Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ sáu của Đảng Cộng sản Trung Quốc

Mùa xuân năm 1928, thời tiết lúc ấm lúc lạnh, thật khó lường. Chính sách manh động trong phong trào cách mạng đã ngừng thi hành, tuy nhiên, cách mạng rốt cuộc nên tiếp tục tiến hành như thế nào, điều này đối với Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng như cơ quan lãnh đạo của Quốc tế Cộng sản phụ trách chi bộ Trung Quốc mà nói, đều còn cần phải khám phá và kiểm điểm sâu hơn nữa.

Đại hội đại biểu lần thứ sáu của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tự nhiên đã được đưa vào chương trình nghị sự.

Việc triệu tập Đại hội VI, tại Hội nghị ngày 7 tháng 8 đã có quyết định: Bộ Chính trị lâm thời của Trung ương cần chuẩn bị triệu tập trong vòng sáu tháng. Hội nghị mở rộng tháng 11 quyết định, Đại hội VI sẽ được triệu tập vào khoảng tháng 3 năm 1928. Tháng 1 năm 1928, Cù Thu Bạch làm báo cáo tại cuộc họp Bộ Chính trị, đề xuất triệu tập Đại hội VI vào khoảng tháng 3, tháng 4, địa điểm tạm thời cân nhắc tại Ma Cao (đa số mọi người chủ trương tại Hồng Kông). Hội nghị yêu cầu Trung ương trong vòng hai tuần phải soạn thảo đề cương thảo luận cho các văn kiện sau: Vấn đề C.Y. (Đoàn Thanh niên Cộng sản), do Trung ương C.Y. soạn thảo; tổ chức Đảng do La Diệc Nông soạn thảo; vấn đề công hội do Ủy ban Công vận soạn thảo; vấn đề ruộng đất và vấn đề chính sách do Cù Thu Bạch soạn thảo; dự thảo cương lĩnh Đảng do Cù Thu Bạch, La Diệc Nông soạn thảo.

Lại qua hơn hai tháng nữa, quyết định của Quốc tế Cộng sản về việc triệu tập Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc mới tới tay Trung Quốc. Ngày 2 tháng 4, Thường vụ Trung ương họp, truyền đạt chỉ thị này. Quốc tế yêu cầu Cù Thu Bạch, La Diệc Nông, Nhậm Bật Thời, Chu Ân Lai, Hoàng Bình lập tức đi Mát-xcơ-va; đồng thời yêu cầu Trần Độc Tú, Bành Thuật Chi, Trương Quốc Đào, Thái Hòa Sâm tham dự Đại hội VI. Quyết định này cho thấy, Quốc tế Cộng sản dành sự coi trọng rất lớn đối với việc triệu tập Đại hội VI của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Thường vụ Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc quyết định, Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai ra nước ngoài phụ trách công tác trù bị triệu tập Đại hội VI của Đảng. Để lại Lý Duy Hán, Nhậm Bật Thời, Đặng Tiểu Bình, v.v. phụ trách công tác lưu thủ Trung ương, lãnh đạo đấu tranh trong nước.

Trước khi rời Thượng Hải sang Nga, Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai cùng với Lý Duy Hán, Nhậm Bật Thời, Đặng Tiểu Bình, v.v. ở lại trong nước phụ trách công tác lưu thủ Trung ương đã cùng nghiên cứu triển khai công tác trong nước. Tháng 4, La Diệc Nông bị bắt, làm lộ việc tổ chức Đảng không thích ứng với môi trường hoạt động bí mật. Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai và các đồng chí lưu thủ trong nước đã nghiên cứu kỹ lưỡng vấn đề này, và Trung ương đã phát ra Thông cáo số 47 vào ngày 18 tháng 5, quy định chín biện pháp cụ thể về chấn chỉnh, phát triển tổ chức và công tác bí mật. Ngày 4 tháng 6, Trung ương lại dựa trên quyết định trước khi họ ra nước ngoài, gửi thư chỉ thị cho Tiền ủy Hồng quân Quân đoàn 4, khẳng định tính chất cách mạng Trung Quốc vẫn là cách mạng tư sản; phản đối chủ nghĩa manh động không màng điều kiện chủ quan và khách quan; Hồng quân Quân đoàn 4 nên phát động công nông bằng thực lực quân sự tại biên giới Tương - Cám, thực hiện cách mạng ruộng đất, tạo ra cục diện cát cứ để phát triển ra xung quanh, đồng thời chỉ định Mao Trạch Đông làm bí thư thành lập Tiền ủy, thành lập Quân ủy Hồng quân Quân đoàn 4 với Chu Đức làm bí thư. Điều này đã đóng vai trò chỉ đạo trọng yếu đối với việc khôi phục và phát triển Hồng quân cùng căn cứ địa.

Cuối tháng 4 năm 1928, Cù Thu Bạch rời Thượng Hải sang Nga. Ngày 29 tháng 4, một đêm mưa lớn. Sáng hôm sau bầu trời vẫn âm u, chiều lại bắt đầu mưa. Cù Thu Bạch hóa trang đến bến tàu, lên tàu khởi hành. Tàu đi hai ngày, cập cảng Đại Liên. Từ đây lên bờ, chuyển sang tàu hỏa tuyến đường sắt Nam Mãn Châu, qua đường sắt Trung Đông, bí mật xuất cảnh từ Mãn Châu Lý. Giữa tháng 5 thì đến Mát-xcơ-va. Sau đó từ đây đi xe ngựa, đến một biệt thự nông thôn gần thị trấn Zvenigorod ở ngoại ô Mát-xcơ-va. Đây là trang viên của một địa chủ thời Sa hoàng, gọi là Biệt thự Bạc, cái tên bắt nguồn từ những bức tường trắng sáng lấp lánh dưới ánh mặt trời. Tòa nhà quay mặt ra đường cái, phía sau là khu vườn xinh đẹp, xuyên qua vườn là một ngọn đồi nhỏ, trên đồi cây cối um tùm. Sau đồi có một con suối, hai bên bờ cây xanh rợp bóng. Tòa nhà chia làm ba tầng, văn phòng Ban thư ký Đại hội VI nằm ở tầng một. Tầng hai có phòng khách chứa được bảy, tám chục người, hội nghị toàn thể của Đại hội VI được tổ chức tại đây. Các phòng khác trên tầng hai là nơi ở của đại biểu Đại hội, Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai, v.v. đều ở đây. Tầng ba cũng có đại biểu ở. Gần biệt thự có một nông trường quốc doanh và một vài ngôi nhà nông thôn rải rác, cánh đồng một màu xanh biếc, đúng là cảnh sắc đầu hè.

Giữa tháng 6, đa số đại biểu đã tới nơi. Ngày 14, 15, triệu tập hội nghị đàm thoại chính trị, một hội nghị trù bị phạm vi nhỏ. Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai, Thái Hòa Sâm, Lý Lập Tam, Vương Nhược Phi, Hạng Anh, Quan Hướng Ứng, Hướng Trung Phát, Đặng Trung Hạ, Tô Triệu Chinh, Trương Quốc Đào, v.v. tham gia, đại biểu Quốc tế Cộng sản Bu-kha-rin cũng tham dự hội nghị. Trong hội nghị đã thảo luận báo cáo chính trị do Cù Thu Bạch soạn thảo chuẩn bị trình lên Đại hội. Trước ngày 17 tháng 6, Xta-lin đã gặp gỡ các nhà lãnh đạo Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc là Cù Thu Bạch, Tô Triệu Chinh, Chu Ân Lai, Đặng Trung Hạ, Lý Lập Tam, v.v., mời họ giới thiệu tình hình và nhiệm vụ của cuộc đấu tranh cách mạng Trung Quốc, đồng thời phát biểu ý kiến về vấn đề cách mạng Trung Quốc. Trong thời gian tiến hành Đại hội, Xta-lin còn gặp gỡ các đồng chí Trung Quốc trong Đoàn Chủ tịch Đại hội. Đối với tình hình cách mạng Trung Quốc, Xta-lin cho rằng nó đang ở giữa hai cao trào, tức là cách mạng đang ở giai đoạn thoái trào chứ không phải cao trào, nhưng đang hướng tới cao trào. Đồng chí Lý Lập Tam, v.v. đề xuất: các nơi ở Trung Quốc đều không ngừng xảy ra các cuộc đấu tranh của công nhân, nông dân, tình hình cách mạng đang tốt đẹp. Xta-lin không tán thành sự đánh giá lạc quan này, ông dùng bút chì đỏ xanh vẽ vài đường cong trên giấy, sau đó vẽ vài gợn sóng ở điểm thấp nhất của đường cong. Điều này có nghĩa là, ngay cả khi cách mạng đang ở giai đoạn thoái trào, vẫn sẽ bắn lên vài gợn sóng nhỏ, chớ nên nhìn những gợn sóng này mà coi là cao trào. Cách ví von sinh động và xác đáng này khiến đa số người tham dự tâm phục khẩu phục.

Ngày 17 tháng 6, Chu Ân Lai, Cù Thu Bạch lần lượt chủ trì hội nghị dự bị tổ chức vào buổi chiều và buổi tối, thảo luận thông qua chương trình nghị sự của Đại hội, danh sách thành phần Đoàn Chủ tịch Đại hội, Ban thư ký, Ủy ban thẩm tra tư cách đại biểu.

Chiều ngày 18, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ sáu của Đảng Cộng sản Trung Quốc long trọng khai mạc. Trong Đoàn Chủ tịch có Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai, Lý Lập Tam, Thái Hòa Sâm, Đặng Trung Hạ, Hướng Trung Phát, v.v., còn có Xta-lin, Bu-kha-rin.

Cù Thu Bạch đại diện Ban Chấp hành Trung ương khóa V đọc diễn văn khai mạc. Ông nói: Giữa Đại hội V và Đại hội VI của Đảng chúng ta, cách mạng Trung Quốc đã trải qua một thời kỳ nguy cấp vô cùng nghiêm trọng. Thế lực phản cách mạng hành động nhất trí, đàn áp, tàn sát chúng ta, thậm chí tập hợp toàn lực để tiêu diệt chúng ta. Đảng Cộng sản Trung Quốc luôn lãnh đạo quần chúng công nông, kiên quyết đấu tranh chống đế quốc quốc tế và mọi thế lực phản cách mạng, đây là điều có ý nghĩa lịch sử vĩ đại. Chúng ta tuy có vô số đồng chí lãnh đạo chiến sĩ công nông dùng toàn lực đấu tranh với kẻ địch mà hy sinh, máu của họ đã chảy xuống tạo nên lịch sử vinh quang vĩ đại. Đáng tiếc, do Trung ương Đảng rơi vào chủ nghĩa cơ hội, khiến cách mạng chịu thất bại. Hội nghị ngày 7 tháng 8 đã sửa chữa sai lầm của chủ nghĩa cơ hội, nhưng trong Đảng vẫn tồn tại nhiều khuynh hướng sai lầm, như chủ nghĩa manh động v.v. Đại hội lần này một mặt phải quét sạch tàn dư của chủ nghĩa cơ hội, mặt khác cũng phải quét sạch mọi biến tướng của chủ nghĩa cơ hội. Cù Thu Bạch yêu cầu Đại hội phát huy đầy đủ dân chủ, đặc biệt hy vọng các đồng chí phụ trách báo cáo rõ những sự thật đã trải qua, để Đại hội chỉ rõ cái gì là chủ nghĩa cơ hội, cái gì là chủ nghĩa Bôn-sê-vích, khiến toàn Đảng thấu hiểu. Ông nói, Đại hội VI nhất định có thể sửa chữa mọi khuynh hướng sai lầm, đưa Đảng đi lên con đường đúng đắn, hoàn thành nhiệm vụ vĩ đại của cách mạng Trung Quốc và cách mạng thế giới.

Từ ngày 19 tháng 6, Đại hội bắt đầu chương trình nghị sự chính thức. Cùng ngày, Bí thư Quốc tế Cộng sản Bu-kha-rin đọc báo cáo "Cách mạng Trung Quốc và nhiệm vụ của Đảng Cộng sản Trung Quốc", kéo dài tới chín tiếng đồng hồ. Quan điểm về tình hình cách mạng Trung Quốc trong báo cáo nhất trí với ý kiến của Xta-lin.

Ngày 20, Cù Thu Bạch đại diện Ban Chấp hành Trung ương khóa V đọc báo cáo chính trị. Ngay từ tháng 4, ông đã viết xong một bản báo cáo bằng văn bản "Cách mạng Trung Quốc và Đảng Cộng sản — Báo cáo về cách mạng Trung Quốc từ năm 1925 đến năm 1927", khoảng mười vạn chữ, chia làm ba chương: Cuộc đấu tranh giành quyền lãnh đạo cách mạng Trung Quốc; Quá khứ và tương lai của Đảng Cộng sản Trung Quốc; Vấn đề hiện tại của cách mạng Trung Quốc. Trong báo cáo miệng, ông chỉ làm rõ và bổ sung những ý nghĩa chưa được triển khai trong báo cáo văn bản, chia thành năm vấn đề: 1. Vấn đề cách mạng Trung Quốc; 2. Bài học quá khứ; 3. Nguy cơ của chủ nghĩa manh động giai đoạn hiện nay; 4. Tình hình cách mạng; 5. Nhiệm vụ của Đảng. Báo cáo miệng dài khoảng bảy vạn chữ, cũng nói trong chín tiếng đồng hồ. Môi trường yên tĩnh của Biệt thự Bạc cung cấp mọi điều kiện thuận lợi và thời gian đầy đủ cho các đại biểu Đại hội VI hồi tưởng lịch sử, tổng kết bài học, nhìn về tương lai. So với những hội nghị họp vội vàng trong nước trong cơn khủng bố trắng mà không thể nói hết ý, điều kiện cách biệt này thật đúng là trời vực. Có lẽ đây là lý do thời gian của một số báo cáo được sắp xếp khá đầy đủ chăng!

Trong báo cáo chính trị, Cù Thu Bạch đã trình bày một cách đúng đắn về mặt lý luận tính chất và nhiệm vụ của cách mạng Trung Quốc, luận giải cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản giành quyền lãnh đạo cách mạng từ tay giai cấp tư sản, phê bình sai lầm của chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh. Đối với chủ nghĩa manh động "tả" khuynh, ông đã tự phê bình, cũng hy vọng các đại biểu phê bình mình. Ông nói: "Chủ nghĩa cơ hội và chủ nghĩa manh động đều mang theo dư độc của chủ nghĩa Quốc dân Đảng", "Sau ngày 7 tháng 8, coi 'quá khích' hoặc 'ngăn cản cách mạng' là chủ nghĩa cơ hội, cấm giết thổ hào ác bá là chủ nghĩa cơ hội; cái gọi là chủ nghĩa xã hội là giết người phóng hỏa, giết càng nhiều người thì chủ nghĩa xã hội càng nhiều, chia đều ruộng đất là chủ nghĩa xã hội nhất, chủ nghĩa cộng sản nhất, hoàn toàn thể hiện khuynh hướng tiểu tư sản. Khuynh hướng chủ nghĩa cơ hội mới có liên quan đến chủ nghĩa manh động. Chủ nghĩa manh động là mặt trái của chủ nghĩa cơ hội. Sự biến Mã Nhật, không chuẩn bị bạo động thì đúng là chủ nghĩa cơ hội, nhưng có nơi chỉ vài chục người cũng muốn tới bạo động, nói rằng hôm nay không thể không bạo động, chủ trương bạo động tức là chủ nghĩa xã hội, không bạo động tức là chủ nghĩa cơ hội của giai cấp tư sản". Ông hy vọng toàn Đảng có nhận thức sâu sắc về chủ nghĩa manh động, ông nói: "Hiện nay các nơi ở các bộ Đảng cũng phản đối chủ nghĩa manh động, ai ai cũng phản đối chủ nghĩa manh động. Chủ nghĩa manh động là thứ vô cùng nguy hiểm. Nhưng không hiểu chủ nghĩa manh động là gì mà chỉ phản đối về mặt hình thức thì còn nguy hiểm hơn".

Chủ nghĩa manh động biểu hiện ở vấn đề ruộng đất là chủ trương tịch thu tất cả mọi ruộng đất. Cù Thu Bạch trong báo cáo đã phê bình quan điểm này, ông nói: Cương lĩnh của Đảng chúng ta là quốc hữu hóa ruộng đất, tịch thu ruộng đất của tất cả địa chủ, chứ không phải tịch thu ruộng đất của nông dân tự canh. Ý kiến này, Trung ương đã từng tranh luận với đồng chí Mao Trạch Đông, đồng chí Mao Trạch Đông từng nói Trung Quốc đã là Cách mạng Tháng Mười rồi, nhất định phải tịch thu tất cả mọi ruộng đất. Cù Thu Bạch chỉ rõ, ở nơi phong trào nông dân phát triển, không có nghĩa đó là chuyên chính vô sản. Những nơi này nếu muốn củng cố thành quả cách mạng đã có, họ phải phát triển ra bên ngoài, khi có nguy cơ bị kẻ địch tiêu diệt thì nên tránh đi, áp dụng phương thức chiến tranh du kích, giữ gìn thực lực của bản thân, mặt khác lại phát động bốn phía, khơi dậy quần chúng nông dân ở các nơi xung quanh. Chúng ta hiện nay đối với nông dân, phải lãnh đạo họ trong mọi hoàn cảnh, áp dụng mọi phương thức đấu tranh, phàm là thứ nông dân cần thì phải lập tức lãnh đạo họ đấu tranh, từ kháng tô kháng thuế cho đến chiến tranh du kích, thậm chí tiến thêm một bước nữa là "cát cứ" — "cát cứ" này không phải cứng nhắc, mà là phải mở rộng cục diện này. Ở đây, Cù Thu Bạch đã tiến thêm một bước, nêu rõ tư tưởng chiến tranh du kích và cát cứ vũ trang, là điều vô cùng quý báu.

Khi phê bình chủ nghĩa manh động và chủ nghĩa cơ hội, Cù Thu Bạch đã nêu ra vấn đề "chủ nghĩa súng ống trong Đảng Cộng sản". Ông nói: Trong quá trình bạo động Nam Xương và bạo động Quảng Châu, biểu hiện ra đa số đồng chí làm công tác quân sự tiếp cận quần chúng ít, thường hay ảo tưởng, cho rằng chỉ cần đơn thuần dựa vào súng ống là có thể giành được thắng lợi cách mạng. Ông nói: Cần biết rằng đảng viên cộng sản, chiến sĩ tiên phong của giai cấp vô sản, mưu cầu giải phóng cho giai cấp vô sản toàn thế giới, không phải dùng súng đạn mà đạt được. Ở đây, Cù Thu Bạch đã phê bình quan điểm quân sự đơn thuần thậm chí là sai lầm đầu cơ quân sự của một số đồng chí trong Đảng, điều này chắc chắn là đúng. Nhưng, nếu tách đoạn này ra, đặc biệt là nửa sau của đoạn này, mà không liên hệ với việc ông luôn coi trọng vũ trang cách mạng, chiến tranh cách mạng, coi trọng chiến tranh du kích Hồng quân và cát cứ vũ trang v.v. để xem xét, thì rất dễ khiến người ta hiểu lầm ông đang phản đối luận điểm nổi tiếng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin là "súng ống tạo ra chính quyền". Sau này trong mười năm động loạn, quan điểm này của ông quả nhiên trở thành một "tội trạng" không nhỏ để các "anh hùng" luận tội phê phán!

