" Bài phát biểu của ông đanh thép hợp tình hợp lý, chân thành mộc mạc lại tràn đầy lòng căm phẫn, rất lay động lòng người. Trong quá trình ông phát biểu, toàn trường yên phăng phắc. Bước đi anh minh này rõ ràng nằm ngoài dự đoán của đối phương, khiến họ rơi vào thế bị động. Đại biểu Bỉ Spaak vội vã giải thích, nói nhảm rằng "Tuyên ngôn mười sáu nước" hoàn toàn nhất trí với tinh thần kiến nghị của Thủ tướng Chu. Chu Ân Lai lập tức truy vấn: Đã nhất trí, tại sao không thể là mười chín nước? Spaak đành phải bày tỏ tán thành kiến nghị của đoàn đại biểu Trung Quốc. Bộ trưởng Ngoại giao Liên Xô Molotov lập tức đề xuất không giữ bảo lưu ủng hộ kiến nghị của đoàn đại biểu Trung Quốc do đại biểu Bỉ phụ họa. Thế là, trận địa đối phương đại loạn. Đại biểu Mỹ tuyên bố trước khi thỉnh thị chính phủ không chuẩn bị phát biểu ý kiến, không tham gia biểu quyết. Đại biểu Nam Triều Tiên nói Bỉ không thể đại diện cho mười sáu nước, ít nhất không thể đại diện cho Nam Triều Tiên. Chu Ân Lai cuối cùng chỉ rõ: Thái độ như vậy của Mỹ, "khiến tất cả chúng ta đều hiểu rõ đại biểu Mỹ đã cản trở Hội nghị Geneva như thế nào, và ngăn cản việc đạt được kiến nghị dù là mức độ thấp nhất, mang tính hòa giải nhất". Sau sự việc, Molotov chúc mừng bài phát biểu đặc sắc của Chu Ân Lai liền khiến hội nghị thu được thành tựu lớn. Đồng chí Triều Tiên nói: Đồng chí Trung Quốc biến ngoại giao thành nghệ thuật.

Trong thời gian hội nghị, Thủ tướng Ấn Độ Nehru mời Chu Ân Lai thăm Ấn Độ. Mao Trạch Đông bày tỏ Thủ tướng có thể đi một chuyến đến Ấn Độ, làm công tác của Ấn Độ. Thế là trong thời gian nghỉ họp vào ngày 24 tháng 6, Chu Ân Lai bất chấp cái nóng như thiêu đốt, đã thăm Ấn Độ, sau đó còn thăm Myanmar, tranh thủ sự tán đồng của họ đối với lập trường của Trung Quốc trong vấn đề Đông Dương. Trong hai chuyến thăm này, đã công bố năm nguyên tắc chung sống hòa bình nay đã nổi tiếng khắp thế giới và có ảnh hưởng sâu xa.

Năm nguyên tắc chung sống hòa bình, sớm nhất là vào ngày 31 tháng 12 năm 1953, khi Chu Ân Lai tiếp đoàn đại biểu chính phủ Ấn Độ tham gia đàm phán giữa Trung và Ấn về vấn đề quan hệ khu vực Tây Tạng Trung Quốc và Ấn Độ đã đưa ra, "đó chính là các nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau chủ quyền lãnh thổ, không xâm phạm lẫn nhau, không can thiệp công việc nội bộ của nhau, bình đẳng cùng có lợi và chung sống hòa bình". Chu Ân Lai nói: "Giữa hai nước lớn, đặc biệt là giữa hai nước lớn tiếp giáp như Trung và Ấn, nhất định sẽ có một số vấn đề nào đó. Chỉ cần dựa trên những nguyên tắc này, bất kỳ vấn đề tồn đọng nào đã chín muồi đều có thể đem ra bàn bạc." Lần này, trong Tuyên bố chung hội đàm Trung - Ấn và Tuyên bố chung hội đàm Trung - Myanmar mà ông lần lượt công bố sau khi thăm Ấn Độ và Myanmar, đều viết những nguyên tắc này vào, Trung - Ấn, Trung - Myanmar cùng chủ xướng năm nguyên tắc chung sống hòa bình.

