Cũng giống như lý do khiến người ta coi là sai trái, trong nhiều giới, khi nói rằng một dân tộc không theo Cơ Đốc giáo lại tạo ra được một nền văn minh vượt trội về đạo đức so với chúng ta, một số người chắc chắn sẽ không hài lòng với những gì tôi sắp nói về loài kiến. Nhưng có những người, những trí tuệ vượt xa tầm với của tôi, họ suy ngẫm về côn trùng và các nền văn minh mà không hề bị gò bó bởi những giáo lý Cơ Đốc; và tôi tìm thấy sự khích lệ trong cuốn Cambridge Natural History mới, nơi chứa đựng những nhận xét sau đây của Giáo sư David Sharp về loài kiến:—

“Việc quan sát đã tiết lộ những hiện tượng đáng kinh ngạc nhất trong đời sống của loài côn trùng này. Quả thực, chúng ta khó có thể tránh khỏi kết luận rằng, xét trên nhiều phương diện, chúng đã đạt tới nghệ thuật chung sống trong xã hội một cách hoàn hảo hơn cả loài người chúng ta; và rằng chúng đã đi trước chúng ta trong việc nắm bắt một số ngành nghề và nghệ thuật giúp ích rất nhiều cho đời sống xã hội.”

Tôi cho rằng có lẽ một vài người am tường sẽ tranh cãi với nhận định rõ ràng này từ một chuyên gia được đào tạo bài bản. Các nhà khoa học đương đại thường không dễ trở nên ủy mị trước loài kiến hay loài ong; nhưng họ sẽ không ngần ngại thừa nhận rằng, xét về sự tiến hóa xã hội, những loài côn trùng này dường như đã tiến xa “vượt cả con người”. Ông Herbert Spencer, người mà chẳng ai có thể cáo buộc là có xu hướng lãng mạn, thậm chí còn đi xa hơn nhiều so với Giáo sư Sharp; ông chỉ cho chúng ta thấy rằng loài kiến, theo một nghĩa rất thực tế, đang vượt trước nhân loại cả về đạo đức lẫn kinh tế—khi cuộc đời chúng hoàn toàn cống hiến cho những mục tiêu vị tha. Thực tế là, Giáo sư Sharp có phần hơi thừa thãi khi hạn chế lời khen ngợi của mình dành cho loài kiến bằng nhận xét thận trọng này:—

“Năng lực của loài kiến không giống như của con người. Nó được dành cho sự an nguy của cả giống loài hơn là cho cá thể, những cá thể vốn dĩ, như thể, đã phải hy sinh hoặc chuyên biệt hóa vì lợi ích của cộng đồng.”

—Hàm ý rõ ràng ở đây—rằng bất kỳ thể chế xã hội nào đặt sự cải thiện của cá nhân vào thế hy sinh cho phúc lợi chung, thì đều vẫn còn nhiều điều đáng bàn—có lẽ là đúng, xét từ quan điểm nhân sinh hiện tại. Bởi con người vẫn chưa tiến hóa một cách hoàn hảo; và xã hội loài người vẫn còn đạt được nhiều lợi ích từ sự phát triển cá nhân hóa sâu sắc hơn nữa. Nhưng xét đến các loài côn trùng xã hội, lời chỉ trích ngầm này vẫn còn là một câu hỏi mở. “Sự cải thiện của cá nhân,” Herbert Spencer viết, “bao gồm việc trang bị cho anh ta khả năng hòa nhập tốt hơn vào sự hợp tác xã hội; và điều này, vốn có lợi cho sự thịnh vượng của xã hội, cũng là điều kiện giúp duy trì giống nòi.” Nói cách khác, giá trị của cá nhân chỉ có thể tồn tại trong mối quan hệ với xã hội; và một khi đã thừa nhận điều này, thì việc hy sinh cá nhân vì lợi ích của xã hội đó là tốt hay xấu phải tùy thuộc vào việc xã hội ấy sẽ đạt được hay mất đi những gì nếu các thành viên của nó phát triển cá nhân hóa hơn nữa... Nhưng như chúng ta sẽ sớm thấy, những điều kiện trong xã hội loài kiến xứng đáng nhận được sự chú ý nhất chính là các điều kiện đạo đức; và những điều này vượt xa mọi sự phê phán của con người, bởi chúng hiện thực hóa lý tưởng về sự tiến hóa đạo đức mà ông Spencer đã mô tả là “một trạng thái mà ở đó chủ nghĩa vị kỷ và chủ nghĩa vị tha được hòa giải đến mức cái này hòa tan vào cái kia.” Nghĩa là, một trạng thái mà niềm vui duy nhất có thể có chính là niềm vui của những hành động vị tha. Hay, một lần nữa trích dẫn lời ông Spencer, các hoạt động của xã hội côn trùng là “những hoạt động đặt phúc lợi cá nhân lùi lại phía sau phúc lợi cộng đồng một cách hoàn toàn đến mức cuộc sống cá nhân dường như chỉ được quan tâm đến mức cần thiết để đảm bảo sự chú ý thích đáng cho đời sống xã hội,... cá thể chỉ nhận lấy đúng lượng thức ăn và sự nghỉ ngơi cần thiết để duy trì sức lực của nó.”