Cù Thu Bạch đau xót vì bản thân và một số nhà lãnh đạo Đảng vừa thiếu rèn luyện thực tiễn cách mạng, lại thiếu tu dưỡng lý luận cách mạng, gây tổn hại cho cách mạng, nên trong báo cáo nói: Phong trào quần chúng thực tế, tôi tiếp thu bài học từ nó, còn tốt hơn bài học trong sách vở. Lại nói: Đảng ta thiếu lý luận, Đảng cách mạng cần nhân viên công tác có lý luận đúng đắn, dù chỉ vài chục người cũng là tốt. Đảng không có lý luận, tất sẽ phá sản. Đảng ta có trí thức, công nhân và đồng chí nông dân, đều phải huấn luyện. Phải có lý luận của Đảng mới có thể làm cho Đảng phong phú, điều này không có nghĩa chỉ cần một lý luận là có thể làm cách mạng, Đảng ta trong tám năm qua, sự phát triển của phong trào cách mạng, thiếu lý luận căn bản, là một trong những điểm yếu của Đảng. Một đảng, một đảng viên, một người cách mạng, chỉ có dùng lý luận cách mạng vũ trang bản thân, mới có thể giành được thắng lợi và thành công trong thực tiễn cách mạng, mà qua sự kiểm nghiệm của thực tiễn cách mạng, lý luận cách mạng sẽ càng được làm phong phú và phát triển hơn nữa, dẫn dắt phong trào cách mạng tiến lên tốt hơn.

Đại cách mạng Trung Quốc thất bại, rốt cuộc trách nhiệm thuộc về ai? Trong Đảng có phản ứng rất mạnh mẽ. Một số đồng chí nghiêm khắc trách móc người khác, mà lơ là phê bình bản thân; có người thì mang thù riêng, một mực yêu cầu truy cứu trách nhiệm cá nhân. Cù Thu Bạch không tán thành kiểu trách móc và truy cứu này, mà chủ trương nghiêm khắc trách mình. Ông nói: Chúng ta cũng có thể phê bình Quốc tế, nói đối với sự chỉ đạo của Trung Quốc thế này thế nọ, không thiết thực! Lại là nguyên nhân của những người chỉ đạo khác v.v., mà phát sinh chủ nghĩa cơ hội; nhưng điều này không thể gạt bỏ trách nhiệm của chính mình. Đối với hành vi của Trương Quốc Đào trong hội nghị thiếu thiện chí với người, nhiệt tình chỉ trích người khác, không có lợi cho sự đoàn kết của Đảng, Cù Thu Bạch thẳng thắn phê bình. Dưới đây là đoạn đối thoại khi kết thúc báo cáo:

Cù Thu Bạch: Về những việc đã qua, hoặc Quốc Đào đúng, Thu Bạch đúng, Độc Tú đúng, những vấn đề này thảo luận lên thì có ý nghĩa, nhưng không thể so sánh với nhiệm vụ hiện tại của chúng ta.

Quốc Đào: Một mình anh nói suốt chín tiếng đồng hồ, linh tinh một đống.

Cù Thu Bạch: Chúng ta nên chỉ ra cái không đúng, chỉ ra khuynh hướng chủ nghĩa thiểu số, chủ nghĩa cải lương, mọi người cùng sửa chữa, còn việc phân biệt thị phi cá nhân, không phải là không cần, hy vọng ủy ban tổ chức giải quyết, sau này báo cáo với Đại hội là được. Đây là vấn đề đã quyết định trong chương trình nghị sự rồi. Hiện tại báo cáo của tôi xong rồi. (Toàn trường vỗ tay không ngớt)

Một sai lầm chủ yếu trong báo cáo của Cù Thu Bạch là vẫn đánh giá quá cao tình hình cách mạng Trung Quốc hiện nay, cho rằng cách mạng có sự tiến triển không gián đoạn, cách mạng rõ ràng là đang lên cao, vì vậy chiến lược tổng thể của Đảng vẫn là bạo động vũ trang giành chính quyền. Ngoài ra, sau Hội nghị ngày 7 tháng 8, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc thực hiện chủ nghĩa trừng phạt về mặt tổ chức, dẫn đến việc đến Hội nghị tháng 11 đã xử phân một loạt cán bộ cao cấp của Đảng (bao gồm Chu Ân Lai, Mao Trạch Đông v.v.). Cù Thu Bạch trong báo cáo không kiểm điểm sai lầm này, ngược lại còn cho rằng việc Hội nghị tháng 11 thực thi kỷ luật của Đảng là cần thiết.

Từ ngày 21, các đại biểu dùng bảy ngày thời gian thảo luận sôi nổi về báo cáo chính trị của Cù Thu Bạch. Đã phê bình sai lầm chủ nghĩa đầu hàng hữu khuynh của Trần Độc Tú, cũng phê bình sai lầm chủ nghĩa manh động "tả" khuynh của Cù Thu Bạch. Hội nghị phát huy đầy đủ dân chủ trong Đảng, thực sự làm được "biết gì nói nấy, nói không tội, nghe thì sửa". Đại hội thành lập các ủy ban chính trị, tổ chức, phong trào công nhân, phong trào Xô Viết, tuyên truyền, thanh niên, phụ nữ, thẩm tra tài chính, quân sự, ruộng đất nông dân v.v., Cù Thu Bạch tham gia sáu ủy ban là chính trị, tổ chức, công nhân, Xô Viết, tuyên truyền, ruộng đất nông dân, đồng thời đảm nhiệm vị trí triệu tập viên Ủy ban Chính trị. Trên cơ sở nghiêm túc lắng nghe ý kiến phê bình của các đại biểu, ngày 28 tháng 6, Cù Thu Bạch đã đưa ra kết luận về thảo luận báo cáo chính trị tại hội nghị toàn thể.

Trong kết luận, Cù Thu Bạch tiến thêm một bước tự phê bình, phân tích sâu sắc nguồn gốc giai cấp xã hội và nguồn gốc tư tưởng lý luận sản sinh ra chủ nghĩa manh động và chủ nghĩa mệnh lệnh, nhận thức thêm về tác hại của sai lầm "tả" khuynh. Đối với chủ nghĩa mệnh lệnh, ông nói: Đồng chí Bu-kha-rin đã phát hiện ra chủ nghĩa mệnh lệnh của chúng ta, biến Đảng thành Đảng ông chủ, ông chủ gọi công nhân làm việc, làm tốt thì thưởng, có đồng chí không có chỗ sắp xếp thì cho việc làm, đây chính là chúng ta làm hại công nhân. Nếu cứ tiếp tục như thế này, cho dù đã định ra chính sách tốt thế nào cũng không được. Đối với vấn đề Trần Độc Tú tham gia hội nghị mà các đại biểu liên tục nêu ra, Cù Thu Bạch đã giải thích trong kết luận: Từ trước Hội nghị ngày 7 tháng 8 đến sau Hội nghị tháng 11, Quốc tế Cộng sản luôn muốn Trần Độc Tú đến Mát-xcơ-va, nhưng Trần kiên quyết không chịu. Tôi chủ trương ông ta tham gia hội nghị mở rộng, sau này đại biểu Quốc tế La-min-na-dơ vẫn muốn ông ta đến đây, vì họp hành rất nguy hiểm, mà ông ta lại không chấp nhận ý của Quốc tế. Còn về vấn đề trách nhiệm thất bại của Đại cách mạng, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc phải chịu trách nhiệm, chứ không thể đổ lỗi cho Quốc tế Cộng sản, vẫn phải trách chính chúng ta. Bản thân Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, trách nhiệm của Trần Độc Tú với tư cách Tổng bí thư, cũng như công lao và lỗi lầm của ông ta trong lịch sử cách mạng Trung Quốc, nên áp dụng thái độ thực sự cầu thị, cố gắng công bằng. Ông nói: Có phải trách nhiệm chỉ mình Trần Độc Tú chịu không? Mọi người nói không nên, lại nói ông ta nên chịu nhiều hơn một chút. Đây là quan điểm pháp luật. Tư tưởng của ông ta có hệ thống, mang theo quan điểm tách rời chủ nghĩa Mác - Lê-nin, về mặt ý nghĩa chính trị, ông ta phải chịu trách nhiệm. Nhưng vai trò của ông ta trong cách mạng Trung Quốc luôn vĩ đại. Ở Vũ Hán ông ta có chính sách cơ hội, gây cản trở, thậm chí bán đứng giai cấp công nhân, điều này là đúng, nhưng Bộ Chính trị Trung ương lúc đó là cùng chịu trách nhiệm với ông ta. Còn về quá khứ, từ tạp chí "Tân Thanh Niên" thời Phong trào Ngũ Tứ, ông ta có công lao rất lớn đối với cách mạng Trung Quốc. Hiện nay, chỉ có thể nói cá nhân ông ta phạm sai lầm. Về chính trị, chủ nghĩa cơ hội nên do Bộ Chính trị chịu trách nhiệm.

Trong kết luận, Cù Thu Bạch dành sự khẳng định đầy đủ cho việc phát huy dân chủ trong Đảng của Đại hội lần này. Ông nói: Đối với Trung ương, các đại biểu các nơi đều công kích (ghi chú: ý nói phê bình - tác giả), hoặc công kích còn chưa đủ. Đây là hiện tượng mới, trong đời sống của Đảng trước đây chưa từng có. Trước đây, cái gọi là Đảng tức là Ủy ban chấp hành, Ủy ban chấp hành tức là Thường vụ, Thường vụ tức là Bí thư, có thể quyết định tất cả! Đại hội lần này thì khác, không chỉ nhận chỉ thị của Quốc tế Cộng sản, mà còn nhận sự chỉ đạo của đại biểu quần chúng các nơi. Đại biểu Đại hội Đảng do các nơi bầu ra là lần đầu tiên, lần đầu tiên bầu ra từ chi bộ và từ quần chúng; nhận được bài học quá khứ, chỉ ra sai lầm của Trung ương, đây là hiện tượng tốt. Chúng ta hy vọng Đại hội lần thứ bảy sẽ miễn trừ mọi khuynh hướng tiểu tư sản.

Nghị quyết chính của Đại hội VI, tức nghị quyết chính trị là do Cù Thu Bạch soạn thảo, sau khi Míp, Bu-kha-rin sửa đổi, Cù Thu Bạch lại sửa một lần nữa. Chiều ngày 9 tháng 7 tại Đại hội, Cù Thu Bạch đọc từng đoạn dự thảo nghị quyết chính trị, sau khi đại biểu Đại hội vừa thảo luận vừa sửa đổi, toàn thể nhất trí thông qua. Lúc này toàn trường tiếng vỗ tay như sấm, hoan hô "Đảng Cộng sản Trung Quốc vạn tuế!" và hát vang "Quốc tế ca".

Trong cuộc bầu cử sau đó, Cù Thu Bạch tiếp tục trúng cử Ủy viên Trung ương, và tại Hội nghị toàn thể lần thứ nhất khóa VI trúng cử Ủy viên Bộ Chính trị Trung ương. Do phạm sai lầm manh động "tả" khuynh, nên trong cuộc bầu cử nhận được ít phiếu hơn.

Đường lối của Đại hội VI về cơ bản là đúng đắn, có tác dụng tích cực đối với sự phát triển của cách mạng Trung Quốc sau này, công tác của Đảng trong một thời kỳ đã được phát triển. Khuyết điểm của Đại hội VI thể hiện ở chỗ đối với vai trò của giai cấp trung gian và mâu thuẫn nội bộ của thế lực phản động, thiếu đánh giá đúng đắn; đối với tính trường kỳ của cách mạng Trung Quốc và tầm quan trọng của căn cứ địa cách mạng nông thôn thiếu nhận thức đúng đắn; đối với bản chất của chủ nghĩa manh động thiếu nhận thức sâu sắc, v.v. Những khuyết điểm này cản trở việc sửa chữa triệt để sai lầm "tả" khuynh trong Đảng, và sau này bị những người mang tư tưởng "tả" khuynh phát triển thành sai lầm "tả" khuynh nghiêm trọng hơn.

Trong thời gian Đại hội VI họp, Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai rất quan tâm đến công tác trong nước, gửi "Điện tín chỉ thị công tác trong nước" về nước, truyền đạt tinh thần Đại hội VI. Nhấn mạnh phải kiên quyết phản đối chủ nghĩa manh động, tuyệt đối không được làm suy yếu sự chỉ đạo đối với chiến tranh du kích của nông dân, phải mở rộng căn cứ địa Xô Viết và tăng cường tổ chức Hồng quân. Nhiệm vụ chủ yếu của Đảng vẫn là lật đổ ách thống trị của đế quốc, thực hiện cách mạng ruộng đất, phấn đấu giành chính quyền Xô Viết theo chế độ chuyên chính công nông. Sau khi nhận điện, Trung ương gửi điện tín tới các tổ chức Đảng các nơi để thảo luận, kịp thời chỉ đạo công tác của toàn Đảng.

Tham dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ sáu của Quốc tế Cộng sản

Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc bế mạc, Đại hội đại biểu lần thứ sáu của Quốc tế Cộng sản tiếp đó được triệu tập tại Mát-xcơ-va, từ ngày 17 tháng 7 đến ngày 1 tháng 9. Trước đó, trong thời gian tiến hành Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc, Bí thư Quốc tế Cộng sản Bu-kha-rin tuyên bố, Quốc tế Cộng sản không cử đại biểu thường trú đến Trung Quốc nữa, chuyển sang Đảng Cộng sản Trung Quốc thành lập đoàn đại biểu thường trú tại Quốc tế Cộng sản. Sau khi Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc kết thúc, Cù Thu Bạch được giữ lại Mát-xcơ-va, đảm nhiệm chức vụ Trưởng đoàn đầu tiên của Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc. Đoàn đại biểu gồm năm người: Đại biểu thường trú tại Quốc tế Cộng sản là Cù Thu Bạch, Trương Quốc Đào; đại biểu thường trú tại Quốc tế Công hội Đỏ là Đặng Trung Hạ, Dư Phi; đại biểu thường trú tại Quốc tế Nông dân là Vương Nhược Phi. Quốc tế Cộng sản liên hệ với Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc thông qua Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc. Cù Thu Bạch với tư cách là Trưởng đoàn đại biểu, phải lãnh đạo công tác của đoàn đại biểu, tham dự các cuộc họp Đại hội Quốc tế Cộng sản, Ủy ban chấp hành, Đoàn Chủ tịch, tham gia các quyết sách của Quốc tế Cộng sản về vấn đề Đảng và cách mạng Trung Quốc, trách nhiệm vô cùng to lớn. Quốc tế Cộng sản triệu tập Đại hội đại biểu lần thứ sáu, Cù Thu Bạch cùng với Chu Ân Lai, Tô Triệu Chinh, Trương Quốc Đào, v.v. tham dự hội nghị lần này.

Cù Thu Bạch và Tô Triệu Chinh cùng trúng cử thành viên Đoàn Chủ tịch Đại hội, lại cùng với Tô Triệu Chinh, Trương Quốc Đào tham gia Ủy ban soạn thảo cương lĩnh. Cù Thu Bạch thông thạo tiếng Nga, có tu dưỡng lý luận, lại là người phụ trách đoàn đại biểu, do đó, ông là người phát biểu quan trọng trong số các đại biểu Trung Quốc tại Đại hội VI Quốc tế. Cơ quan lãnh đạo Đại hội chỉ định ông đảm nhiệm một trong ba người báo cáo bổ sung về vấn đề phong trào cách mạng dân tộc thuộc địa. Sau khi người báo cáo chính là Kuusinen phát biểu, ông lần lượt đọc báo cáo bổ sung tại Đại hội vào ngày 15 và 21 tháng 8. Đồng thời, vào ngày 27 tháng 7, 4 tháng 8, 23 tháng 8, lần lượt phát biểu ý kiến về các vấn đề báo cáo của Bu-kha-rin, khủng hoảng chiến tranh và xây dựng chủ nghĩa xã hội Liên Xô, v.v.

Một người cộng sản chính trực, nên luôn kiên trì chân lý, vĩnh viễn không mù quáng tuân theo, độc lập tư duy, phân biệt rõ phải trái. Như vậy, anh ta mới thực sự thuộc về giai cấp vô sản, thuộc về quần chúng nhân dân. Với tư cách là đại biểu của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Cù Thu Bạch tại Đại hội VI Quốc tế đã thể hiện đầy đủ tinh thần này.

Trong thời gian Đại hội VI Quốc tế, Cù Thu Bạch đã nảy sinh bất đồng ý kiến với Bí thư Quốc tế Cộng sản Bu-kha-rin, Bí thư Quốc tế Công hội Đỏ Lozovsky, và đã phê bình họ trong bài phát biểu.

Bu-kha-rin trong "Đề cương về tình hình quốc tế và nhiệm vụ Quốc tế Cộng sản" đã đưa ra lý luận "thời kỳ thứ ba". Mặc dù bản thân Bu-kha-rin có chút dè dặt về lý luận này, nhưng dưới sự kiên trì của đại biểu Đảng Cộng sản (Bôn-sê-vích) Liên Xô tham dự Đại hội VI Quốc tế, Bu-kha-rin không những đưa ra lý luận này, mà còn tại Đại hội phê bình các ý kiến khác biệt với lý luận này. Lý luận này chia tình hình thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ nhất thành ba thời kỳ: Thời kỳ thứ nhất (1918—1923), khủng hoảng nghiêm trọng chủ nghĩa tư bản, giai cấp vô sản thực hiện hành động cách mạng trực tiếp; thời kỳ thứ hai (1923—1928), kinh tế chủ nghĩa tư bản hồi phục, dần dần ổn định, giai cấp vô sản tiếp tục đấu tranh; thời kỳ thứ ba (sau năm 1928), mâu thuẫn nội bộ các nước tư bản chủ nghĩa ngày càng gay gắt, phong trào đấu tranh cách mạng ở thuộc địa phát triển nhanh chóng. Do đó sẽ xảy ra chiến tranh giữa các nước đế quốc, cũng như chiến tranh giải phóng dân tộc chống đế quốc. Chiến tranh sẽ gây ra cách mạng, từ đó dẫn đến sự sụp đổ tổng thể của chủ nghĩa tư bản. Tình hình cách mạng trực tiếp của giai cấp vô sản sắp đến. Thực tiễn chứng minh, lý luận "thời kỳ thứ ba" là lý luận dẫn đến chủ nghĩa phiêu lưu "tả" khuynh, là lý luận cực kỳ có hại. Ít nhất đối với Đảng Cộng sản Trung Quốc mà nói, là như vậy.