Lênin trong tình hình vô sản Liên Xô giành được chính quyền, đối mặt với vòng vây của chủ nghĩa tư bản, đã đề ra tư tưởng chung sống hòa bình giữa các quốc gia có chế độ xã hội khác nhau. Nhưng lúc đó do hạn chế về điều kiện chủ quan và khách quan, Lênin không đưa ra nội dung cụ thể và điều kiện hoàn chỉnh của việc chung sống hòa bình. Chu Ân Lai đưa ra năm nguyên tắc chung sống hòa bình là sự phát triển quan trọng đối với tư tưởng này của Lênin. Năm điều là một thể thống nhất liên hệ lẫn nhau, tác động qua lại lẫn nhau. Chung sống hòa bình là mục đích, tôn trọng lẫn nhau chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là tiền đề, không xâm phạm lẫn nhau, không can thiệp công việc nội bộ của nhau là điều kiện cần thiết để bảo vệ chủ quyền, độc lập, bình đẳng cùng có lợi là cơ sở của quan hệ kinh tế. Giống như Chu Ân Lai từng nói, chỉ có "có bốn điều trước mới có thể thực hiện chung sống hòa bình". Năm điều của quan hệ quốc tế kiên trì hòa bình, bình đẳng, chính nghĩa này, đối chọi gay gắt với chủ nghĩa bá quyền lấy giàu hiếp nghèo, lấy lớn bắt nạt nhỏ, cậy mạnh bắt nạt yếu cùng chính sách xâm lược bành trướng của nó.

Lịch sử sau chiến tranh thế giới thứ hai chứng minh rằng: Chính trị tập đoàn không đi thông, áp đặt giá trị quan của mình lên người khác cũng không đi thông, thứ duy nhất có thể đi thông chính là năm nguyên tắc chung sống hòa bình, chỉ có chung sống hòa bình, thế giới mới có thể ổn định. 35 năm sau vào năm 1989, Đặng Tiểu Bình suy nghĩ nói "Dùng thứ mới nào có thể thay thế những thứ cũ trước đây để xử lý quan hệ chính trị quốc tế đây? Chính trị quốc tế hiện nay vẫn chưa trả lời vấn đề này". Ông suy nghĩ, "Liệu có dùng năm nguyên tắc chung sống hòa bình để thay thế chính trị tập đoàn, chủ nghĩa bá quyền và các hình thức tổ chức khác hay không. Năm nguyên tắc chung sống hòa bình là do hai nước Trung, Ấn đề ra đầu tiên, cụ thể mà nói là do Nehru và Chu Ân Lai đề ra". "Đây là rõ ràng nhất, sáng suốt nhất, là sự khái quát cao nhất của quan hệ chính trị, không những trong quan hệ chính trị, quan hệ kinh tế cũng ở mức độ nào đó thể hiện trong năm nguyên tắc này. Giải quyết vấn đề Bắc - Nam cũng nên tuân theo năm nguyên tắc. Như vậy mới thực sự có thể thiên hạ thái bình."

Năm nguyên tắc chung sống hòa bình hiện nay ngày càng thể hiện sức sống rộng rãi lâu bền của nó.

Đề tài giai đoạn hai của Hội nghị Geneva là thảo luận vấn đề Đông Dương. Vốn dĩ, vấn đề Đông Dương phức tạp hơn vấn đề Triều Tiên rất nhiều, lợi ích quan hệ vô cùng đan xen phức tạp. Nhưng do ngày 7 tháng 5 Việt Nam giành được đại thắng Điện Biên Phủ trên chiến trường, tình hình thay đổi lớn. Giữa tháng 6, mâu thuẫn trong nước Pháp trở nên gay gắt, ngày 20 chính phủ Laniel sụp đổ. Mendes-France - người có xu hướng sớm chấm dứt chiến tranh Đông Dương đứng ra thành lập nội bộ chính phủ. Pháp không muốn hoàn toàn nghe theo Mỹ nữa, Mỹ rất cô lập tại hội nghị, vấn đề Đông Dương đã có khả năng đạt được thỏa thuận. Ngày 15 tháng 6 năm 1954, đoàn đại biểu ba nước Trung, Xô, Việt bàn bạc vấn đề Lào, Campuchia, để khiến hội nghị thu được tiến triển và đạt được thỏa thuận khôi phục hòa bình Đông Dương, Chu Ân Lai đề xuất tại hội nghị đưa ra một số nhượng bộ, để đổi lấy sự bồi thường của Việt Nam trong vấn đề phân khu. Xô, Việt bày tỏ đồng ý. Ngày hôm sau, Chu Ân Lai giải thích với Bộ trưởng Ngoại giao Anh Eden. Ngày 23, Chu Ân Lai gặp mặt Thủ tướng mới của Pháp Mendes-France tại Bern, thẳng thắn trao đổi ý kiến. Cuối cùng, các nước tham dự đã đạt được thỏa thuận, quy định biện pháp cụ thể đình chỉ chiến tranh Đông Dương, quy định nguyên tắc giải quyết vấn đề chính trị Đông Dương. Ngày 21 tháng 7, Chu Ân Lai phát biểu tại hội nghị cuối cùng rằng: "Sự đình chỉ hành động thù địch ở Đông Dương sắp được thực hiện. Hòa bình Đông Dương mà cả thế giới mong mỏi sắp được khôi phục. Giống như Triều Tiên, hòa bình lại một lần nữa chiến thắng chiến tranh. Hãy để chúng ta kiên định hơn nữa niềm tin, tiếp tục nỗ lực bảo vệ và củng cố hòa bình thế giới."