Cù Thu Bạch là một trong những đại biểu tại Đại hội VI Quốc tế đầu tiên đặt nghi vấn thậm chí phủ định lý luận "thời kỳ thứ ba", trước ông đã có đại biểu Ba Lan Kostrzewa phát biểu. Cù Thu Bạch trước hết chỉ ra "không rõ lắm về nhiều vấn đề trong đó". Ông nói: "Nhiệm vụ tổng thể của Quốc tế Cộng sản là ngăn chặn chiến tranh, bảo vệ Liên Xô và bảo vệ cách mạng Trung Quốc. Có lẽ ba nhiệm vụ này chính là đặc điểm của cái gọi là thời kỳ thứ ba. Nhưng, tôi cho rằng, ở đây chúng ta còn một khoảng trống, đó là về phương diện phân tích kinh tế, khi nói về sự tăng trưởng lực lượng sản xuất công nghiệp, cải thiện kỹ thuật v.v., chỉ nhắc nhẹ nhàng một chút ảnh hưởng của tình hình kinh tế mới đối với nông nghiệp, đối với hiện trạng hàng tỷ nông dân. Sự phân tích về phương diện này là cưỡi ngựa xem hoa hoặc không đủ rõ ràng". Vai trò của nông dân và vấn đề ruộng đất nông dân, vấn đề thuộc địa cũng như vấn đề Viễn Đông Thái Bình Dương, v.v., đều nên có sự phân tích chi tiết, đánh giá chính xác, trình bày rõ ràng. "Ký nhiên ngã đắc bất đáo hữu quan nông nghiệp、thực dân địa hòa thái bình dương vấn đề đích minh xác đáp án，na mạ，sở vị đệ tam thời kỳ hòa đệ nhị thời kỳ tự hồ tựu khu biệt thậm vi liễu。"

Trong bài phát biểu tại Đại hội, Cù Thu Bạch đã trình bày lý luận và chính sách cơ bản của cách mạng Trung Quốc, tổng kết bài học kinh nghiệm của Đại cách mạng, đề ra đường lối tổng thể của Đảng. Ông nói: "Đường lối tổng thể của Đảng chính là tranh thủ quần chúng". Ông cho rằng, nên hiểu nhiệm vụ này theo ý nghĩa này, tức là cách mạng Trung Quốc không tiêu vong, ngay cả sau khi bị thất bại nghiêm trọng, nó vẫn đang tiếp tục phát triển, hiện nay nó cần phải tập hợp lại sức mạnh.

Một số đại biểu tham dự Đại hội VI Quốc tế, do cơ quan lãnh đạo Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc từng nảy sinh sai lầm hữu khuynh và "tả khuynh", liền phủ định sạch trơn Đảng Cộng sản Trung Quốc và cách mạng Trung Quốc. Đây là một khuynh hướng sai lầm nguy hiểm. Ngôn luận của Bí thư dự khuyết Quốc tế Cộng sản, đảng viên Đảng Cộng sản Mỹ Pepper đặc biệt khiến người ta không thể nhẫn nhịn. Ông ta thậm chí nói: "Đảng Cộng sản Trung Quốc trong quá khứ từng có chủ nghĩa Tôn Trung Sơn, hiện nay lại có chủ nghĩa Tờ-rốt-kít", "Trung Quốc quả thực không có lấy một chút chủ nghĩa Bôn-sê-vích nào". Về điều này, Cù Thu Bạch trong báo cáo tại hội nghị lần thứ 39 đã nghiêm túc tuyên bố: "Tôi được Đoàn đại biểu Trung Quốc ủy thác làm tuyên bố sau: Pepper khăng khăng cho rằng trong Đảng Trung Quốc quá khứ là chủ nghĩa Tôn Trung Sơn, hiện nay là chủ nghĩa Tờ-rốt-kít, đây thuần túy là phỉ báng". "Cần phải thừa nhận, sau Sự biến Vũ Hán, Đảng Trung Quốc rốt cuộc đã tìm thấy con đường mới". "Chúng ta đã tổn thất hàng ngàn hàng vạn đồng chí. Tuy nhiên, tổn thất về số lượng của chúng ta tuy lớn, nhưng chúng ta đã rèn luyện Đảng về chất lượng, rèn luyện thành Đảng Bôn-sê-vích hóa hơn bất cứ lúc nào". Chúng ta đã lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa vũ trang của nông dân, thực hiện cách mạng ruộng đất, bắt đầu phong trào Xô Viết của Trung Quốc. Chúng ta từng có sai lầm này nọ, gây ra tổn thất nghiêm trọng cho cách mạng Trung Quốc, nhưng, "Tôi cho rằng, nhiệm vụ của chúng ta nằm ở chỗ, phải lấy sai lầm quá khứ làm bài học, chỉnh đốn con đường Bôn-sê-vích của chúng ta".

Cù Thu Bạch đã biện hộ cho khởi nghĩa Quảng Châu, bác bỏ luận điểm của Pepper cho rằng khởi nghĩa Quảng Châu là manh động, phiêu lưu, là hành động theo "thuyết cách mạng không ngừng" của Tờ-rốt-kít. Cù Thu Bạch cho rằng, khởi nghĩa Quảng Châu tuy có nhiều khuyết điểm, cũng có sai lầm, nhưng khởi nghĩa Quảng Châu có cơ sở xã hội, mang tính quần chúng, phát động khởi nghĩa là đúng.

"Công nhân Quảng Châu tự mình đưa ra một khẩu hiệu: Cờ 'Thanh thiên bạch nhật' (cờ Quốc dân Đảng) là lá cờ của khủng bố trắng. Cờ đỏ búa liềm mới là lá cờ cách mạng duy nhất!" "Khởi nghĩa Quảng Châu, tuy có nhiều khuyết điểm, nhưng nó đã đập tan hoàn toàn mọi ảo tưởng về Quốc dân Đảng, mở ra thời đại mới của cách mạng Trung Quốc, tức thời đại mới của cách mạng Xô Viết". "Khởi nghĩa Quảng Châu đã đi sâu vào lòng người lao động như một tấm gương chủ nghĩa anh hùng vô song của công nhân Trung Quốc". Còn những sai lầm xảy ra trong khởi nghĩa Quảng Châu cũng như cách mạng Trung Quốc, đã và đang được sửa chữa, sau này sẽ tiếp tục kiểm điểm những sai lầm này, rút ra bài học thích đáng từ đó.

Pepper chỉ trích Đảng Cộng sản Trung Quốc không coi trọng cuộc đấu tranh chống đế quốc. Về điều này, Cù Thu Bạch nói: "Nếu đặt vấn đề như Pepper, chúng ta dường như đã làm cách mạng ruộng đất quá nhiều, mà nên quan tâm nhiều hơn đến phong trào chống đế quốc". "Phong trào chống đế quốc là gì? Đó là tẩy chay, diễu hành, mít tinh, thậm chí bãi công. Chúng ta đã tổ chức các cuộc bãi công kéo dài gần hai năm ở Hồng Kông, chúng ta đã tổ chức nhiều hoạt động diễu hành biểu tình v.v. Nhưng, chúng ta làm vậy cũng không đánh đổ được đế quốc. Chúng ta có thể nói, nếu sau này chúng ta chỉ dùng những cách thức đấu tranh này tiếp tục, chúng ta không thể lật đổ sự thống trị của đế quốc ở Trung Quốc. Chỉ khi giai cấp vô sản phát động hàng tỷ quần chúng nông dân dưới khẩu hiệu cách mạng ruộng đất, chúng ta mới có thể thực sự lật đổ đế quốc". Pepper còn chủ trương "bầu cử tự trị địa phương nông thôn trên cơ sở dân chủ". Về điều này, Cù Thu Bạch hài hước nói: "Mọi người xem, Pepper triệt để thế nào. Ông ta còn 'triệt để' hơn Tờ-rốt-kít, vì Tờ-rốt-kít còn cho rằng Trung Quốc hiện nay chính là thời kỳ phản cách mạng, ...không muốn đưa ra kết luận về lập hiến". Cách mạng dân chủ tư sản Trung Quốc, "chỉ dưới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản, thông qua chuyên chính vô sản và nông dân, mới có thể tiến hành đến cùng", "tuyệt đối không thể có con đường lập hiến nào, không thể có con đường tự trị nông thôn nào". "Nếu hiện nay Pepper muốn áp đặt cho chúng ta quan điểm mà chúng ta từng chịu khổ sở, thì điều này có nghĩa là Pepper muốn ngoan cố kiên trì sai lầm đánh giá quá cao giai cấp tư sản dân tộc của chúng ta trước đây. Điều này có nghĩa là, Pepper bất chấp bài học của cách mạng Trung Quốc, còn muốn lặp lại những sai lầm khiến chúng ta gặp thất bại. Đây chính là vấn đề chủ yếu".

Một số người coi thường cách mạng ruộng đất nông dân và chiến tranh nông dân ở các nước thuộc địa. Cù Thu Bạch nói những người này xưng danh là người theo chủ nghĩa Mác, lại không hiểu đây chính là cái mà Mác gọi là "bản tái bản của cuộc chiến tranh nông dân Đức", thật chẳng khác nào "Diệp Công hiếu long". Ông trịnh trọng tuyên bố: "Tôi vẫn cho rằng, nếu thừa nhận thuộc địa là nông thôn của thế giới, thì vấn đề cách mạng dân tộc sẽ dễ hiểu hơn. Nếu cho rằng, nói về tổng thể, tất cả các thuộc địa đều là nước nông nghiệp và nước nông dân, thì chúng ta nên biết, toàn bộ Quốc tế phải có một bộ sách lược đối xử với nông dân thuộc địa, mà chỉ cần xuất phát từ quan điểm này, là có thể chế định ra sách lược hiện tại của phong trào cách mạng phương Đông".

Ngày 23 tháng 8, Cù Thu Bạch đại diện Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đảng Cộng sản Nhật Bản, Đảng Cộng sản Ấn Độ, Đảng Cộng sản Indonesia và các đoàn đại biểu nước phương Đông khác, tuyên bố tuyên bố tại Đại hội: "Các đoàn đại biểu ký tên dưới đây, hoàn toàn đồng ý với các nghị quyết về vấn đề Nga và vấn đề Trung Quốc được thông qua tại các hội nghị toàn thể lần thứ bảy, thứ tám và thứ chín của Ủy ban chấp hành Quốc tế Cộng sản, cũng hoàn toàn đồng ý với nghị quyết của Đại hội đại biểu lần thứ mười lăm Đảng Cộng sản (Bôn-sê-vích) Liên Xô, và tuyên bố hoàn toàn ủng hộ chính sách của Đảng Cộng sản (Bôn-sê-vích) Liên Xô về các vấn đề trong nước và quốc tế". Thể hiện nguyện vọng tốt đẹp duy trì đoàn kết quốc tế, ủng hộ Quốc tế Cộng sản và các Đảng anh em.

Trong đề cương "Phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa và nửa thuộc địa" được Đại hội VI Quốc tế thông qua đã quy định nhiệm vụ hiện tại của những người cộng sản Trung Quốc: "Ở Trung Quốc, cao trào cách mạng sắp tới sẽ đề xuất lại việc chuẩn bị và tiến hành bạo động vũ trang như là nhiệm vụ thực tế hiện tại của Đảng". Đại hội cho rằng khuynh hướng sai lầm chủ yếu hiện nay của các chi bộ Quốc tế Cộng sản là hữu khuynh, nên kiên quyết phản đối hữu khuynh và phản đối khuynh hướng giữ thái độ điều hòa đối với sai lầm hữu khuynh. Cho rằng ở Trung Quốc, thì có khuynh hướng manh động, nhưng nói chung, khuynh hướng sai lầm hiện nay, là hữu nặng hơn "tả". Có thể nói, đại hội lần này là sự khởi đầu của phương châm lãnh đạo của Quốc tế Cộng sản chuyển hướng mạnh mẽ sang "tả" khuynh.

Ngày 1 tháng 9, Đại hội VI Quốc tế kết thúc. Cù Thu Bạch trúng cử Ủy viên Ủy ban chấp hành Quốc tế Cộng sản; tại Ủy ban chấp hành lại trúng cử Ủy viên Đoàn Chủ tịch Quốc tế Cộng sản. Ngày 5 tháng 9, hội nghị Đoàn Chủ tịch thành lập Ban thư ký chính trị, Cù Thu Bạch cùng với Bu-kha-rin, Kuusinen, Mô-lô-tốp v.v. đảm nhiệm thành viên của Ban thư ký.

Cuộc sống và công tác ở Mát-xcơ-va

Cù Thu Bạch rời Thượng Hải cuối tháng 4 không lâu, Dương Chi Hoa cũng mang theo cô con gái bảy tuổi Độc Y đến Mát-xcơ-va.

Dương Chi Hoa tham gia Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc, và làm việc trong Ủy ban phụ nữ, Ủy ban ruộng đất nông dân của Đại hội. Sau khi Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc kết thúc, bà cùng Cù Thu Bạch tham dự Đại hội VI Quốc tế Cộng sản. Tháng 9, bà lại cùng Cù Thu Bạch theo đại biểu các nước đi tham quan vùng phía nam Liên Xô, lần lượt du ngoạn Batumi (cảng thương mại Biển Đen), Tbilisi (trung tâm công nghiệp thương mại Nam Kavkaz), Baku (khu dầu mỏ Biển Caspi), Rostov (cảng thương mại Biển Đen, trung tâm đường sắt Bắc Kavkaz), Ufa (khu nông thôn đất đen), Kharkiv (khu công nghiệp thương mại) v.v. Dọc đường họ đã thấy các tổ chức và hoạt động của nhà máy, nông thôn, quân đội, văn giáo, phụ nữ, trẻ em v.v., đã thấy nhiều thắng tích cách mạng, đã thấy thành tựu xây dựng to lớn mười năm sau khi cách mạng Liên Xô thắng lợi, cảm thấy vô cùng an ủi.

Cù Thu Bạch trải qua công tác căng thẳng của hai đại hội, thân thể vô cùng suy nhược, ban đêm đôi khi trong mơ rơi từ trên giường xuống sàn nhà, nhưng ban ngày vẫn chống đỡ nỗ lực làm việc. Ngay cả trong hành trình đi miền Nam nước Nga, ông vẫn không ngừng suy nghĩ làm thế nào để quán triệt tinh thần Đại hội đại biểu lần thứ sáu của Đảng. Ngày 14 tháng 9, ông viết thư dài từ Baku gửi cho Chu Ân Lai lúc đó vẫn còn ở Mát-xcơ-va. Trong thư nói: Nguyên nhân kỹ thuật khiến chúng ta không thể truyền bá rộng rãi bài học có được lần này tới quần chúng rộng rãi, điều này thật đáng ghét đáng ghét. Đối với việc quán triệt đường lối Đại hội VI, ông đã đề xuất ý kiến cụ thể. Về phương diện phong trào công nhân, ông chỉ ra phải phòng ngừa và sửa chữa khuynh hướng xấu xa rời quần chúng, quét sạch mọi chủ nghĩa mệnh lệnh và chủ nghĩa đuôi xe, phản đối chủ nghĩa manh động và chủ nghĩa cơ hội, phát triển thảo luận của quần chúng trong Đảng. Về phương diện cách mạng ruộng đất nông dân và chiến tranh du kích Hồng quân, ông chỉ ra: Trong khu vực Xô Viết phải thực hiện cách mạng ruộng đất, tạo ra Hồng quân, lãnh đạo các cuộc đấu tranh vụn vặt của nông dân nói chung đến cuộc đấu tranh lật đổ chính quyền hào thân (địa chủ cường hào) — chiến tranh du kích. Bạo động địa phương của nông dân, vẫn chỉ là cuộc đấu tranh thu thập lực lượng cách mạng tranh thủ quần chúng, vẫn chưa phải là cuộc đấu tranh giành chính quyền một tỉnh hoặc mấy tỉnh. Vì vậy một mặt phải chú ý mở rộng khu vực Xô Viết, đồng thời mặt khác cũng phải chú ý đến sách lược du kích của Hồng quân cần tránh cái lớn đánh cái nhỏ. Du kích của Hồng quân có thể truyền bá tuyên truyền cách mạng ruộng đất và chuyên chính công nông ra khu vực rộng lớn, mà tích lũy quân lực cách mạng. Hiện nay đặc biệt phải chú ý dư ba và sự tái sinh của tâm trạng chủ nghĩa manh động, đặc biệt phải chú ý việc coi thường vai trò cách mạng nông dân. Về phương diện công tác lý luận và công tác giáo dục cán bộ của Đảng, ông đã đề xuất dự tưởng công tác của bản thân: Tầm quan trọng của lý luận và tầm quan trọng của việc giáo dục cán bộ là hiển nhiên mà lại hiển nhiên. Ông sẽ trong hai tuần gần đây, suy nghĩ kế hoạch công tác ở đây: 1. Tuyển tập Mác - Lê-nin, 2. Kinh nghiệm quốc tế, 3. Thời sự quốc tế, 4. Thời sự Liên Xô, 5. Biên dịch vấn đề cách mạng Trung Quốc. Còn đối với trong nước thì việc bình dân hóa nghị quyết lần này nên tiến hành khẩn trương. Ông đề nghị một số đồng chí làm công việc tuyên truyền phổ thông nghị quyết Đại hội VI. Bản thân ông cũng đặt bút, viết tập sách nhỏ tuyên truyền tinh thần Đại hội VI. Không lâu sau, một tập sách đọc phổ thông sáu vạn chữ đã được viết ra, tên sách là "Cách mạng Trung Quốc và Đảng Cộng sản Trung Quốc". Mở đề, đoạn văn đầu tiên của cuốn sách này đã cuốn hút độc giả ngay lập tức:

Ngày 10 tháng 10 năm 1911, khởi nghĩa Vũ Xương, đánh đổ hoàng đế nhà Thanh, thành lập Trung Hoa Dân Quốc, đây chính là Cách mạng Tân Hợi. Trung Hoa Dân Quốc tuy thành lập, nhưng cuộc sống của bách tính vẫn vô cùng đau khổ. Cách mạng Tân Hợi, không hề đánh đổ được quan liêu quân phiệt, bình dân vẫn bị áp bức, đế quốc nước ngoài và nhà tư bản càng bóc lột công nông Trung Quốc. Đây là vì sao? Nói ra, nguyên nhân nhiều lắm nhé!