Mỹ tuyên bố không tham gia tuyên ngôn cuối cùng của hội nghị, đặt mình hoàn toàn vào vị trí cô lập.

Sau hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh của Việt Nam công bố văn cáo nói rằng: "Tại Hội nghị Geneva, do sự đấu tranh của đoàn đại biểu nước ta, do sự giúp đỡ của đoàn đại biểu hai nước Liên Xô và nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, chúng ta đã thu được một thắng lợi vĩ đại, chính phủ Pháp đã thừa nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của nước ta, đồng thời đồng ý việc rút lui lực lượng vũ trang Pháp khỏi đất nước chúng ta, cùng với những điều khác." Trung ương Đảng Lao động Việt Nam điện chúc Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, bày tỏ "sự cảm ơn chân thành" đối với "sự giúp đỡ toàn diện" mà phía Trung Quốc dành cho phía Việt Nam trong "cuộc kháng chiến cũng như trong đấu tranh ngoại giao ở Geneva".

Tham gia Hội nghị Geneva là lần đầu tiên Chu Ân Lai bước lên vũ đài quốc tế. Ông dựa trên tinh thần học hỏi, với khí phách và dũng khí của một nhà chính trị và nhà ngoại giao vô sản, tích cực chủ động một cách sáng tạo triển khai công tác mặt trận thống nhất quốc tế rất lớn, đoàn kết và tranh thủ mọi lực lượng có thể đoàn kết và tranh thủ, vạch trần và đánh lui sự phá hoại hội nghị của bọn Dulles, khiến hội nghị thu được thành quả. Có báo chí phương Tây nói rằng, Chu Ân Lai tại hội nghị lần này đã xóa bỏ hình ảnh một Trung Quốc "hiếu chiến" trong tâm trí người nước ngoài. Bài phát biểu của Chu Ân Lai đại diện cho tiếng nói của người châu Á. Mỹ vốn muốn cô lập Trung Quốc tại Hội nghị Geneva, nhưng qua công tác và đấu tranh xuất sắc của đoàn đại biểu Trung Quốc do Chu Ân Lai làm trưởng đoàn, mưu đồ của Mỹ không thể thực hiện được, ngược lại còn khiến chính nó rơi vào cảnh cô lập.

Khi Hội nghị Geneva bắt đầu, quan hệ giữa hai bên Trung - Mỹ vô cùng căng thẳng, đối lập gay gắt. Qua Hội nghị Geneva, đã bắc chiếc cầu nối tiếp xúc của hai bên quan chức Trung, Mỹ. Trong thời gian hội nghị, hai bên Trung - Mỹ đã tiến hành bốn lần hội đàm. Những cuộc hội đàm này trở thành khúc dạo đầu cho các cuộc hội đàm cấp đại sứ Trung - Mỹ sau đó.