Cù Thu Bạch dùng văn tự phổ thông, kiến thức phong phú, lý lẽ rõ ràng, giải thích sâu sắc mà dễ hiểu lịch sử xã hội Trung Quốc, lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc, quá trình cách mạng Trung Quốc cùng kinh nghiệm và bài học của nó, chỉ ra nhiệm vụ hiện tại của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Cuốn sách này sau đó được xuất bản ở Mát-xcơ-va, đối với việc độc giả nước ngoài hiểu rõ cách mạng Trung Quốc, đã có đóng góp hữu ích.

Ở nơi đất khách, bệnh tật bủa vây. Vừa nhận chức, ông đã nghĩ đến việc về nước, mà tâm tư của ông đã sớm bay về Tổ quốc, bay về bên cạnh các đồng chí trong nước. Bức thư gửi Chu Ân Lai đã nói lên loại tình cảm bị chôn giấu rất sâu này: Tôi làm công tác Quốc tế (chính trị) và công tác lý luận ở Nga, vốn là yêu cầu của Đảng, công tác trong nước tự nhiên là các anh phụ trách nhiều hơn rồi. Nhưng tôi nghĩ chẳng bao lâu nữa sẽ về nước thôi, tôi vừa phải dưỡng bệnh, vừa muốn làm nhiều công việc, không biết làm sao, việc phải làm nhiều quá!

Qua một thời gian ngắn, khoảng tháng 11, Xta-lin hẹn Cù Thu Bạch, Trương Quốc Đào đàm thoại vấn đề cách mạng Trung Quốc. Trương Quốc Đào không thạo tiếng Nga, do Cù Thu Bạch phiên dịch lời nói của Xta-lin cho ông ta nghe. Cuộc đàm thoại bắt đầu từ 9 giờ tối, đến tận 12 giờ đêm mới kết thúc. Trong văn phòng được bày biện rất đơn giản của Xta-lin, chủ nhân ngồi phía sau bàn làm việc lớn, khách ngồi đối diện ngăn cách bởi bàn làm việc. Xta-lin không ngừng hút tẩu thuốc. Ông quan tâm hỏi tình hình cuộc sống của họ ở Mát-xcơ-va, khiến khách cảm thấy gần gũi. Xta-lin hỏi đến tình hình trong nước Trung Quốc, hỏi đến Tống Khánh Linh và Trần Độc Tú. Cù Thu Bạch báo cáo với Xta-lin các điểm chính mà Bộ Phương Đông Quốc tế Cộng sản thảo luận vấn đề Trung Quốc gần đây, đồng thời thuyết minh kiến giải cá nhân của mình, xin Xta-lin chỉ thị. Xta-lin nói ông không có ý kiến gì mới, nghị quyết Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc đã nói rõ vấn đề rồi. Ông nói: Việc Bôn-sê-vích hóa Đảng Cộng sản Trung Quốc, trước hết nên học tập chủ nghĩa Mác - Lê-nin. Ông nói khi ông còn thiếu niên, ở vùng quê nghèo khó, sống cuộc sống vô cùng gian khổ, cho đến ba mươi mấy tuổi, mới đọc được tập một bộ "Tư bản luận" của Mác, sau đó lại tìm mọi cách tìm được tập hai, tập ba, và các tác phẩm khác của Mác, Ăng-ghen, trong môi trường cảnh sát bao vây, dùng vài năm thời gian, đọc kỹ những cuốn sách này, mới thực sự hiểu được một chút chủ nghĩa Mác. Xta-lin lúc này, đang đấu tranh với phái đối lập trong và ngoài Đảng, vì vậy ông vẫn thận trọng, lời nói cũng khá thực tế và khiêm tốn.

Trước sau lần gặp gỡ này, Cù Thu Bạch vì bệnh đã đến khu điều dưỡng Biển Đen ở miền Nam nước Nga nghỉ dưỡng một thời gian. Trở lại Mát-xcơ-va lại lao vào công việc căng thẳng, kết quả đến tháng 2, tháng 3 năm 1929, bệnh phổi lại nặng thêm, buộc phải đi nghỉ dưỡng lần nữa. Địa điểm là Viện điều dưỡng Lê-nin ở Malino, nằm cách Mát-xcơ-va hàng trăm dặm về phía nam, phải ngồi tàu hỏa một đêm mới đến được. Đây là một nơi điều dưỡng nông thôn, gần đó có những rừng cây mùa đông xanh thẫm, tuyết dày phủ đầy mặt đất, không khí lạnh giá, trong lành khác thường. Người cùng đến nghỉ dưỡng là Hoàng Bình, thân thể cường tráng lại thích vận động. Cù Thu Bạch ngưỡng mộ thân thể khỏe mạnh đó của anh ta, bản thân cảm thấy hổ thẹn, nhưng rất muốn rèn luyện một chút, khiến mình cũng có thể trạng tốt như vậy. Hoàng Bình thường đi trượt tuyết, Cù Thu Bạch liền vui vẻ cùng anh ta đi tập trượt tuyết. Tay nắm gậy chống, trượt ra khỏi bụi cây thưa thớt, đạp ván trượt tuyết từ đỉnh dốc trượt xuống. Ván trượt tuyết phát ra tiếng xì xì trên mặt tuyết, trượt dọc theo sườn dốc, nhẹ nhàng, bình ổn, giống như chèo thuyền, lại khác với chèo thuyền; việc chèo thuyền ở vùng sông nước Giang Nam lại là một niềm thú vị khác. Cù Thu Bạch từ đó yêu thích trượt tuyết, sau này trở lại Mát-xcơ-va, ông và Hoàng Bình còn cùng nhau đến núi Lê-nin trượt tuyết.

Các nhân viên nước ngoài làm việc tại cơ quan Quốc tế Cộng sản đều ở khách sạn Lux trên đại lộ Tverskaya (nay là đại lộ Gorky), cách Điện Kremlin không xa. Ký túc xá của Đại học Phương Đông, nơi Cù Thu Bạch từng ở trong chuyến đi Nga lần đầu tiên, nằm ngay tại số 15, tòa nhà chữ A trên con đường này. Những căn phòng kiểu chung cư tại khách sạn Lux có giá thuê mỗi tháng hơn bốn mươi rúp. Cù Thu Bạch nhận lương khoảng hai trăm năm mươi rúp mỗi tháng, đây là mức lương cao nhất tại các cơ quan của Nga Xô lúc bấy giờ. Dương Chi Hoa học tại lớp đặc biệt của Đại học Tôn Trung Sơn ở Moscow. Trong số các bạn học của lớp này có Ngô Ngọc Chương, Lâm Bá Cừ, Hà Thúc Hành, Từ Đặc Lập, Phương Duy Hạ, Giang Hạo, Hạ Hi, Đổng Tất Vũ, Diệp Kiếm Anh, Triệu Thế Lan, Lý Văn Nghi, Dương Tử Liệt... Các bạn học lớp khác gọi lớp đặc biệt này là "Lớp các cụ". Dương Chi Hoa với tính cách cởi mở, hoạt bát khi đến đây đã ngay lập tức khiến lớp học trở nên sôi nổi, tràn đầy sức sống. Mọi người thường thấy cô tham gia chơi bóng rổ, bóng chuyền trong khuôn viên trường. Cô học tập rất chăm chỉ, trình độ tiếng Nga tiến bộ nhanh chóng. Trong các buổi thảo luận của lớp, cô tích cực phát biểu, quan điểm rõ ràng, nói năng có sách mách có chứng. Khi trở về căn hộ, cô vẫn dành thời gian chăm sóc cuộc sống cho Cù Thu Bạch, giúp anh tập trung tâm trí vào việc viết lách và công tác. Thời bấy giờ, vật tư ở Moscow khan hiếm, có tiền cũng khó mua được đồ. Thực phẩm lại càng thiếu thốn, có khi suốt ba tháng liền, món ăn trong các bữa cơm chỉ toàn là cá, ăn đến phát ngán. Dương Chi Hoa luôn tìm cách xoay xở điều chỉnh các món phụ, cố gắng hết sức để Cù Thu Bạch được ăn uống tốt hơn.

Cuộc sống của hai người tuy đạm bạc nhưng lại vô cùng hòa hợp, tình cảm vô cùng gắn bó. Theo lời kể của Trang Đông Hiểu, người lúc đó đang học tại Học viện Lenin: "Mỗi dịp lễ tết hay nghỉ hè, tôi thường đến khách sạn Lux số 12, nơi ở của chị Hoa và anh Thu Bạch để thăm chị." "Khi Thu Bạch làm việc quá lâu, trên mặt lộ vẻ mệt mỏi cần nghỉ ngơi, chị Hoa bên cạnh thường nói vài câu dí dỏm vui vẻ, hoặc bảo Thu Bạch bỏ bút xuống làm việc gì đó để thay đổi không khí. Có một lần tôi và đồng chí Phan Gia Thần đến thăm họ, xã giao vài câu xong, Thu Bạch lại cúi đầu xuống bàn cắm cúi viết. Chị Hoa nháy mắt với tôi, cười nói: 'Có một người ngay cả mặt cũng lười rửa, rửa tay thì chỉ rửa lòng bàn tay, mu bàn tay cũng không thèm rửa, người này lại còn không thích làm vệ sinh, trong phòng có mùi là anh ta xịt nước hoa, các cậu đoán xem người này là ai?' Chúng tôi đều cười phá lên. Thu Bạch cũng đành đặt bút xuống, cùng chúng tôi trò chuyện vui vẻ, lúc này mới được nghỉ ngơi một chút."①

① Trang Đông Hiểu: "Nỗi nhớ không thể quên", "Hồi ức về Dương Chi Hoa", trang 40.

Cô con gái Độc Y sau khi đến Moscow đã được đưa vào một trại trẻ mồ côi. Cù Thu Bạch và Dương Chi Hoa thường ngày rất bận rộn, chỉ cuối tuần mới có thời gian đi thăm con. Độc Y một mình, bất đồng ngôn ngữ, vài cậu bé Liên Xô nghịch ngợm thấy cô bé có tóc đen nên coi cô là người Do Thái và kỳ thị cô. Tuy viện trưởng trại trẻ mồ côi, một người Bolshevik lão thành, đối xử với cô bé rất tốt, nhưng cô vẫn luôn nhớ bố mẹ. Mỗi lần họ đến thăm, cô bé đều cảm thấy vô cùng hạnh phúc. Cù Thu Bạch biết Độc Y thích ăn bã sữa, mỗi cuối tuần tan làm từ cơ quan Quốc tế Cộng sản đi ngang qua cửa hàng, anh luôn mua một ít mang đến trại trẻ mồ côi cho con gái ăn.

Sau đó, Độc Y được chuyển đến một nhà trẻ khác ở thành phố Ivan, một thành phố nhỏ cách xa Moscow hơn. Vợ chồng Cù Thu Bạch vẫn cứ cuối tuần là đi thăm con. Họ ngồi tàu hỏa từ Moscow vào tối thứ Bảy, sáng Chủ nhật đến thành phố Ivan, phải ngồi tàu suốt cả một đêm. Họ ngủ lại trên tàu. Sáng sớm Chủ nhật, cả nhà gặp nhau, vô cùng vui mừng, chơi đùa thỏa thích suốt cả ngày.

Buổi sáng, khi chúng tôi đến nhà trẻ, bọn trẻ xếp hàng đi ra, hát ca chào đón cha mẹ, sau đó lại biểu diễn tiết mục cho cha mẹ xem. Thực phẩm và đồ chơi cha mẹ mang đến đều được để chung lại, mọi người cùng ăn cùng chơi. Sau đó, cha mẹ dẫn con mình ra khỏi nhà trẻ, Thu Bạch và tôi dẫn Độc Y vào khu rừng gần đó. Đây là ngày hạnh phúc và vui vẻ nhất của chúng tôi, chúng tôi tận hưởng trọn vẹn niềm vui gia đình. Trong ngày hôm đó, Thu Bạch rất vui vẻ, hoạt bát, khiến anh quên đi sự căng thẳng và mệt mỏi của công việc, anh cùng con chơi đùa thỏa thích hết mình. Mùa hè, chúng tôi hái nấm trong rừng, Thu Bạch vẽ tranh và gấp giấy cho con chơi; mùa đông, mặt đất phủ đầy lớp tuyết dày, Thu Bạch đặt con vào xe trượt tuyết, anh tự mình kéo xe chạy, cố tình kéo xe lúc nhanh lúc chậm, lúc giả vờ chạy không nổi, lúc giả vờ ngã rồi lấy tay che mặt khóc. Lúc này Độc Y liền gọi tôi: "Mẹ ơi, con ngã một cái không khóc, mẹ xem bố tốt ngã một cái là khóc rồi." Thu Bạch vừa nghe thấy câu này, buông tay ra, cười lớn. Đứa trẻ cũng rất vui, vỗ tay cười lớn. Tiếng cười vang dội khắp bầu trời, dường như mọi thứ xung quanh cũng đều vì niềm vui của chúng tôi mà trở nên hân hoan rạng rỡ.②

Đây là hồi ức của Dương Chi Hoa. Dưới đây là hồi ức của Độc Y:

Tôi mãi mãi không bao giờ quên một chuyện khi ở trại trẻ Moscow. Trại trẻ của chúng tôi nằm trong một trang viên của địa chủ thời Sa hoàng ở ngoại ô Moscow, xung quanh là những cánh rừng rậm rạp, phong cảnh rất đẹp. Ngày hôm đó, bố mẹ đến thăm tôi, đưa tôi ra con sông cạnh trại trẻ để chống bè gỗ chơi, bố xắn ống quần, lộ ra bắp chân gầy guộc, đứng trên bè, cầm chiếc sào dài ra sức chống, tôi và mẹ ngồi trên bè. Bè gỗ xuôi dòng, gió nhẹ thổi bay quần áo chúng tôi, đột nhiên bố cất cao giọng hát, tiếp đó, tôi và mẹ cũng họa theo hát, tiếng hát vui vẻ bay lượn trên sông, chúng tôi cứ thế tận hưởng niềm vui gia đình trong tiếng hát.③

② Dương Chi Hoa: "Nhớ Thu Bạch", "Cờ đỏ phấp phới" kỳ 8.

③ Cù Độc Y: "Hoài niệm về cha", "Tư liệu sử văn học mới", năm 1980 kỳ 2.

Hai cuộc hôn nhân của Cù Thu Bạch đều không mang lại cho anh con cái ruột thịt. Tuy nhiên, anh không phải là kiểu người chỉ có tình yêu huyết thống hẹp hòi; tấm lòng bao la của người cộng sản khiến anh tràn đầy tình yêu thương với tất cả trẻ em. Đối với con gái của người anh yêu thương sâu đậm nhất, anh coi như con ruột, cũng yêu thương sâu sắc, vượt xa cả tình yêu huyết thống. Anh chưa bao giờ khiến người khác cảm thấy Độc Y không phải là con gái ruột của mình khi ở trước mặt Dương Chi Hoa, Độc Y hay bất cứ ai; Độc Y cũng chưa bao giờ cảm thấy bố không phải là bố ruột của mình, cô chưa bao giờ mất đi tình phụ tử.

Tại Viện điều dưỡng Lenin, dù đang ốm đau, Cù Thu Bạch vẫn quan tâm đến Độc Y nhiều hơn, thường xuyên viết thư cho con.

Độc Y:

Bố vẽ một con, con đang cười. Tại sao lại cười nhỉ?

Vì con đang nghĩ:

Con là do bố tốt và mẹ sinh ra.

(Vẽ hình Độc Y dắt một con thỏ)

Độc Y bé nhỏ:

Con biết viết thư rồi — bố rất vui. Con không ốm, bố mừng lắm.

Bố rất nhớ con. Bệnh của bố sắp khỏi rồi; ba tuần nữa bố sẽ về Moscow, lúc đó sẽ đến thăm con, nhất định sẽ đến thăm con. Độc Y bé nhỏ của bố. Tạm biệt, tạm biệt.

Bố tốt

Ngày 14 tháng 2

Bức thư ngắn đan xen giữa niềm vui và sự quan tâm này chứa đựng biết bao tình cha con ấm áp, thân thiết!

Ngày 15 tháng 3 năm 1929, Cù Thu Bạch vẫn ở Viện điều dưỡng Lenin. Mùa xuân của nước Nga đến muộn, nhưng hơi thở mùa xuân đã ở trên ngọn cây cành hoa, đã ở trong lòng người. Cù Thu Bạch nghĩ đến Độc Y bé nhỏ: Con bé và những đứa trẻ cùng trang lứa, chẳng phải chính là những nụ hoa tràn đầy sức sống và hy vọng vô hạn sao?

Những nụ hoa bé nhỏ,

Chứa đựng biết bao sự sống,

Tro tàn cũ kỹ,

Gần như không che lấp được ánh sáng.

Nhìn kìa những bông hoa máu trên sa trường rực rỡ,

Sự tái sinh sau cơn bão tố.

Ai bảo đó là sự đỏ hóa vô tình?

Đều là kết tinh mới của tình yêu đỏ.

Bài thơ nhỏ này hàm ý sâu xa, thể hiện hy vọng tốt đẹp và tình yêu nồng nàn của người cách mạng đối với hàng nghìn hàng vạn đứa trẻ, cảnh giới tư tưởng ấy thật cao thượng.

Trường Rừng nơi Độc Y theo học là trường học dành cho trẻ em ốm yếu do chính phủ Liên Xô thành lập. Trường chú trọng vệ sinh, quy định dù nam hay nữ đều phải cạo trọc đầu. Tóc của Độc Y tất nhiên cũng bị cạo trọc. Con gái cạo trọc đầu không phải là một chuyện vui vẻ gì. Sau khi Cù Thu Bạch biết chuyện, lập tức viết một bức thư rất dí dỏm cho Độc Y để an ủi con gái.

Độc Y:

Độc Y tốt của bố. Tóc của con đã cắt hết, đã cạo hết rồi à?

Ha ha, Độc Y đã thành chú tiểu rồi.

Tóc của bố tốt đã dài ra rồi, không còn là đại hòa thượng nữa.

Con có biết viết thư bằng tiếng Nga không?

Con phải nghe lời thầy giáo, nghe lời mẹ, phải hòa đồng với bạn học, bố yêu con, Độc Y ngoan của bố, chú tiểu nhỏ.

Bố tốt

Không lâu sau, Cù Thu Bạch lại gửi một bức thư ngắn cho con gái, dưới thư có đính kèm bức tranh anh trượt tuyết.