Hội đàm cấp đại sứ Trung - Mỹ ban đầu diễn ra ở Geneva, sau đó diễn ra ở Warsaw, kéo dài 15 năm. Đây là một sự sáng tạo độc đáo trong điều kiện đặc biệt của nền ngoại giao Trung Quốc mới dưới sự chủ trì của Chu Ân Lai, nó khiến hai nước lớn Trung - Mỹ trong tình huống đối lập không thừa nhận lẫn nhau, lại có được một kênh thông suốt ý kiến. Cái gọi là "hai nước không thừa nhận lẫn nhau, lại có quan hệ hội đàm, không có quan hệ ngoại giao, nhưng lại phái đại sứ lẫn nhau tiến hành hội đàm lâu dài; hai bên còn có thể đạt được một thỏa thuận nào đó, tức là tuyên bố thỏa thuận, sáng tạo ra cách viết mới trong thỏa thuận là anh nói của anh, tôi nói của tôi. Điều này cũng độc lập một cõi trong lịch sử quan hệ quốc tế. Sự sáng tạo này lúc đó đóng vai trò bày tỏ lập trường, thái độ của Trung Quốc, đồng thời tiến hành đấu tranh và giao thiệp trực tiếp với Mỹ". Ví dụ, năm 1962, Tưởng Giới Thạch nhân lúc đại lục gánh chịu thiên tai, dấy lên làn sóng độc ác phản công đại lục, mây chiến giăng đầy tiền tuyến Phúc Kiến. Chìa khóa lúc đó, là xem thái độ của Mỹ như thế nào. Vương Bỉnh Nam nghe đại biểu Mỹ Cabot nói trong hội đàm cấp đại sứ rằng, họ sẽ dốc toàn lực để ngăn chặn việc này, thậm chí nói, nếu Tưởng Giới Thạch muốn hành động, hai nhà chúng ta liên hợp lại ngăn chặn hắn. Tin tình báo này đã phát huy tác dụng rất lớn đối với việc ra quyết định trong nước lúc bấy giờ. Lại như, Trung Quốc tuyên bố lãnh hải 12 hải lý, Mỹ không thừa nhận. Nhưng phía Mỹ bày tỏ chiến hạm của họ tuyệt đối sẽ không đi vào 12 hải lý, điều này cũng được tiết lộ cho Trung Quốc trong hội đàm đại sứ. Hội đàm cấp đại sứ Trung - Mỹ trên thực tế phản ánh quan hệ hai nước Trung - Mỹ trong điều kiện lịch sử lúc bấy giờ. Hai nước tuy bị cô lập, nhưng lại hiểu rõ đáy lòng lẫn nhau. Chính nhờ sự trí tuệ và tài năng của Chu Ân Lai, có mười mấy năm hội đàm này, cuối cùng hình thành điều kiện Mỹ thừa nhận Đài Loan là lãnh thổ của nước ta, và chấp nhận ba nguyên tắc thiết lập ngoại giao "hủy ước, rút quân và cắt đứt quan hệ ngoại giao" do Trung Quốc đưa ra để thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc.

Trong thời gian Hội nghị Geneva, Chu Ân Lai tiến hành nhiều cuộc đàm phán với Bộ trưởng Ngoại giao Anh Eden, đạt được thỏa thuận thiết lập quan hệ bán ngoại giao là hai nước Trung - Anh trao đổi biện công sứ lẫn nhau ở Bắc Kinh và London. Đây cũng là một phát kiến ​​trong ngoại giao.

Tháng 10 năm 1954, Chu Ân Lai tiếp Thủ tướng Ấn Độ Nehru đến thăm nước ta theo lời mời. Trong hội đàm, Nehru nói đến vấn đề Hội nghị Á - Phi. Chu Ân Lai bày tỏ: Chúng tôi sẵn sàng tham gia hội nghị này, bởi vì hội nghị này vì hòa bình Á - Phi và hòa bình thế giới mà nỗ lực. Ngày 4 tháng 4 năm 1955, Chu Ân Lai trình lên Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc "Phương án tham gia Hội nghị Á - Phi (dự thảo)" và "Kế hoạch thăm Indonesia (dự thảo)", chỉ rõ: "Phương châm chung của chúng ta tại Hội nghị Á - Phi phải là tranh thủ mở rộng mặt trận thống nhất hòa bình thế giới, thúc đẩy phong trào độc lập dân tộc, đồng thời tạo điều kiện để thiết lập và tăng cường các công việc vụ và quan hệ đối ngoại của nước ta với một số nước Á - Phi." Ngày 5, ông tham gia thảo luận của Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Ngày 6, hội nghị Quốc vụ viện thông qua phương châm tham gia hội nghị và danh sách thành viên đoàn đại biểu do Chu Ân Lai đề xuất. Chu Ân Lai làm Trưởng đoàn đại biểu đoàn đại biểu, Trần Nghị, Diệp Quý Tráng, Chương Hán Phu, Hoàng Trấn làm đại biểu. Ngày 7, Chu Ân Lai dẫn đầu đoàn đại biểu đi Quảng Châu.

Hội nghị Á - Phi ấn định triệu tập từ ngày 18 đến 24 tháng 4 tại thành phố núi Bandung phong cảnh hữu tình, là khu nghỉ dưỡng mùa hè của Indonesia. Chu Ân Lai lúc này vừa mới phẫu thuật viêm ruột thừa xong. Ông cho rằng hội nghị lần này vô cùng quan trọng, nhất định phải tự mình tham gia. Đến Quảng Châu rồi, ông vốn định ngày 11 cùng nhân viên đi chiếc máy bay khách thuê riêng của Ấn Độ "Kashmir Princess" xuất phát, vì giữa chừng theo hẹn phải đi Yangon gặp gỡ người đứng đầu chính phủ các nước Myanmar, Ấn Độ, Ai Cập nên đã thay đổi kế hoạch. "Kashmir Princess" cất cánh từ Hong Kong đúng hẹn, nhưng khi tiếp nhiên liệu tại sân bay Kai Tak ở Hong Kong, đã bị đặc vụ Quốc Dân Đảng đặt bom hẹn giờ bên trong cánh máy bay, kết quả chiếc máy bay này khi bay qua vùng trời gần biển Luak ở Bắc Borneo thì phát nổ, 11 nhân viên đoàn đại biểu chính phủ Trung Quốc và Việt Nam cùng phóng viên trong và ngoài nước đều tử nạn. Chu Ân Lai không ngồi chiếc máy bay này, nên không gặp độc thủ.

Ám sát không thể lay chuyển niềm tin tranh thủ hòa bình của Chu Ân Lai, ngày hôm sau, ông viết thư cho Đặng Dĩnh Siêu rằng:

"Có bài học lần này, anh càng phải thận trọng hơn, nỗ lực hơn. Đánh văn trận cũng như đánh võ trận, không thể không có nguy hiểm, cũng không thể đánh trận không có chuẩn bị, mọi thứ đều phải cân nhắc từ nhiều phía, qua bàn bạc tập thể rồi mới hành động. Mong em hãy yên tâm."

Chu Ân Lai với tinh thần bất khuất, vẫn cứ lên đường dự hội nghị. Ngày 14, ông đến Yangon. Tối ngày 15, tiến hành hội nghị phi chính thức sáu nước cùng Nehru, U Nu, Nasser, Phạm Văn Đồng, Naim Khan trao đổi ý kiến. Chu Ân Lai đề xuất tại Hội nghị Á - Phi không nêu vấn đề chủ nghĩa cộng sản, để tránh gây ra tranh cãi không cần thiết, khiến hội nghị không có kết quả. Đề nghị này nhận được sự tán đồng nhất trí. Ngày 17, đến Bandung. Ngày 18, Hội nghị Á - Phi khai mạc.

Chu Ân Lai trở thành nhân vật phong vân trong và ngoài hội trường. Giống như một số phóng viên đưa tin lúc bấy giờ: "Ông xuất hiện ở đâu, ở đó có tiếng hoan hô và tiếng vỗ tay." Khi Chu Ân Lai ngồi chiếc xe ô tô nhỏ tung bay cờ đỏ năm sao lái về hội trường đại hội, quần chúng ven đường phát ra tiếng hoan hô như sấm dậy, mọi người bất chấp sự cảnh giới của cảnh sát, từ bốn phía vây lại. Cảnh tượng cảm động khiến nhà báo Mỹ cũng phải cảm thán rằng: "Mọi người đều phát cuồng vì ông ấy!"

Hội nghị Á - Phi là hội nghị lần đầu tiên do các nước Á - Phi tự lập triệu tập, không có sự tham gia của các nước thực dân phương Tây. Chủ nghĩa đế quốc và bọn phản động vô cùng sợ hãi hội nghị này, cực kỳ căm thù, ngay từ đầu đã giở đủ mọi âm mưu, mưu toan ngăn cản và phá hoại. Tưởng Giới Thạch còn phái ra tổ chức đoàn ám sát, dự định ám sát Chu Ân Lai và những người khác ở Bandung. Nhưng dưới sự cảm hóa của chủ nghĩa yêu nước, có người trong thành viên tổ chức ám sát đã báo cáo với đoàn đại biểu Trung Quốc, đoàn đại biểu Trung Quốc kịp thời áp dụng các biện pháp phòng ngừa. Chủ nghĩa đế quốc thấy âm mưu phá hoại việc triệu tập hội nghị không thành, lại quay sang lợi dụng sự khác biệt về chế độ xã hội và ý thức hệ giữa các nước Á - Phi, cũng như một số sự cách biệt lẫn nhau do thống trị thực dân lâu dài gây ra, châm ngòi ly gián, mưu toan khiến hội nghị lâm vào tranh cãi vô tận rồi đi đến thất bại; đặc biệt là xúi giục quan hệ giữa nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và các nước Á - Phi khác. Trong 29 nước tham gia hội nghị, nước thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc chỉ có 7 nước, nước có quan hệ viện trợ với Mỹ có 22 nước. Rất nhiều nước rất không hiểu về Trung Quốc; một số nước chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa đế quốc, hoài nghi thậm chí thù địch với Trung Quốc. Mỹ cho rằng nó nắm chắc phần thắng phá hoại hội nghị này. Dưới sự xúi giục của chủ nghĩa đế quốc, hội nghị vừa bắt đầu, đại biểu của một số nước đã đưa ra cái gọi là "mối đe dọa cộng sản", cái gọi là "hoạt động lật đổ" v.v.; không khí hội nghị khá căng thẳng.