Độc Y:

Tại sao con lại khóc? Con nhìn bố tốt trượt tuyết này!

Người cha hiểu rất rõ tâm lý con gái, bức thư tràn đầy tình yêu thương và sự quan tâm của người cha nhân từ. Nhận được những bức thư này, Độc Y cảm thấy ấm áp vô hạn, càng yên tâm học tập hơn.

Quách Chất Sinh là người bạn tốt mà Cù Thu Bạch kết giao khi đến Nga năm 1921, nay ông đã là một nhà Hán học, giáo sư ngôn ngữ học danh tiếng. Ông đến khách sạn Lux thăm bạn cũ, mang theo hai bản chép tay mà Cù Thu Bạch đã gửi chỗ ông khi rời Nga về nước mười năm trước, đó là những ghi chép nghiên cứu về chữ Latinh của Cù Thu Bạch năm xưa. Thời đó, chịu ảnh hưởng từ phong trào xóa mù chữ của Nga Xô, anh cảm nhận sâu sắc rằng nạn mù chữ ở Trung Quốc quá nhiều, văn hóa lạc hậu có liên quan mật thiết đến những khiếm khuyết của chữ Hán, không cải cách không được. Hai cuốn ghi chép này khơi dậy lại niềm hứng thú của Cù Thu Bạch đối với việc cải cách chữ Hán. Ngày 19 tháng 3 năm 1929, trong thư gửi Dương Chi Hoa từ Viện điều dưỡng Lenin, anh viết:

Gần đây anh lại thường nghĩ đến chữ chú âm, thường nghĩ đến việc phát minh chữ La Mã là rất quan trọng. Anh muốn cùng em nghiên cứu, em có thể giúp anh làm rất nhiều công việc, đây là chuyện rất thú vị, tương lai nhiều người sẽ theo sự khởi đầu của chúng ta, dần dần cải tiến, đến mức có thể áp dụng vào thực tế, khiến quần chúng công nông Trung Quốc không phải chịu khổ vì chữ Hán, điều này có lẽ phải mất năm mươi năm, một trăm năm, nhưng khởi đầu là không được sợ khó. Mỗi người chúng ta phải tìm được một việc thú vị để đặt phần lớn sức lực và cuộc sống vào đó, cuộc sống sẽ tốt đẹp và thú vị hơn.④

④ Dương Chi Hoa: "Nhớ Thu Bạch", "Cờ đỏ phấp phới" kỳ 8.

Trong lĩnh vực văn hóa Trung Quốc, Cù Thu Bạch là người có tầm nhìn xa trông rộng, anh nhìn thấy việc cải cách chữ viết Trung Quốc không phải là chuyện dễ dàng, phải kỳ hạn nửa thế kỷ đến một thế kỷ, hoặc thời gian lâu hơn, dùng nhiều nhân tài hơn, thông qua bao nhiêu bậc thang mới có thể đạt tới đỉnh cao thành công. Mọi việc khó ở chỗ bắt đầu, ai có thể cam lòng làm bậc thang ấy cho người khác trèo lên? Anh muốn cùng Dương Chi Hoa dấn thân vào sự nghiệp tiên phong có thể giúp quần chúng công nông Trung Quốc thoát khỏi nỗi khổ vì chữ Hán này, gắn kết tình yêu, cuộc sống, công việc của họ với lợi ích của hàng tỷ quần chúng công nông Trung Quốc. Dù từ lý trí hay tình cảm, đoạn văn này đều cảm động thấu tâm can, đủ để khiến vô số người nhận được sự giáo dục to lớn.

Trong hai năm ở Liên Xô, Cù Thu Bạch thường xuyên cùng Lâm Bá Cừ, Ngô Ngọc Chương, Quách Chất Sinh, và tất nhiên có cả Dương Chi Hoa, cùng nhau nghiên cứu vấn đề cải cách chữ viết Trung Quốc. Tháng 10 năm 1929, Cù Thu Bạch viết xong cuốn sách nhỏ "Chữ cái Latinh hóa Trung Quốc", và thử nghiệm trong số Hoa kiều và người Hoa tại Moscow. Tháng 9 năm 1931, công nhân Trung Quốc tại Vladivostok tổ chức Đại hội đại biểu chữ viết mới Trung Quốc lần thứ nhất, dựa trên cuốn sách của Cù Thu Bạch để đưa ra phương án chữ viết mới Trung Quốc.

Nỗi đau buồn và nghĩa phẫn

Ngày 20 tháng 2 năm 1929, Tô Triệu Chinh vừa từ Liên Xô về Thượng Hải không lâu đã qua đời vì bệnh. Trong tháng 1, trước khi rời Liên Xô, Tô Triệu Chinh đột nhiên bị viêm ruột thừa, Cù Thu Bạch khuyên ông phẫu thuật cắt bỏ ruột thừa, nghỉ ngơi một thời gian rồi hãy đi. Sau Đại hội VI, Tô Triệu Chinh giữ chức Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Ủy ban Công vận Trung ương, nôn nóng muốn về nước triển khai công tác nên nhất quyết đòi đi. Cù Thu Bạch đành phải đồng ý. Không ngờ, sau khi về Thượng Hải bệnh tình chuyển biến xấu, cứu chữa không hiệu quả, cuối cùng qua đời khi mới bốn mươi ba tuổi. Từ thời Vũ Hán năm 1927, Cù Thu Bạch đã thường xuyên cùng Tô Triệu Chinh bàn bạc công việc. Ông làm việc rất nghiêm túc, cẩn trọng, không một chút sơ suất. Càng ở thời điểm then chốt của đấu tranh, hoàn cảnh tồi tệ nhất, ông càng tràn đầy niềm tin, hợp tác với đồng chí càng tốt, nhận được sự kính trọng của nhiều đồng chí. Sự ra đi của ông khiến Cù Thu Bạch vô cùng đau buồn. Trong thư gửi Dương Chi Hoa, anh viết:

Hôm qua nhận được ba lá thư của em, chỉ vội vàng viết vài chữ, một là vì người đưa thư sắp đi rồi, hai là vì tin Triệu Chinh mất chấn động không chịu nổi, lúc tiền gửi đến, anh đều không biết.

Lãnh tụ cuộc bãi công (thủy thủ) ở Hong Kong năm 1922, anh ấy là người thẳng thắn nhất, dũng cảm nhất trong số các lãnh tụ công nhân của Đảng, sao Đảng ta lại tổn thất lớn như vậy? Tháng trước khi chúng ta nói chuyện với Stalin, vấn đề anh ấy quan tâm là làm thế nào để sát với nhu cầu đấu tranh của quần chúng; sự dạy bảo của anh ấy - nhất là sau "Mùng 7 tháng 8" sâu sắc làm sao.

…… Các đồng chí lão thành của Đảng ta, héo tàn sớm như vậy ư, dường như cảm thấy anh còn chưa kịp làm chút gì cả!!⑤

⑤ Dương Chi Hoa: "Nhớ Thu Bạch", "Cờ đỏ phấp phới" kỳ 8.

Phải, sau thất bại của Đại cách mạng, Lý Đại Chiêu, Uông Thọ Hoa, Tiêu Sở Nữ, Trần Diên Niên, Triệu Thế Viêm, Trương Thái Lôi, La Diệc Nông, Hướng Cảnh Dư lần lượt hy sinh. Các đồng chí lão thành còn lại ngày càng ít, vô cùng quý giá. Tô Triệu Chinh không chết trên pháp trường của kẻ thù, lại chết vì căn bệnh ruột thừa nhỏ bé, đây chẳng phải là điều đáng tiếc và ân hận biết bao sao! Chuyện này trở thành một nỗi tâm bệnh của Cù Thu Bạch. Sau đó, anh thường tự trách mình nói: Mình không kiên trì thuyết phục ông ấy ở lại Moscow là một sai lầm không thể cứu vãn!

Chỉ có dùng việc tăng cường công tác mới bù đắp được phần nào tổn thất đã không thể cứu vãn. Khối lượng công việc của Cù Thu Bạch càng tăng thêm. Dưới đây là lịch trình công tác một tuần do anh tự vạch ra:

Buổi sáng | Buổi chiều | Buổi tối

Các cuộc họp chiếm mất phần lớn thời gian của anh, việc viết lách của anh chỉ có thể sắp xếp ngoài tám tiếng thậm chí mười tiếng đồng hồ đó. Sức khỏe của anh ngày càng tồi tệ, suy nhược thần kinh rất nghiêm trọng. Có khi, ngủ đến nửa đêm, đột nhiên nhảy từ trên giường xuống cửa sổ, nước miếng không ngừng chảy ra từ miệng. Anh cảm thấy "mình chỉ còn chút sức lực ít ỏi duy trì cái xác thân này"⑥. Tháng 8 năm 1929, lại một tin không may truyền đến: Bành Bái, Dương Ân và các đồng chí khác bị bắt. Đây là Cục Công an thành phố Thượng Hải của Quốc dân đảng dựa vào tình báo do kẻ phản bội Bạch Hâm (lúc đó là Thư ký Quân ủy Trung ương) cung cấp, phá hoại cơ quan Quân ủy Trung ương, Bành, Dương đang họp ở đó thì bị bắt. Bành Bái là người sáng lập phong trào nông dân do Đảng Cộng sản Trung Quốc lãnh đạo, Dương Ân là lãnh tụ phong trào công nhân, lúc đó đều là thành viên Bộ Chính trị Trung ương. Ngày 24 bị bắt, ngày 30 đã bị sát hại. Cù Thu Bạch biết tin Bành, Dương bị bắt đã là đầu tháng 9. Ngày 6 tháng 9, trong thư gửi Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, anh viết: "Nhận được điện Bành, Dương bị bắt, tình hình rốt cuộc thế nào? Việc này nên gấp rút nghĩ cách, rốt cuộc dùng vũ lực cướp ngục, hay hối lộ cai ngục, hoặc phương pháp khác, cứu tế, các anh nên quyết định tại chỗ, nếu cần chi phí đặc biệt, nên sớm điện báo rõ".⑦ Ngày 15 tháng 9, anh lại viết thư cho Trung ương Đảng, hỏi về Bành, Dương, lo lắng nói: "Bành, Dương thế nào rồi, lo chết mất!!"⑧ Cuối tháng 9, tin dữ Bành, Dương bị sát hại mới truyền đến Moscow, mang theo lòng căm thù vô hạn đối với kẻ thù, lòng tưởng niệm vô hạn đối với đồng chí, anh viết bài "Kỷ niệm đồng chí Bành Bái" trong đêm khuya, đăng trên báo "Sự thật" của Liên Xô. Sau đó, anh lại sửa bài viết này, cùng với cuốn "Phong trào nông dân Hải Phong" của Bành Bái xuất bản thành cuốn sách nhỏ. Trong bài viết anh viết:

⑥ Dương Chi Hoa: "Nhớ Thu Bạch", "Cờ đỏ phấp phới" kỳ 8.

⑦ Cù Thu Bạch gửi thư cho Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (ngày 6 tháng 9 năm 1929). Sau khi Bành Bái, Dương Ân và những người khác bị bắt, Ban Đặc vụ Trung ương quả thực đã lập kế hoạch dùng vũ lực cướp ngục trên đường kẻ thù áp giải, nhưng do lỡ thời cơ nên không thành.

⑧ Cù Thu Bạch gửi thư cho Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (ngày 15 tháng 9 năm 1929).

Bản điện báo từ Thượng Hải gửi đến cho chúng ta biết rằng, có bốn đồng chí bị kẻ thù của chúng ta bắn chết, đây là tin tức vô cùng đau lòng đối với chúng ta, hơn nữa đồng chí Bành Bái cũng là một trong bốn người đó. Một chuyện đau lòng như vậy, không sớm không muộn lại xảy ra không lâu sau khi đồng chí Triệu Chinh mất!

Đồng chí Bành Bái là chiến sĩ đầu tiên của phong trào nông dân Trung Quốc. Khi anh ấy bắt đầu làm phong trào nông dân ở Quảng Đông, lúc đó các đồng chí làm công tác lãnh đạo vẫn còn phủ nhận sự tồn tại của vấn đề ruộng đất nông dân trong vấn đề cách mạng Trung Quốc đấy!

Anh ấy là tấm gương làm công tác phong trào quần chúng, anh ấy là đồng chí thực sự có thể đi sâu vào trong quần chúng. Sự dũng cảm, quyết đoán, năng lực công tác của anh ấy, làm việc dưới sự khủng bố trắng chưa từng có ở Trung Quốc, đây là điều mà bất kỳ đồng chí nào trong Đảng cũng vô cùng khâm phục. Anh ấy là lãnh tụ được quần chúng nông dân lao khổ Trung Quốc yêu nhất, kính trọng nhất, trong mắt nông dân Hải Lục Phong, họ coi anh ấy thân thiết như cha mẹ anh em. e rằng ngoài đồng chí Mao Trạch Đông (lãnh tụ) nông dân Hồ Nam ra, không còn đồng chí nào khác có thể so sánh được với anh ấy.

Cù Thu Bạch trong bài viết, tràn đầy lòng đau xót, tóm lược kể lại cuộc đời và công lao vĩ đại của đồng chí Bành Bái. Cuối cùng viết:

Đồng chí Bành Bái đã chết rồi! Đây là tổn thất vô cùng to lớn của Đảng Cộng sản Trung Quốc và cách mạng Trung Quốc đấy!

Phản cách mạng Trung Quốc - Quốc dân đảng, quân phiệt, hào thân giai cấp tư sản, bây giờ mới đứng trước thi thể của lãnh tụ công nông Trung Quốc mà hoan hô chúc mừng đấy! Nhưng, các người là giai cấp thống trị phản cách mạng, các người hãy khoan vui mừng, các người tiêu diệt không nổi đồng chí Bành Bái, đồng chí Dương Ân của chúng ta đâu - , các người giết đi một Bành Bái, một Dương Ân của chúng ta, giai cấp vô sản Trung Quốc sẽ trong cuộc đấu tranh của chính mình mà vun trồng ra vô số Bành Bái, vô số Dương Ân để tiễn đưa các người tới cuối đời! Trách nhiệm của chúng ta, là phải hoàn thành sự nghiệp mà đồng chí Bành Bái và các đồng chí khác đã bắt đầu làm!

Các thành viên của Đoàn đại biểu thường trú tại Quốc tế Cộng sản, lần lượt tăng thêm Lục Định Nhất, Thái Hòa Sâm. Lục Định Nhất đến Liên Xô cuối năm 1928, giữ chức đại biểu thường trú tại Quốc tế Thanh niên Cộng sản. Thái Hòa Sâm giữ chức đại biểu thường trú tại Quốc tế Cộng sản, ông có bệnh, vừa nghỉ dưỡng, vừa tham gia công tác của đoàn đại biểu. Từ ngày 3 đến ngày 19 tháng 7, Cù Thu Bạch cùng Thái Hòa Sâm, Lục Định Nhất và những người khác, tham gia Hội nghị toàn thể lần thứ mười Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản họp tại Moscow. Cù Thu Bạch đã có bài phát biểu "Chiến lược của Quốc tế Cộng sản trong cách mạng thuộc địa hiện nay" tại hội nghị. Toàn thể lần thứ mười thông qua nghị quyết phê chuẩn nghị quyết của Liên Cộng về việc bãi miễn công tác của Bukharin tại Quốc tế Cộng sản cùng năm đó, và quyết định miễn nhiệm chức vụ Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản của ông. Hội nghị yêu cầu các Đảng Cộng sản các nước phản đối phái hữu, phản đối phái hòa hoãn đồng tình và bao che phái hữu, và loại bỏ một số người được coi là phái hữu hoặc phái hòa hoãn trong Đảng Cộng sản một số nước ra khỏi tổ chức Quốc tế Cộng sản, thay thế chiến lược mặt trận thống nhất bằng khẩu hiệu "Mặt trận thống nhất cấp dưới" và "Giai cấp chống giai cấp". Hội nghị lần này đánh dấu sự hình thành của đường lối "tả" khuynh của Quốc tế Cộng sản. Âm hưởng bài phát biểu của Cù Thu Bạch, tự nhiên cũng chỉ có thể là phản đối hữu khuynh, mặc dù anh có những ý kiến khác biệt trong một số vấn đề.

Lúc này, Trần Độc Tú, người đã chấp nhận quan điểm của Trotsky và bước lên con đường Trotskyist, bắt đầu phóng túng tấn công Đảng Cộng sản Trung Quốc. Sau khi sự kiện đường sắt Trung Đông xảy ra, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc áp dụng chiến lược đơn giản "ủng hộ Liên Xô". Trần Độc Tú liền mượn đề tài phát huy, trong khoảng tháng 7, tháng 8 năm 1929, liên tiếp viết thư cho Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, tấn công toàn diện đường lối của Đảng. Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc trước hết đưa ra nghị quyết vào tháng 10, cảnh cáo Trần Độc Tú ngừng mọi hoạt động và tuyên truyền phản Đảng; Trần Độc Tú vẫn cứ khăng khăng làm theo ý mình. Ngày 15 tháng 11, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc dựa trên chỉ thị ngày 26 tháng 10 của Quốc tế Cộng sản, đã đưa ra quyết định khai trừ Trần Độc Tú khỏi Đảng. Chuyện này, trong Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc thường trú tại Quốc tế Cộng sản, cũng gây ra một cơn sóng gió. Đa số đồng chí ủng hộ quyết định khai trừ Trần Độc Tú khỏi Đảng của Trung ương, Cù Thu Bạch viết bài dài gần ba vạn chữ "Chủ nghĩa hủy bỏ và chủ nghĩa cơ hội của Trung Quốc", phê bình hệ thống sai lầm của Trần Độc Tú. Vương Nhược Phi không tán thành khai trừ Trần Độc Tú ngay lập tức, mà chủ trương nên trước hết tranh luận với Trần Độc Tú, và giải thích với quần chúng trong Đảng. Các đồng chí trong Đảng có ý kiến khác biệt, bao gồm cả những cách nhìn khác biệt về vấn đề xử lý Trần Độc Tú, vốn là chuyện bình thường, không có gì đáng trách. Nhưng trong bầu không khí "tả" khuynh hô hào rầm rộ phản đối phái hữu và phái hòa hoãn của phong trào cộng sản quốc tế, cuộc sống dân chủ bình thường trong Đảng như thế này, tuyệt đối không được phép tồn tại. Kết quả, Vương Nhược Phi bị phê bình, và bị đình chỉ tham gia công tác của Đoàn đại biểu Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc tế Nông dân. Chuyện này, mặc dù là do Quốc tế Cộng sản quyết định, nhưng với tư cách là người phụ trách Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc, Cù Thu Bạch cũng phải chịu trách nhiệm nhất định.