Ngày 19 tháng 4, buổi chiều ngày họp thứ hai, đến lượt đại biểu Trung Quốc phát biểu. Xét thấy tình hình trên, Chu Ân Lai tạm thời quyết định in bản thảo phát biểu vốn định thành bản viết để phát cho người tham dự, còn bản thân thì tận dụng thời gian nghỉ họp ngắn ngủi buổi trưa để soạn thảo bản thảo phát biểu bổ sung, nhằm đáp lại những lời vu cáo bịa đặt đối với Trung Quốc. Ông vừa viết, vừa giao cho nhân viên dịch ra tiếng nước ngoài. Tại hội nghị toàn thể buổi chiều, ông phát biểu chỉ ra rằng:

"Đoàn đại biểu Trung Quốc đến để tìm kiếm đoàn kết chứ không phải đến để cãi nhau. Chúng ta những người cộng sản từ trước đến nay chưa bao giờ giấu giếm việc chúng ta tin tưởng chủ nghĩa cộng sản và cho rằng chế độ xã hội là tốt. Nhưng tại hội nghị này, không cần thiết phải tuyên truyền tư tưởng ý thức cá nhân và chế độ chính trị các nước, mặc dù sự khác biệt này rõ ràng tồn tại giữa chúng ta."

Ông nói: "Đoàn đại biểu Trung Quốc đến để tìm kiếm điểm chung chứ không phải để tạo ra sự khác biệt. Giữa chúng ta có cơ sở để tìm kiếm điểm chung hay không? Có. Đó chính là đa số tuyệt đối các nước và nhân dân Á - Phi kể từ cận đại đến nay đều từng gánh chịu, và hiện nay vẫn đang gánh chịu tai họa và đau khổ do chủ nghĩa thực dân gây ra. Đây là điều tất cả chúng ta đều thừa nhận. Tìm cơ sở chung từ việc giải quyết đau khổ và tai họa của chủ nghĩa thực dân, chúng ta rất dễ hiểu nhau và tôn trọng lẫn nhau, thông cảm và ủng hộ lẫn nhau, chứ không phải hoài nghi và sợ hãi lẫn nhau, bài xích và đối lập lẫn nhau."

Ông nói: "Vốn dĩ, đối với tình hình căng thẳng khu vực Đài Loan do Mỹ một tay gây ra, chúng ta hoàn toàn có thể đưa ra ở đây... yêu cầu hội nghị thảo luận. ... Chúng ta hoàn toàn có thể đề xuất hội nghị thảo luận vấn đề công nhận và khôi phục địa vị hợp pháp của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa trong Liên hợp quốc. ... Hơn nữa, sự đối xử bất công mà Trung Quốc phải chịu đựng ở Liên hợp quốc, cũng có thể đưa ra phê phán ở đây. Nhưng chúng ta đã không làm như vậy. Bởi vì làm như vậy, rất dễ khiến hội nghị của chúng ta sa lầy vào tranh cãi về những vấn đề này mà không thể giải quyết."

Ông nói: "Hội nghị của chúng ta nên cầu đồng tồn dị." Hội nghị nên khẳng định "nguyện vọng và yêu cầu chung", "chúng ta còn nên trên cơ sở chung để hiểu nhau và coi trọng kiến giải khác biệt của nhau". Ông bàn về vấn đề ý thức hệ và chế độ xã hội khác nhau, vấn đề có hay không có tự do tín ngưỡng tôn giáo, vấn đề cái gọi là hoạt động lật đổ, và nói, "Tục ngữ Trung Quốc có câu 'Trăm nghe không bằng một thấy', chúng tôi hoan nghênh tất cả các đại biểu các nước đến dự hội nghị đi tham quan Trung Quốc, các vị đi lúc nào cũng được, chúng tôi không có bức màn tre, ngược lại là người khác muốn thả màn khói giữa chúng ta."

Ông nói ở phần cuối bài phát biểu: "Một tỷ sáu trăm triệu nhân dân tộc Á - Phi đang mong đợi hội nghị của chúng ta thành công. Các quốc gia và nhân dân yêu chuộng hòa bình toàn thế giới đang mong đợi hội nghị của chúng ta có thể đóng góp vào việc mở rộng khu vực hòa bình và thiết lập hòa bình tập thể. Hãy để các nước Á - Phi chúng ta đoàn kết lại, nỗ lực vì sự thành công của Hội nghị Á - Phi đi!"

Bài phát biểu của Chu Ân Lai nhận được sự hoan nghênh và ca ngợi nhiệt liệt phổ biến của các đại biểu tham dự, hội trường vang lên tiếng vỗ tay không ngớt. Khi ông nói xong trở về chỗ ngồi của mình, rất nhiều đại biểu bước tới bắt tay chúc mừng ông. Thủ tướng Myanmar nói: Bài diễn văn của Chu Ân Lai là "một câu trả lời rất hay cho những kẻ đánh Trung Quốc". Một số đại biểu từng phát biểu ngôn luận tấn công Trung Quốc tại hội nghị cũng đành phải thừa nhận "bài diễn văn này xuất sắc, hòa giải, thể hiện tinh thần dân chủ". Bài phát biểu của Chu Ân Lai đã làm rõ chính sách ngoại giao của Trung Quốc, phản đòn sự bịa đặt vu khống của bọn phản động, khiến nhận thức về Trung Quốc của một số nước càng thêm rõ ràng. Bài phát biểu này đã dẫn dắt hội nghị né tránh bãi đá ngầm, xoay chuyển phương hướng, quay trở lại quỹ đạo đúng đắn. "Cầu đồng tồn dị" - phương châm giao lưu với các nước phương Tây như Anh mà Chu Ân Lai từng đưa ra năm 1954, đã trở thành nguyên tắc của Hội nghị Bandung.

Ngày 22 tháng 4, Chu Ân Lai lại có bài phát biểu ngắn gọn tại Hội nghị Á - Phi, chỉ rõ đoàn đại biểu Trung Quốc không chuẩn bị tham gia thảo luận về ý thức hệ ở đây, bởi vì đây không phải là mục đích của hội nghị. Ngày 23, ông phát biểu tại đại hội, phê phán luận điệu dùng "chính sách thực lực" để thay thế chung sống hòa bình, trình bày cái nhìn về chiến tranh và hòa bình, đồng thời đưa ra "Tuyên ngôn hòa bình (dự thảo)" do đoàn đại biểu Trung Quốc soạn thảo. Nehru của Ấn Độ lập tức phát biểu nói rằng: Bài phát biểu hôm nay của Thủ tướng Trung Quốc nên được coi trọng nhất, lời nói của ông mang tính uy quyền. Khi hội nghị sắp kết thúc, có người khơi mào vấn đề Đài Loan tại hội nghị. Chu Ân Lai buộc phải chỉ rõ tại hội nghị đoàn trưởng tám nước rằng việc giải phóng Đài Loan là nội việc trong nước của nước ta, còn Mỹ chiếm đóng Đài Loan lại là vấn đề quốc tế giữa Trung và Mỹ. Chu Ân Lai nói: "Nhân dân Trung Quốc và nhân dân Mỹ là hữu nghị. Nhân dân Trung Quốc không muốn đánh nhau với Mỹ, chính phủ Trung Quốc sẵn sàng ngồi xuống đàm phán với chính phủ Mỹ, thảo luận vấn đề xoa dịu tình hình căng thẳng Viễn Đông, đặc biệt là vấn đề xoa dịu tình hình căng thẳng khu vực Đài Loan." Tuyên bố này có ảnh hưởng rất lớn, khiến một số chướng ngại vật do một số kẻ dựng lên để phá hoại hội nghị không thể thực hiện được, và dẫn đến cuộc hội đàm cấp đại sứ Trung - Mỹ ngày 1 tháng 8 năm đó được tiến hành. Ngày 24, Hội nghị Á - Phi bế mạc. Chu Ân Lai phát biểu tại hội nghị khẳng định thành tựu mà hội nghị lần này thu được, bày tỏ Trung Quốc kiên quyết ủng hộ cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Á - Phi vì thoát khỏi chủ nghĩa thực dân.