Đối với Trần Độc Tú, Cù Thu Bạch từ trước đến nay đều coi là bậc tiền bối, cung kính, tôn trọng, huống hồ ông từng là người sáng lập Đảng, là lãnh tụ phong trào văn hóa mới của Trung Quốc; ngay cả sai lầm hữu khuynh của Trần Độc Tú, làm phá sản phong trào Đại cách mạng, làm gãy đổ nhiều tinh hoa cách mạng, Cù Thu Bạch vẫn cảm thấy nên để Bộ Chính trị chia sẻ trách nhiệm thất bại cách mạng, không đem tất cả trách nhiệm đổ hết lên đầu một mình Trần Độc Tú. Anh luôn hy vọng Trần Độc Tú dưới sự phê bình giúp đỡ của mọi người, bò ra khỏi vũng bùn sai lầm, làm việc trở lại cho cách mạng Trung Quốc. Khi anh chủ biên "Bolshevik", đã mời Trần Độc Tú viết bài cho tạp chí của Đảng, mặc dù Trần chỉ dùng "thôn thiết" (vũ khí sắc bén) để ứng phó, anh vẫn cho đăng không sót; đối với đãi ngộ cuộc sống của Trần Độc Tú, vẫn như trước, không hề hạ thấp. Nào ngờ, Trần Độc Tú càng đi càng xa, cuối cùng đọa lạc thành thủ lĩnh phe Trotskyist Trung Quốc, chia rẽ và tấn công Đảng Cộng sản Trung Quốc, đây tất nhiên là không thể dung nhẫn. Chẳng trách Cù Thu Bạch vốn điềm tĩnh ôn hòa, lúc này lại vì nghĩa phẫn mà sai lầm trấn áp Vương Nhược Phi có ý kiến khác biệt.

Đại học Tôn Trung Sơn ở Moscow có thiết lập Phòng nghiên cứu vấn đề Trung Quốc, lúc này, đổi thành Viện nghiên cứu vấn đề Trung Quốc, chuyên nghiên cứu vấn đề Trung Quốc, cung cấp tư liệu liên quan cho cơ quan lãnh đạo Quốc tế Cộng sản. Viện nghiên cứu có xuất bản tạp chí tiếng Nga "Vấn đề Trung Quốc", do Varga, Vigger, Kuchumov, Mazarial, Mif, Cù Thu Bạch, Volin và những người khác thành lập ban biên tập. Cù Thu Bạch lần lượt đăng bài viết về phong trào công nhân Trung Quốc và phê bình chủ nghĩa cơ hội của Trần Độc Tú trên tạp chí này.

Dựa trên nghị quyết của Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc vào tháng 7 năm 1929 viết thư cho Đoàn đại biểu Trung Quốc thường trú tại Quốc tế Cộng sản, chỉ định Cù Thu Bạch, Trương Quốc Đảo, Lục Định Nhất, Vương Nhược Phi, Thái Hòa Sâm và những người khác thành lập Ủy ban soạn thảo Cương lĩnh Đảng, lấy Cù Thu Bạch làm Bí thư, phụ trách soạn thảo Cương lĩnh Đảng Đại hội VII. "Thời gian hạn trong ba tháng hoàn thành, trong tháng 6 vận chuyển về Trung Quốc, người của Ủy ban có thể do Đoàn đại biểu và Bộ Phương Đông quyết định tăng thêm tại chỗ, đồng chí Nga tham gia cũng vậy".⑨ Thư của Trung ương gửi đến Moscow vào tháng 12, chậm trễ nửa năm trên đường. Cù trong thư trả lời báo cáo với Trung ương rằng: "Tôi ở đây trong một năm này, phần lớn thời gian là tiêu tốn vào vấn đề này. Những bài viết về nông dân, công nhân, Độc Tú... được gửi đi liên tục, đều là công tác chuẩn bị. Vấn đề hiện nay, đã là phải quyết định danh sách Ủy ban. Đề nghị của tôi là: Molotov, Kuusinen, Mif, Safarov, Thu Bạch, Trung Hạ, Quốc Đảo bảy người".⑩ Lại nói: "Sự chuẩn bị của vấn đề này là vô cùng quan trọng - là vấn đề xác lập nền tảng lý luận cách mạng Trung Quốc. Thời gian cần thiết, chắc chắn nhiều hơn, ít nhất phải năm tháng, hơn nữa yêu cầu phía Quốc tế cho tôi nghỉ ba tháng - tức là không quản bất cứ việc tạp nham nào khác. Cương lĩnh Đảng phải đề xuất tại Đại hội VII. Mà sự phát triển cách mạng trong nước cũng dần dần có nhu cầu triệu tập Đại hội VII. Bộ Phương Đông đã có ý này, chuẩn bị vào tháng 7, 8 năm sau vẫn triệu tập tại Nga, chưa quyết định cuối cùng. Việc này, phải chờ ý kiến của các anh, xin trả lời ngay".⑪

⑨ Trung ương gửi thư cho Đoàn đại biểu Trung Quốc thường trú tại Quốc tế Cộng sản (ngày 11 tháng 7 năm 1929).

⑩ ⑪ Cù Thu Bạch gửi thư cho Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (ngày 15 tháng 12 năm 1929).

Lá thư này vừa mới gửi đi, Cù Thu Bạch lại đổ bệnh. Tháng 1 năm 1930, anh viết thư báo cáo với Trung ương rằng: "Gần đây tôi lại vì lý do thời tiết mà mắc bệnh nặng, gần như khoảng nửa tháng ban đêm không thể ngủ được, vì vậy, gần đây không thể làm được việc gì. Ngày hôm nay phải đi nghỉ dưỡng chữa bệnh. Thực sự phiền muộn chết người".⑫ "Từ tháng 12 năm ngoái đến nay, tôi lại rơi vào trạng thái 'ngủ đông', cơ bản không thể làm gì cả!!! Quốc tế nếu không thể cho tôi điều dưỡng lâu dài, và khiến làm việc yên tĩnh, thì tương lai thân thể ngày càng xấu đi, công việc nghiêm trọng như Cương lĩnh Đảng, lịch sử Đảng loại đó, cơ bản không có hy vọng! - (mặc dù, lịch sử Đảng, tôi đã bắt đầu giảng dạy)". "Nghe nói Ân Lai, Hướng Ứng đều bệnh, bây giờ thế nào rồi, không khỏi lo lắng vô cùng!!"⑬

⑫ ⑬ Cù Thu Bạch gửi thư cho Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (ngày 16 tháng 1 năm 1930). Lịch sử Đảng, chỉ cuốn "Khái luận lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc" mà Cù Thu Bạch bắt đầu giảng dạy tại Học viện Lenin từ ngày 18 tháng 12 năm 1929. Giảng bắt đầu từ năm 1905 thành lập Đồng minh hội, giảng đến cuối năm 1929. Tổng cộng mười hai bài giảng, mỗi tháng hai, ba lần. Thời khóa biểu xếp đến tháng 6 năm 1930.

Cù Thu Bạch tuy thân thể bệnh tật ly tán, nhưng điều suy nghĩ vẫn là làm thế nào để làm tốt việc soạn thảo Cương lĩnh Đảng và nghiên cứu lịch sử Đảng, yêu cầu duy nhất của anh là có thể có một môi trường làm việc yên tĩnh. Lúc này, rốt cuộc là vì nguyên nhân gì, khiến anh không thể yên tĩnh đọc sách, suy nghĩ, nghiên cứu, viết lách? Chẳng lẽ chỉ là bệnh ư? Không! Nếu chỉ vì bệnh, thì có sự điều trị của bác sĩ, có sự nghỉ dưỡng của viện điều dưỡng, có sự chăm sóc của Dương Chi Hoa, bệnh là không đáng sợ. Điều anh cực kỳ không hài lòng, hơn nữa cảm thấy chán ghét thậm chí căm ghét, là tiếng ồn ào huyên náo nổi lên xung quanh, đó hoàn toàn là do yếu tố nhân tạo gây ra, sự mở rộng đấu tranh giai cấp, gây họa cho vô số người lương thiện. Người ta vốn dĩ cho rằng, người cộng sản, người theo chủ nghĩa Marx, luôn nên làm việc theo chuẩn mực của người cộng sản, theo đạo lý của chủ nghĩa Marx. Nhưng sự việc không hoàn toàn như vậy. Có một số người xưng là người cộng sản, người theo chủ nghĩa Marx, đầy đầu óc chứa đầy những thứ hàng hóa kiểu giai cấp tư sản, thậm chí giai cấp phong kiến, quyền thuật, thủ đoạn, âm mưu, tru sát, không từ thủ đoạn nào. Phạm "sai lầm" thì bị chỉnh đốn, không có sai lầm, chỉ là không đồng ý hoặc không hoàn toàn đồng ý cách làm của họ, thì lại càng bị chỉnh đốn. "Đấu tranh chống khuynh hướng", ở chỗ họ chẳng qua chỉ là một cái bẫy chỉnh người khéo léo, vũ khí giết người mà thôi.

Cuối năm 1929, dưới bầu không khí hoảng sợ của cuộc "thanh Đảng" quy mô lớn, Mif, Vương Minh và những người khác dấy lên tại Đại học Tôn Trung Sơn ở Moscow cuộc "đấu tranh chống khuynh hướng" không dứt, hoàn toàn làm đảo lộn kế hoạch công tác của Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã khiến Cù Thu Bạch không thể làm việc bình thường được nữa.

Phong trào Đại học Tôn Trung Sơn

Đại học Tôn Trung Sơn ở Moscow①, là trường học do Đảng và chính phủ Liên Xô thiết lập để đào tạo nhân tài cách mạng cho Quốc dân đảng Trung Quốc trong thời kỳ hợp tác Quốc - Cộng, khai giảng tháng 11 năm 1925. Học sinh có đảng viên Quốc dân đảng, cũng có đảng viên Cộng sản. Hiệu trưởng đầu tiên Radek, mùa hè năm 1927 vì cùng phe với Trotsky mà bị bãi miễn chức vụ hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng Mif kế nhiệm. Mif năm nay chỉ mới hai mươi bảy tuổi, trẻ tuổi khí phù, làm bộ làm tịch, trong học sinh phổ biến không được lòng người. Nhưng hơn nửa năm sau, tháng 3 năm 1928 ông ta lại lên làm Phó Trưởng bộ Phương Đông Quốc tế Cộng sản. Một học sinh người An Huy của Đại học Tôn Trung Sơn tên là Trần Thiệu Vũ, nhập học năm 1925, học lực khá, nói tiếng Nga trôi chảy, thủ đoạn khéo léo, giỏi ăn nói, rất được Mif coi trọng. Tháng 2 năm 1927, Trung ương Liên Cộng phái Mif dẫn đầu một nhóm công tác tuyên truyền thăm Trung Quốc, từng đến Quảng Châu, Vũ Hán và Thượng Hải. Nhóm được Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc ủy thác tuyên giảng cách triển khai công tác tuyên truyền quần chúng và công tác xây dựng Đảng, và dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ năm Đảng Cộng sản Trung Quốc. Trần Thiệu Vũ đi theo Mif làm phiên dịch, liền cáo mượn oai hùm, tự coi mình rất cao. Trong quá trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ sáu Đảng Cộng sản Trung Quốc, Mif từ Bộ Phương Đông và Đại học Tôn Trung Sơn điều một số người tham gia công tác hội vụ và phiên dịch. Vương Minh được Mif sắp xếp đảm nhiệm phiên dịch quan trọng, tham gia cuộc nói chuyện của Stalin gặp gỡ các lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc. Một số vấn đề Cù Thu Bạch, Lý Lập Tam và những người khác thỉnh giáo Stalin, trong mắt Vương Minh, đều rất nực cười, do đó càng xem thường tất cả, tự xưng là nhà lý luận chủ nghĩa Marx. Mif thì rêu rao những lời coi thường và không tin tưởng đối với người phụ trách Đảng Trung Quốc, tôn sùng Vương Minh và những người khác, ám chỉ có thể đề bạt họ tham gia tầng lớp lãnh đạo Trung ương. Lúc đó tuy chưa đạt được, nhưng tạo ra sự coi thường và không tin tưởng đối với Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc và người phụ trách Trung ương trong số lưu học sinh Trung Quốc tại Nga. Mif ra sức thổi phồng Hướng Trung Phát xuất thân công nhân, bắt ông phát biểu trước lưu học sinh tại Nga, phản đối "Hội đồng hương Giang Chiết". Sau khi Đại hội sáu kết thúc, có đại biểu chưa đi, Mif lại triệu tập hội nghị báo cáo, Vương Minh báo cáo về cuộc đấu tranh phản "Hội đồng hương Giang Chiết" -

① Đại học Tôn Trung Sơn sau khi Quốc dân đảng phản bội cách mạng, đổi thành Đại học Lao động Cộng sản chủ nghĩa Trung Quốc tại Moscow.

Phong trào ở Đại học Tôn Trung Sơn, khởi đầu từ mùa hè năm 1927, khi tổng kết học năm, xảy ra sự bất đồng giữa các học sinh ủng hộ hiệu trưởng quyền và các học sinh ủng hộ Cục chi bộ, đó là cuộc tranh chấp giữa phái Giáo vụ và phái Chi bộ. Sau khi Mif từ Trung Quốc trở về, ủng hộ phái Chi bộ, trấn áp phái Giáo vụ, làm hiệu trưởng. Vương Minh và những người khác ủng hộ Mif, thực tế rất cô lập trong học sinh. Vì vậy họ liền bịa đặt tin đồn, nói Đại học Tôn Trung Sơn có một tổ chức nhỏ "Hội đồng hương Giang Chiết" do Du Tú Tùng, Đổng Diệc Tương, Chu Đạt Văn và những người khác tổ chức, tiến hành hoạt động phản cách mạng, và được cơ quan liên quan của Liên Xô điều tra xác nhận là có thật. Theo cách nói của Hướng Trung Phát: "Hội đồng hương Giang Chiết" là "tổ chức nhỏ phản Đảng". "Tổ chức của họ bí mật trong Đảng, có tổ chức Trung ương, cũng có tổ chức chi bộ các nơi"; "Họ cấu kết với Tưởng Giới Thạch, nhận sự giúp đỡ kinh tế của Tưởng Giới Thạch, còn nghe nói có cấu kết với lãnh sự quán Nhật Bản". "Lối thoát của họ sau này không ngoài: 1, Phản cách mạng công khai, đầu quân cho Tưởng Giới Thạch để tàn sát công nông; 2, Đi vào đảng phái phản động tiểu tư sản (như Đảng thứ ba), phản đối C·P·; 3, Ở lại trong Đảng quấy rối phá hoại". Vì vậy, phải "tiêu diệt tổ chức của chúng"; "đối với lãnh tụ và nhân vật trung tâm trong tổ chức phải chế tài nghiêm khắc"; đối với phần tử tích cực nên "khai trừ Đảng tịch hoặc lưu Đảng quan sát"②. Trong bài diễn thuyết tại Đại học Tôn Trung Sơn, Hướng Trung Phát thậm chí đe dọa muốn bắn chết một số người. Sau đó liền có học sinh bị bắt, bị khai trừ. Học sinh vì nghĩa phẫn, liên tục tìm Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc phản ánh tình hình. Cù Thu Bạch lắng nghe ý kiến của học sinh. Chu Ân Lai lúc đó còn ở Moscow từng đến giữa các học sinh điều tra, cho rằng không tồn tại "Hội đồng hương Giang Chiết". Cù Thu Bạch lại phái Đặng Trung Hạ, Dư Phi đến Đại học Tôn Trung Sơn điều tra, xảy ra tranh chấp với phía nhà trường. Mif và Cục chi bộ do ông ta thao túng, do Vương Minh một bọn cộng thêm mấy người Nga hợp thành,Cư nhiên (thế mà lại) không cho Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc hỏi đến ngôi trường đào tạo học sinh Trung Quốc này. Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc sau khi được sự đồng ý của Tổng thư ký Quốc tế Cộng sản, đến cơ quan GPU tra cứu tài liệu, cũng bị từ chối. Ngày 15 tháng 8 năm 1928, Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc viết thư cho Bộ Chính trị Trung ương Liên Cộng, bày tỏ ý kiến khác biệt của đoàn đại biểu đối với việc chính quyền Liên Xô xử lý "Hội đồng hương Giang Chiết". Đồng thời viết thư cho Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, chỉ ra rằng trong một số học sinh quê Giang Chiết, đối với một số vấn đề ý kiến nhất trí, không phải là tội lỗi, không thể nói họ chính là hoạt động bè phái có tổ chức. Mùa thu năm 1928, qua Ủy ban Kiểm tra của Quốc tế Cộng sản, Ủy ban Kiểm tra của Liên Cộng và Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc, cùng nhau hợp thành Ủy ban thẩm tra xét xử, đưa ra kết luận không tồn tại tổ chức phản động "Hội đồng hương Giang Chiết". Khoảng thời gian này, Cù Thu Bạch đề nghị Kuusinen bãi miễn chức vụ Phó Trưởng bộ Phương Đông của Mif -

② Hướng Trung Phát: "Báo cáo quá trình Đoàn đại biểu công nông Trung Quốc đến Liên Xô" (ngày 14 tháng 9 năm 1928).

Mùa hè năm 1929, Đại học Tôn Trung Sơn tổ chức đại hội tổng kết học năm, đa số học sinh phản đối Cục chi bộ, Cù Thu Bạch công khai phát biểu diễn thuyết ủng hộ đa số học sinh, phản đối đấu tranh vô nguyên tắc, đối với sự lãnh đạo của Cục chi bộ cũng có phê bình khá nhiều. Hội nghị tiến hành ba ngày. Cù Thu Bạch yêu cầu thành viên Đoàn đại biểu có thái độ nhất trí đối với sự kiện Đại học Tôn Trung Sơn, nhưng sau đó Trương Quốc Đảo lại xoay chiều theo gió, ngả sang phía Mif.

Sau khi Liên Cộng phát động phong trào thanh Đảng chống "hữu khuynh" của Bukharin, Đại học Tôn Trung Sơn dấy lên cơn sóng gió lớn hơn. Tội trạng chính của "hữu khuynh" Bukharin là phản đối tập thể hóa toàn diện, phản đối tiêu diệt phú nông. Cù Thu Bạch về vấn đề phú nông, vốn dĩ nhất trí với Bukharin, tức là nhấn mạnh tính phong kiến của phú nông, nhưng không nên cố ý tăng cường phản đối phú nông. Trong nghị quyết đại hội VI do anh chủ trì soạn thảo, cũng có cách nói tương tự. Khoảng tháng 6 năm 1929, khi Bộ Phương Đông thảo luận vấn đề phú nông Trung Quốc, Mif cho rằng Trung Quốc cũng nên giống như Liên Xô, đẩy mạnh chính sách phản đối và tiêu diệt phú nông, Cù Thu Bạch phản đối, hai người lặp đi lặp lại tranh luận, giữ vững lập trường không phân thắng bại. Dưới sự điều hòa của Trương Quốc Đảo, Cù Thu Bạch miễn cưỡng trái lòng mình đồng ý "Thư của Ủy ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản gửi Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc về vấn đề nông dân" (ngày 7 tháng 6 năm 1929) do Mif đưa ra. Cuộc tranh luận về vấn đề phú nông, ảnh hưởng rất lớn, Cù Thu Bạch bị coi là chống lại chủ trương đúng đắn của Quốc tế Cộng sản bằng đường lối hữu khuynh. Phái Mif ở Đại học Tôn Trung Sơn càng hoạt động mạnh lên, mưu đồ đội mũ hữu khuynh và "tả" khuynh cùng nhau lên đầu Cù Thu Bạch.

Họ trước hết triệu tập đại hội đảng viên kéo dài mười ngày, ngả bài với đảng viên phản đối họ, và đề nghị mời Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc tham dự hội nghị, đặt họ vào vị thế bị phê bình công khai. Cù Thu Bạch từ chối tham dự hội nghị. Sau đó, họ lại trong giai đoạn thảo luận chung của thanh Đảng, triệu tập đại hội, phát động tấn công Cù Thu Bạch và Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Từ trước, họ thu thập và bịa đặt "tài liệu hoạt động hậu trường" của Cù Thu Bạch và đoàn đại biểu, đem các bài phát biểu và văn kiện khác nhau của Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc và thành viên của đoàn kể từ sau Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc, kiểm tra từng chữ từng câu, tìm ra điểm có thể tấn công. Sau khi đại hội bắt đầu, họ trong bài phát biểu tập trung tấn công Cù Thu Bạch và những người khác phạm sai lầm chủ nghĩa cơ hội. Phái Mif cũng như đại biểu của Liên Cộng và Quốc tế Cộng sản tham gia hội nghị nhất loạt vỗ tay, bày tỏ ủng hộ cuộc tấn công này, để cô lập Cù Thu Bạch và Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc. Đồng thời, thanh Đảng đã phát triển đến giai đoạn hành động, theo lời kể của Lục Định Nhất: "Phàm là người 'phản đối Cục chi bộ', ngoài vài người công nhân ra, đều lần lượt nhận xử phạt khai trừ Đảng tịch, khai trừ Đoàn tịch, khai trừ học tịch, đưa đến Siberia làm khổ sai".③ Ồn ào, gây rối, mắng chửi, xử phạt, mọi thủ đoạn hèn hạ, đều không thể khiến người chiến sĩ cộng sản có chân lý chính nghĩa trong mình lung lay chút nào. Nhưng, trong bầu không khí ô uế, thị phi điên đảo tồi tệ này, lại có thể khiến một số người tốt phẫn nộ đến sống không bằng chết. Có người tự sát, mà một số người không tự sát thì không hiểu sao đột nhiên mất tích.

Học sinh Đại học Tôn Trung Sơn Cù Cảnh Bạch, sau đại hội lần này, vì một hơi giận, đem thẻ đảng viên Liên Cộng của mình, trả lại cho Đảng ủy khu Liên Cộng. Ngay ngày hôm đó, anh "mất tích". Là tự sát, hay bị bắt? Lúc đó không ai nói rõ được, cũng không dám nói rõ ràng -

③ Lục Định Nhất: "Hồi ức về liệt sĩ Đường Nghĩa Trinh", "Diễn đàn Giang Hán" năm 1982 kỳ 6.

Cảnh Bạch là em trai thứ ba của Cù Thu Bạch, sinh năm 1906. Anh dưới sự dạy dỗ và dẫn dắt của anh trai, trưởng thành rất nhanh. Năm 1921 thi đỗ vào Trường Sư phạm tỉnh Chiết Giang. Năm 1924 bắt đầu theo học tại Đại học Thượng Hải, và gia nhập Đảng ở đó. Từng đăng bài thơ trên tạp chí "Thanh niên mới", và đảm nhiệm thư ký Hội luyện tập diễn thuyết Đại học Thượng Hải.

Trong phong trào Ngũ Thất biểu hiện xuất sắc, từng bị bắt vào tù. Khi chịu xét xử tại tòa án, anh "sắc mặt không đổi, đã thực hiện cuộc biện luận nghĩa chính từ nghiêm"④. Anh lần lượt làm công tác Đảng, Đoàn tại Thượng Hải, Hán Khẩu. Theo Cù Thu Bạch đến Moscow, từng tham gia công tác thư ký Đại hội VI Đảng Cộng sản Trung Quốc. Sau đó tại Đại học Tôn Trung Sơn vừa học, vừa cùng Cù Thu Bạch biên soạn "Tập hợp tài liệu phong trào công nhân Trung Quốc". Cảnh Bạch "mất tích", đối với kích thích tình cảm của Cù Thu Bạch, là khá sâu sắc -

④ Diêu Thiên Vũ: "Lò luyện đào tạo cán bộ cách mạng - Đại học Thượng Hải", "Tập san tư liệu lịch sử Đảng" năm 1980 tập 2.

Dương Chi Hoa học tại lớp đặc biệt Đại học Tôn Trung Sơn, cũng vì phản đối phái Mif, chịu xử phạt nghiêm trọng.

Trung ương Liên Cộng và Quốc tế Cộng sản, lúc này nhất trí khẳng định đường lối chính trị của Cục chi bộ Đại học Tôn Trung Sơn, lên án phái phản đối; phê bình Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc, cho rằng Cù Thu Bạch nên chịu trách nhiệm chính về sự kiện tổ chức nhỏ phản Đảng Đại học Tôn Trung Sơn. Mùa xuân năm 1930, Mif triệu tập Cù Thu Bạch, Đặng Trung Hạ, Dư Phi và Trương Quốc Đảo đến văn phòng của ông ta, làm bộ mặt nghiêm nghị, đọc "Nghị quyết của Ủy ban Chính trị Quốc tế Cộng sản về vấn đề hành động của Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc do cuộc đấu tranh bè phái tại Đại học Tôn Trung Sơn". Chỉ trích đa số Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc (Cù, Đặng, Dư) lãnh đạo hoạt động của bè phái, chưa tiến hành đấu tranh đầy đủ với phái Trotskyist. Do Trương Quốc Đảo trong cuộc đấu tranh này áp dụng thủ đoạn hai mặt, cuối cùng ngả sang phái Mif, nên nghị quyết nói ông ta không phải lúc đầu, mà là lúc sau mới đối với cuộc đấu tranh bè phái tại Đại học Tôn Trung Sơn, biểu thị khác biệt với các đại biểu khác. Nghị quyết tuyên bố Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản với thái độ kiên quyết lên án Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc, và mời Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc dùng hạn mức cần thiết làm mới thành phần của đoàn đại biểu, và thương lượng với Quốc tế Cộng sản thành phần mới. Như vậy, Cù Thu Bạch liền bị bãi miễn chức vụ đại biểu thường trú tại Quốc tế Cộng sản.

Cuộc đấu tranh này, rốt cuộc nên nhìn thế nào? Thành viên Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc lúc đó Lục Định Nhất có câu trả lời rõ ràng:

Tập đoàn Vương Minh thực tế là Mif tổ chức lên, muốn giành lấy quyền lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc. ...... Trước hết liền tại Moscow phản đối Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc, rêu rao lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc khiến cách mạng Trung Quốc gặp thất bại, cho nên tất cả lãnh đạo cũ đều là chủ nghĩa cơ hội, không lật đổ không được. Trương Quốc Đảo lúc đó nhục nhã đầu hàng tập đoàn Vương Minh, cho nên trong Đoàn đại biểu Trung Quốc liền xảy ra cuộc đấu tranh của các đồng chí lấy đồng chí Cù Thu Bạch làm đầu với Trương Quốc Đảo và tập đoàn Vương Minh. Đồng chí Cù Thu Bạch trở thành đối tượng đả kích chính của Mif và tập đoàn Vương Minh trong Đảng, tôi trở thành đối tượng đả kích chính của họ trong Đoàn Thanh niên. Bây giờ xem ra, cuộc đấu tranh của chúng ta tại Moscow với Mif, tập đoàn Vương Minh là đúng đắn, thực chất là cuộc đấu tranh phản đối "Đảng cha" và chủ nghĩa nước lớn.⑤

⑤ Lục Định Nhất viết lời tựa cho "Nhớ Thu Bạch" (ngày 3 tháng 5 năm 1980).

Cù Thu Bạch sau đó khi nhìn lại đoạn trải nghiệm không vui này, viết:

Trong số học sinh Đại học Lao động Trung Quốc tại Moscow (trước gọi là Đại học Tôn Trung Sơn) xảy ra cuộc đấu tranh rất dữ dội. Tôi từ trước đến nay không có tài biết người, chỉ muốn dán lại làm hòa những cuộc đấu tranh này, cảm thấy nhiều đồng chí công kích phê bình lẫn nhau đều là người tốt, nghe những chuyện họ nói lại thường có chút rất kỳ lạ, dường như đều là cố ý khoa trương sự thật, làm lý do để "đánh đổ" đối phương. Vì vậy, tôi liền đứng trên lập trường điều hòa. Điều này khiến Đảng bộ ở đó cho rằng tôi vừa hay là kẻ bao che của chủ nghĩa cơ hội và phần tử dị kỷ. Kết quả, bãi miễn chức vụ đại biểu thường trú tại Moscow của Đảng Cộng sản Trung Quốc của tôi, chuẩn bị về nước.⑥

⑥ "Lời thừa" dẫn lại từ "Niên phổ Cù Thu Bạch" trang 151, Nhà xuất bản Nhân dân Quảng Đông ấn bản năm 1983.

Trong thời gian hai năm ở Moscow, Cù Thu Bạch luôn quan tâm đến công tác trong nước, trái tim anh hướng về Tổ quốc. Anh từng hiệu đính bản dịch tiếng Trung các tác phẩm quan trọng của Lenin như "Hai sách lược của Đảng Dân chủ Xã hội trong cách mạng dân chủ", "Bệnh ấu trĩ tả khuynh trong phong trào cộng sản", "Nhà nước và cách mạng", dịch không ít văn kiện; anh nghiên cứu hiến pháp, luật đất đai, luật lao động, luật hôn nhân của Xô viết Trung Quốc. Công tác nghiên cứu và dịch thuật này của anh, ở mức độ lớn có liên quan đến công tác cách mạng trong nước lúc bấy giờ và công tác xây dựng tương lai. Vì vậy, bãi miễn chức vụ đại biểu thường trú tại Quốc tế Cộng sản, chưa hẳn không phải là một chuyện tốt. Bởi vì như vậy anh có khả năng trở về Trung Quốc. Tháng 6 năm 1930, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc dưới sự chủ trì của Lý Lập Tam triệu tập hội nghị Bộ Chính trị Trung ương, thông qua nghị quyết án "Cao trào cách mạng mới và thắng lợi trước tiên của một tỉnh hoặc vài tỉnh" do anh soạn thảo, khiến sai lầm chủ nghĩa phiêu lưu "tả" khuynh thống trị Trung ương, hình thành đường lối Lập Tam. Ngày 23 tháng 7, Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản nhắm vào đường lối Lập Tam, thông qua nghị quyết về vấn đề Trung Quốc (tức nghị quyết tháng 7 của Quốc tế Cộng sản). Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai (tháng 4 đến Xô, báo cáo công tác với Quốc tế Cộng sản, và tham gia Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ mười sáu Liên Cộng) tham gia thảo luận nghị quyết án. Ngày 12, 13 tháng 8, người phụ trách Cục Viễn Đông Quốc tế Cộng sản bí mật đi Vũ Hán quan sát tình hình, hai lần báo cáo về Moscow: Vũ Hán đóng quân một lượng lớn quân đội Quốc dân đảng, lực lượng cách mạng không quá ba trăm người. Quốc tế Cộng sản lập tức quyết định phái Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai về nước triệu tập Hội nghị Trung ương ba, sửa chữa đường lối Lập Tam.

Chu Ân Lai, Cù Thu Bạch lần lượt lấy đường châu Âu về nước. Khi đi ngang qua Berlin Đức, ngày 1 tháng 8, Cù Thu Bạch và Chu Ân Lai cùng tham gia đại hội biểu tình công nhân thất nghiệp Berlin.

Sau hội nghị, Chu Ân Lai về nước trước. Ngày 26 tháng 8, Cù Thu Bạch về đến Thượng Hải.

Từ Hội nghị Trung ương ba đến Hội nghị Trung ương bốn

Sau Đại hội VI của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Tổng Bí thư trên danh nghĩa là Hướng Trung Phát, nhưng người thực tế chủ trì công việc của Trung ương là Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị Lý Lập Tam. Nhờ quán triệt nghị quyết Đại hội VI, tình hình cách mạng Trung Quốc từ nửa cuối năm 1929 đến nửa đầu năm 1930 đã có xu hướng đi lên. Lực lượng Hồng quân Công Nông Trung Quốc được tăng cường, các căn cứ địa cách mạng ngày càng mở rộng, Cù Thu Bạch lúc bấy giờ đã viết văn ca ngợi "Hồng quân Mao Trạch Đông vạn tuế!"①. Trong tình hình thuận lợi như vậy, Lý Lập Tam đâm ra kiêu ngạo, quên hết mọi sự, mưu toan thay đổi đường lối đúng đắn của Đại hội VI, muốn thực hiện thắng lợi trước tiên ở một tỉnh hoặc vài tỉnh. Đối với triển vọng của cách mạng Trung Quốc, Lý Lập Tam có một sự đánh giá vô cùng lạc quan, vô cùng cuồng nhiệt, nhưng lại vô cùng ảo tưởng: dự tính sau khi bạo động ở Vũ Hán và Nam Kinh thắng lợi, Tưởng Giới Thạch sẽ dời đô về Bắc Kinh, còn Chính phủ Trung ương Xô viết sẽ được thành lập tại Vũ Hán, hình thành cục diện đối đầu giữa hai chính quyền Vũ Hán và Bắc Kinh. Đồng thời, tiến hành bạo động ở Ký Lỗ Dự tại phương Bắc để lật đổ chính phủ Bắc Kinh; phát động khởi nghĩa tại Cáp Nhĩ Tân và Đại Liên ở Đông Bắc, tiến hành bạo động tại Quảng Châu và Hồng Kông ở phương Nam, gây ra chiến tranh giữa chủ nghĩa đế quốc với Liên Xô, từ đó thực hiện cách mạng thế giới. Khi nghị quyết tháng Sáu của Lý Lập Tam được gửi đến Moscow, Cù Thu Bạch đã nói: Lý Lập Tam quả thực là phát điên rồi!

① Cù Thu Bạch: "Cách mạng Xô viết Trung Quốc" (tháng 1 năm 1930). Tạp chí "Quốc tế Cộng sản", tập 1, kỳ 1.

Quốc tế Cộng sản phản đối đường lối Lập Tam, đặc biệt là phản đối chủ nghĩa mạo hiểm "tả" khuynh. Về vấn đề bất cân bằng trong phát triển cách mạng, về đánh giá so sánh lực lượng địch ta, về việc hủy bỏ các tổ chức Đảng, Đoàn, Công hội, thành lập các tổ chức Ủy ban Hành động Tổng thể, v.v., Quốc tế Cộng sản đều phê bình Lý Lập Tam. Tuy nhiên, xét về hệ thống tư tưởng lý luận giữa Quốc tế Cộng sản và đường lối Lập Tam, thì cả hai ở mức độ lớn là nhất trí, hay có thể nói là cùng một mạch. Lý luận về "thời kỳ thứ ba" của chủ nghĩa tư bản, lý luận tuyệt đối hóa kinh nghiệm khởi nghĩa vũ trang ở thành thị, cuộc đấu tranh chống khuynh hướng hữu khuynh của Bukharin, v.v., của Quốc tế Cộng sản đã thúc đẩy và cổ súy cho sự hình thành đường lối Lập Tam. Nghị quyết tháng Bảy của Quốc tế Cộng sản không hề tồn tại sự khác biệt căn bản với Lý Lập Tam về các vấn đề trọng đại như tính chất cách mạng Trung Quốc, con đường giành chính quyền nhà nước, cũng như tình hình cách mạng và nhiệm vụ của Đảng. Nghị quyết tháng Bảy khẳng định rõ ràng: Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ làm việc dưới đường lối của Quốc tế, nhưng đã phạm phải những sai lầm cục bộ về chiến lược, tổ chức và công tác; nêu rõ cao trào cách mạng Trung Quốc đã trở thành một sự thật không thể chối cãi; nhấn mạnh hữu khuynh mới là nguy hiểm chính.

Chủ nghĩa mạo hiểm của Lý Lập Tam đã bị đại diện Cục Viễn Đông phê bình. Đại diện Cục Viễn Đông viết thư cho Quốc tế Cộng sản, cho rằng nghị quyết tháng Sáu của Trung ương ĐCSTQ là sai lầm về đường lối. Lý Lập Tam lại viết thư cho Quốc tế Cộng sản, yêu cầu thay thế đại diện Cục Viễn Đông. Tháng 8, Quốc tế ra nghị quyết bác bỏ ý kiến của đại diện Cục Viễn Đông cho rằng nghị quyết tháng Sáu của Trung ương ĐCSTQ là sai lầm về đường lối, chỉ rõ đường lối chính trị của Trung ương ĐCSTQ là đúng đắn, nhưng có những sai lầm cá biệt. Nghị quyết tháng Tám và nghị quyết tháng Bảy có nội dung nhất quán, trở thành văn kiện chỉ đạo cho Hội nghị Trung ương III của ĐCSTQ.

Ngày 1 và ngày 3 tháng 8, Lý Lập Tam tại cuộc họp Bộ Chính trị Trung ương thậm chí còn nói: Quốc tế không hiểu xu thế phát triển cách mạng Trung Quốc; trung thành với Quốc tế Cộng sản, tuân thủ kỷ luật là một chuyện, trung thành với cách mạng Trung Quốc lại là chuyện khác. Và nói rằng sau khi chiếm được Vũ Hán, sẽ dùng phương thức khác để nói chuyện với Quốc tế. Sau đó, Lý Lập Tam liên tục nhân danh Bộ Chính trị Trung ương viết thư, gửi điện báo cho Quốc tế Cộng sản và Stalin, báo cáo dối trá về cao trào và chiến tích của cách mạng Trung Quốc, yêu cầu phê chuẩn kế hoạch bạo động của mình. Chuỗi hành vi công khai đối kháng với Quốc tế Cộng sản và đại diện của họ, đối với Quốc tế Cộng sản vốn có quyền chỉ huy các đảng trên thế giới mà nói, là sai lầm tuyệt đối không thể dung thứ.