Trong thời gian hội nghị, Chu Ân Lai hầu như làm việc ngày đêm, mỗi ngày chỉ ngủ hai ba tiếng. Mở hội 7 ngày, tổng cộng mới ngủ có mười mấy tiếng. Thực sự mệt quá không chịu nổi, thì mặc quần áo nằm một lát rồi lại tiếp tục làm việc. Có lúc bận đến mức cơm cũng không kịp ăn. Tuy nhiên, hội nghị rốt cuộc cũng đã thu được thành công. Qua sự bàn bạc lặp đi lặp lại của các đại biểu các nước, đặc biệt là Chu Ân Lai trên cơ sở kiên trì nguyên tắc đã đồng ý đổi bốn điều đầu tiên của năm nguyên tắc thành bảy điều, đồng thời đồng ý đổi cụm từ "chung sống hòa bình" thành cụm từ dùng trong Hiến chương Liên hợp quốc là "sống hòa bình với nhau", như vậy, cuối cùng đã thông qua mười nguyên tắc của Hội nghị Bandung. Mười nguyên tắc này, là chiếu cố tình hình có một số nước né tránh không muốn trực tiếp nêu năm nguyên tắc chung sống hòa bình, trên thực tế bao gồm toàn bộ nội dung của năm nguyên tắc chung sống hòa bình.

Trong thời gian hội nghị, Chu Ân Lai phá vỡ quy thức ngoại giao tư sản, tiến hành tiếp xúc rộng rãi một cách tích cực chủ động với các đại biểu các nước tham dự, bất kể nước nhỏ hay nước lớn, đã thiết lập ngoại giao hay chưa thiết lập ngoại giao, kết giao được rất nhiều bạn bè, tăng cường sự hiểu biết của các nước đối với Trung Quốc, tạo điều kiện cho một số nước Á - Phi sau này thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc, đặt nền móng tốt đẹp cho việc tiếp tục phát triển quan hệ hữu nghị giữa Trung Quốc và đông đảo các nước Á - Phi.

Phong cách cao cả cố đại cục, tác phong khiêm tốn đối xử bình đẳng và tấm lòng rộng lớn mang tính nhà chính trị của Chu Ân Lai, đã giành được sự khâm phục và ca ngợi thống nhất của các đại biểu tham dự. Lập trường nghiêm túc bảo vệ hòa bình, phản đối chiến tranh và dốc sức ủng hộ cuộc đấu tranh chính nghĩa của các nước Á - Phi, cùng thái độ "cầu đồng tồn dị", "hiệp thương nhất trí", không áp đặt lên người khác, bày sự thật, lấy lý phục người của Trung Quốc, đã giành được sự đồng tình và ủng hộ của đông đảo các nước Á - Phi. Đại biểu các nước phổ biến khẳng định cống hiến kiệt xuất mà Chu Ân Lai làm đối với Hội nghị Á - Phi. Học giả da đen nổi tiếng vợ chồng Du Bois từng nói với Vương Bỉnh Nam rằng: "Sự nghiệp giải phóng của nhân dân lục địa châu Phi nhận được sự chú ý rộng rãi quốc tế, chính là do bài phát biểu tinh tế của Thủ tướng Chu tại Hội nghị Bandung gây ra."

Ngày 13 tháng 5, Chu Ân Lai sau khi về nước đã có bài phát biểu "Về báo cáo Hội nghị Á - Phi" tại Hội nghị Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, trình bày ý nghĩa lịch sử trọng đại của hội nghị lần này. Ông nói: "Hội nghị này diễn ra trong không có sự tham gia của các nước thực dân phương Tây, do các nước Á - Phi khao khát nắm vận mệnh đất nước mình cử hành, nó phản ánh nguyện vọng và yêu cầu chung của nhân dân Á - Phi chiếm hơn một nửa dân số toàn thế giới." Điều này là lần đầu tiên trong lịch sử.

Cuối năm 1956 đầu năm 1957, Chu Ân Lai xuất ngoại thăm 11 nước Á - Âu, "tìm kiếm hữu nghị, tìm kiếm tri thức, tìm kiếm hòa bình". Đồng thời, ông rất coi trọng việc triển khai các hoạt động ngoại giao nhân dân, trong thời kỳ lịch sử này, mặc dù không ít nước vẫn chưa thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc, nhưng sự qua lại của các đoàn thể hữu nghị và nhân sĩ dân gian diễn ra tấp nập, Trung Quốc ngày càng phát huy vai trò quan trọng trên thế giới.