Từ ngày 24 đến 28 tháng 9, dưới sự chủ trì của Cù Thu Bạch và Chu Ân Lai, Hội nghị Trung ương III khóa VI của ĐCSTQ được tổ chức tại Thượng Hải. Chu Ân Lai truyền đạt nghị quyết tháng Bảy của Quốc tế Cộng sản, Lý Lập Tam phát biểu thừa nhận sai lầm, Cù Thu Bạch đưa ra tổng kết chính trị, tức là "Kết luận thảo luận chính trị Hội nghị Trung ương III". Hội nghị thông qua "Nghị quyết của Hội nghị Trung ương III Đảng Cộng sản Trung Quốc về báo cáo của Bộ Chính trị Trung ương" và "Nghị quyết của Hội nghị Trung ương III Đảng Cộng sản Trung Quốc về tình hình chính trị và nhiệm vụ tổng thể của Đảng", hoàn toàn chấp nhận nghị quyết tháng Bảy của Quốc tế Cộng sản, chỉ ra sai lầm của khuynh hướng mạo hiểm trong giai đoạn trước, chủ yếu là "nhiệm vụ tích cực chuẩn bị bạo động vũ trang, không thể gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ tranh thủ quần chúng." Nghị quyết cho rằng đường lối Lập Tam "là nhất trí với đường lối của Quốc tế Cộng sản", nhưng có sai lầm về chiến lược. Hội nghị Trung ương III đã dừng kế hoạch tổ chức tổng khởi nghĩa toàn quốc và tập trung Hồng quân tấn công các thành phố lớn, khôi phục công tác Đảng, Đoàn, về cơ bản đã chấm dứt chủ nghĩa mạo hiểm "tả" khuynh của Lý Lập Tam.

Hội nghị Trung ương III cũng có những thiếu sót, thể hiện ở chỗ không tiến hành thanh lọc và sửa chữa thực chất tư tưởng "tả" khuynh của đường lối Lập Tam; nhấn mạnh sai lầm việc chống hữu khuynh; Hà Mạnh Hùng, người từng phản đối đường lối Lập Tam và bị Trung ương thời Lập Tam đả kích, vẫn trở thành đối tượng bị Hội nghị Trung ương III đả kích. Nhưng nếu so sánh thiếu sót với công lao của Hội nghị Trung ương III, thì công lao của Hội nghị Trung ương III là chủ yếu.

Thế nhưng, hai tháng trôi qua, đến tháng 11, Quốc tế Cộng sản đột ngột gửi thư①, xảy ra thay đổi về chất trong việc đánh giá sai lầm của đường lối Lập Tam. Thư nói rằng, sai lầm của đường lối Lập Tam không phải là về chiến lược mà là đường lối chính trị hoàn toàn khác biệt, đối lập với đường lối của Quốc tế Cộng sản, và chỉ trích Hội nghị Trung ương III – vốn đã chỉnh đốn đường lối Lập Tam theo đúng chỉ thị của Quốc tế Cộng sản – là mắc sai lầm "chủ nghĩa điều hòa". Ngày 22 tháng 11, Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ họp bàn về bức thư tháng Mười của Quốc tế Cộng sản, tỏ ý hoàn toàn chấp nhận chỉ thị của Quốc tế Cộng sản—

① Tức bức thư "Gửi Trung ương ĐCSTQ về vấn đề đường lối Lập Tam" được Ban Chấp hành Trung ương Quốc tế Cộng sản thông qua vào tháng 10 năm 1930. Ngày 16 tháng 11, Trung ương ĐCSTQ nhận được bức thư này.

Tuy nhiên, sự việc không dừng lại ở đó. Trước khi Trung ương ĐCSTQ nhận được thư tháng Mười của Quốc tế Cộng sản, Vương Minh đã biết được nội dung bức thư từ Cục Viễn Đông trước cả Trung ương, y vội vàng sửa đổi cuốn sách nhỏ "Hai đường lối" đang viết dở theo giọng điệu của bức thư tháng Mười, cố ý gây ra hỗn loạn trong Đảng. Cuốn sách nhỏ nói rằng đường lối Lập Tam là "đường lối cơ hội chủ nghĩa hữu khuynh được che đậy bởi những lời lẽ tả khuynh", yêu cầu kiên quyết chống lại "thái độ điều hòa đối với đường lối này". Về chính trị thì nhấn mạnh chống hữu khuynh, về tổ chức thì đề xuất "cải tổ" các cơ quan lãnh đạo các cấp. Tập trung công kích Hội nghị Trung ương III và Bộ Chính trị Trung ương do Cù Thu Bạch chủ trì, chỉ trích "các đồng chí Víta và những người khác tại Hội nghị Trung ương III đã có thái độ điều hòa, đầu hàng đối với đường lối Lập Tam", sau Hội nghị Trung ương III, lại "thực tế tiếp tục đường lối Lập Tam". Y ngạo mạn yêu cầu thay đổi lãnh đạo Bộ Chính trị Trung ương, y nói: "Các đồng chí lãnh đạo Bộ Chính trị Trung ương hiện tại như Víta không thể giải quyết nhiệm vụ khẩn cấp của cách mạng hiện nay, không thể lãnh đạo công tác toàn Đảng". Do đó, y đề xuất trước khi Đại hội VII của Đảng được triệu tập, "do Quốc tế chịu trách nhiệm giúp đỡ thành lập cơ quan lãnh đạo Trung ương lâm thời", ít nhất phải "có sự thay đổi tương xứng trong thành phần Bộ Chính trị".①

Vương Minh và hậu thuẫn của hắn đã sớm nhìn chằm chằm vào vị trí lãnh đạo của Trung ương ĐCSTQ. Cuốn sách nhỏ của Vương Minh trở thành cương lĩnh đoạt quyền của chúng.

Dưới sự dẫn đầu của bè lũ Vương Minh, La Chương Long, Vương Khắc Toàn, Hà Mạnh Hùng, v.v., đồng loạt vùng lên, tập trung công kích Hội nghị Trung ương III và Cù Thu Bạch. La Chương Long và những người khác cho rằng Cù Thu Bạch, Chu Ân Lai, Lý Lập Tam "đều là những kẻ không thể giáo dục, học tập", cần phải "lập tức rời khỏi cơ quan lãnh đạo, áp dụng các biện pháp chế tài nghiêm khắc nhất về mặt tổ chức theo điều lệ."② Hà Mạnh Hùng và những người khác chủ trương đối với Cù Thu Bạch, Lý Lập Tam, v.v. "cần áp dụng chế tài kỷ luật nghiêm khắc", phân công họ đi làm các công việc cấp dưới gian khổ.③—

① Vương Minh: "Đấu tranh để Trung Cộng Bolshevik hóa hơn nữa" (thu đông năm 1930).

② "Nghị quyết Đảng đoàn Tổng Công hội" (ngày 1 tháng 1 năm 1931).

③ "Nghị quyết hội nghị nhân viên văn phòng Ủy ban Chuẩn bị Xô viết" (ngày 7 tháng 1 năm 1931).

Đầu tháng 12, Bộ Phương Đông của Quốc tế Cộng sản sau khi nghe Lý Lập Tam① kiểm điểm, xem xét văn kiện Hội nghị Trung ương III, v.v., đã viết ra "Báo cáo về Hội nghị Trung ương III Trung ương ĐCSTQ và sai lầm của đồng chí Lý Lập Tam", phủ nhận toàn bộ Hội nghị Trung ương III: "(1) Hội nghị Trung ương III không vạch trần được bản chất của đường lối Lập Tam; (2) Hội nghị Trung ương III làm lu mờ sự khác biệt về nguyên tắc giữa đường lối này và đường lối của Quốc tế; (3) Hội nghị Trung ương III không nghiên cứu bài học chân thực của giai đoạn trước của cách mạng Trung Quốc; (4) Hội nghị Trung ương III không nêu ra và giải quyết nhiệm vụ thực tế của giai đoạn cách mạng hiện tại; (5) Hội nghị Trung ương III đối với toàn thể đồng chí trong Đảng không giải thích được những sai lầm mà cơ quan lãnh đạo mắc phải, ngược lại còn làm mờ đi bản chất của những sai lầm đó; (6) Hội nghị Trung ương III không trách cứ những lời lẽ chống Quốc tế Cộng sản đã biểu hiện trong một bộ phận Bộ Chính trị Trung ương trong thời kỳ Quốc tế không đồng ý; (7) Tại Hội nghị Trung ương III đã biểu hiện bầu không khí hai mặt của nhóm nhỏ không lành mạnh trong cơ quan lãnh đạo."② Đoàn Chủ tịch Ban Chấp hành Trung ương Quốc tế Cộng sản khi thảo luận báo cáo này, bày tỏ hoàn toàn đồng ý với quan điểm trên. Hội nghị Đoàn Chủ tịch khi phê bình Lý Lập Tam, trên thực tế đã chĩa mũi nhọn chính vào Cù Thu Bạch, người chủ trì Hội nghị Trung ương III. Các bài phát biểu của bảy ủy viên Đoàn Chủ tịch đều nêu đích danh phê bình Cù Thu Bạch, chỉ trích ông khi đảm nhiệm đại diện thường trú tại Quốc tế Cộng sản đã "lãnh đạo sự tranh chấp nhóm nhỏ 'Trung đại'"; "lãnh đạo Hội nghị Trung ương III một cách không nguyên tắc"; "đối xử với Quốc tế bằng thái độ hai mặt"③. Đoàn Chủ tịch ra sức tâng bốc bè lũ Vương Minh, nói rằng chúng "biết lý luận và thực tiễn Bolshevik của Lenin", là những "đồng chí rất tốt", "đấu tranh vì đường lối của Quốc tế". Sở dĩ chúng "không thể đảm nhiệm công tác lãnh đạo", hoàn toàn là do "lợi ích nhóm nhỏ cản trở chúng gia nhập cơ quan lãnh đạo".④ Tại hội nghị, người phụ trách Quốc tế Cộng sản Manuilsky đưa ra ba ý kiến: Một, Lý Lập Tam phải tố giác triệt để hoạt động "nhóm nhỏ" của Cù Thu Bạch với Ủy ban Kiểm tra Quốc tế; hai, triệu tập Hội nghị Trung ương ĐCSTQ; ba, Lý Lập Tam ở lại Quốc tế học tập, nhận thức sai lầm của bản thân.⑤—

① Sau Hội nghị Trung ương III, Quốc tế Cộng sản điều Lý Lập Tam tới Moscow học tập.

①③④⑤ "Thảo luận của Đoàn Chủ tịch Ban Chấp hành Trung ương Quốc tế Cộng sản về đường lối Lập Tam". "Bolshevik", tập 4, kỳ 3.

Lúc này, Pavel Mif được phái tới Trung Quốc, đảm nhiệm chức đại diện thường trú của Quốc tế Cộng sản tại Trung Quốc. Ngày 14 tháng 12, Pavel Mif tại cuộc họp Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ đã đề xuất triệu tập Hội nghị Trung ương IV. Ngày 16, dưới sự can thiệp của Pavel Mif, Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ thông qua nghị quyết hủy bỏ các xử phạt của Trung ương Lý Lập Tam đối với Vương Minh và những người khác. Ngày 25, bổ nhiệm Vương Minh làm Bí thư Tỉnh ủy Giang Tô của ĐCSTQ. Ngày 22, lại bức ép Bộ Chính trị Trung ương ban hành "Thông cáo số 96 của Trung ương", tự phủ nhận bản thân, hoàn toàn chấp nhận hai yêu cầu chính được nêu trong cuốn sách nhỏ "Hai đường lối" của Vương Minh, tức là tuyên bố nghị quyết Hội nghị Trung ương III và các thông cáo gần đây của Trung ương là vô hiệu; quyết định lại nghị quyết chính trị và cải tổ, bổ sung cơ quan lãnh đạo các cấp. Như vậy, đã tạm thời hình thành cục diện Bộ Chính trị Trung ương thỏa hiệp hợp tác với bè lũ Vương Minh, Vương Minh nói Trung ương đã từ bỏ đường lối điều hòa, quay trở lại đường lối của Quốc tế. Hà Mạnh Hùng, La Chương Long, v.v., thì cho rằng không nên triệu tập hội nghị khẩn cấp nữa, không cần thay đổi lãnh đạo Trung ương, không nên bàn đến việc cải tổ tổ chức Đảng nữa, mà quay sang phê bình Vương Minh.

Ngày 7 tháng 1 năm 1931, Hội nghị Trung ương IV khóa VI dưới sự thao túng của Pavel Mif đã bí mật tổ chức tại Thượng Hải. Có đại biểu trước hội nghị hai mươi phút mới nhận được thông báo, mới biết là sắp họp Hội nghị Trung ương IV; có người đến hội trường còn không biết là họp về cái gì. Hội nghị kéo dài từ hơn bảy giờ sáng đến hơn mười giờ đêm. Hội nghị phê bình đường lối Lập Tam, phê bình "đường lối điều hòa" của Hội nghị Trung ương III; Lý Lập Tam đã đi Moscow, Cù Thu Bạch trở thành mục tiêu chính của cuộc đấu tranh tàn khốc, đả kích không khoan nhượng. Hội nghị căn cứ theo chỉ ý của Pavel Mif, bãi miễn tư cách Ủy viên Bộ Chính trị của Cù Thu Bạch và Lý Lập Tam, trong khi Vương Minh – kẻ được Pavel Mif gọi là nhà lãnh đạo "xuất sắc nhất", "có tài nhất" trong phong trào cộng sản Trung Quốc – lại bước một bước lên mây (trước vào Bộ Chính trị, sau được bầu làm Ủy viên Trung ương), chui vào vị trí lãnh đạo Trung ương. Mặc dù phái La Chương Long vì không thể lọt vào nòng cốt lãnh đạo Trung ương mà đã làm náo loạn hội trường, nhưng cục diện đoạt quyền của Pavel Mif và Vương Minh đã định, không thể thay đổi. Hướng Trung Phát tuy tiếp tục đảm nhiệm Tổng Bí thư, nhưng đại quyền nằm trong tay Vương Minh. Tháng 6, Hướng Trung Phát bị bắt và phản bội, Vương Minh làm quyền Tổng Bí thư. Tháng 9, Vương Minh đi Moscow làm đại diện ĐCSTQ tại Quốc tế Cộng sản, Tần Bang Hiến tiếp quản chức vụ người phụ trách tổng thể Trung ương lâm thời.

Cù Thu Bạch bình tĩnh và thản nhiên đối diện với tất cả những điều này. Ông tuân theo yêu cầu của Trung ương, sau Hội nghị Trung ương IV đã viết thư cho Quốc tế Cộng sản và Trung ương ĐCSTQ, tuyên bố mình chịu trách nhiệm, chấp nhận "chỉ trích", nói rằng sai lầm của mình là "vô cùng nghiêm trọng", là "chủ nghĩa cơ hội hèn nhát và mục nát"①. Ngày 20 tháng 2, Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ đưa ra nghị quyết về vấn đề hành động của Đoàn đại biểu Trung ương ĐCSTQ tại Quốc tế Cộng sản giai đoạn 1929—1930, một lần nữa lên án Cù Thu Bạch. Nghị quyết thậm chí còn chỉ trích Cù Thu Bạch dùng hành động bè phái để ảnh hưởng đến sự đàn áp của Trung ương Lý Lập Tam đối với Vương Minh và những người khác, dao động đối với việc thanh Đảng của Quốc tế Cộng sản, cực kỳ không tôn trọng đại diện Quốc tế. Bè lũ Vương Minh nắm đại quyền trong tay, tội danh gì cũng có thể chụp lên đầu người khác. Cù Thu Bạch muốn biện bạch cũng không được, đành phải một lần nữa viết bản tuyên bố cho Bộ Chính trị Trung ương, chấp nhận mọi chỉ trích, nói rằng bản thân đã sa vào "vũng bùn đấu tranh bè phái"②——

① Cù Thu Bạch gửi thư cho Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản và Trung ương ĐCSTQ. "Xây dựng Đảng", kỳ 3.

② Bản tuyên bố của đồng chí Cù Thu Bạch. "Xây dựng Đảng", kỳ 3.

Đây là một màn kịch hề cực kỳ không vẻ vang khi một số kẻ trong Quốc tế Cộng sản kiểm soát và can thiệp vào công việc nội bộ của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Kết quả của nó đương nhiên chỉ có thể dẫn đến một bi kịch lớn, điều nó mang lại cho Đảng Trung Quốc và cách mạng Trung Quốc là thảm họa hủy diệt.

Cù Thu Bạch là một người thông minh tuyệt đỉnh, cho dù không xét từ góc độ của một người theo chủ nghĩa Marx, mà chỉ xét từ tiêu chuẩn thị phi và quan niệm đạo đức của một người bình thường để phán xét tất cả những điều này, ông cũng sẽ nhìn thấu bản chất của màn kịch hề và bi kịch này.

Vinh nhục công tội trong cuộc đời Cù Thu Bạch, có thể nói là có mối liên hệ mật thiết với Quốc tế Cộng sản. Việc ông trưởng thành trở thành một người theo chủ nghĩa Marx vĩ đại, một nhà lãnh đạo Đảng có uy vọng, là không thể tách rời sự bồi dưỡng và dìu dắt của Quốc tế Cộng sản, mà việc đẩy ông từ vị trí cao quý xuống, chịu đủ mọi sự sỉ nhục không thể chịu đựng nổi, cũng chính là do bè lũ Vương Minh vốn được một số nhà lãnh đạo Quốc tế Cộng sản nâng đỡ thực hiện. Việc này có ảnh hưởng cực kỳ lớn đối với Cù Thu Bạch. Có thể hình dung, khi một người đối với quyền uy (cá nhân hoặc tổ chức) mà mình tôn thờ suốt thời gian dài, hóa ra lại là một bộ mặt như vậy, thì sự thất vọng, đau đớn và khinh bỉ mà người đó nảy sinh là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, ông đều tự mình nuốt ngược những nỗi đắng cay này vào trong, không muốn lãng phí sức lực vô ích, lại đi quanh co với những chính khách có hậu đài cứng như thép, lại có khí chất lưu manh và thủ đoạn âm mưu đó nữa.

Dù có thất vọng và đau đớn, nhưng Cù Thu Bạch không hề nản lòng. Ông thấu hiểu và yêu mến Đảng này và đại đa số các đồng chí trong Đảng, yêu mến hàng tỷ quần chúng nhân dân lao khổ Trung Quốc. Việc rời khỏi vị trí lãnh đạo không thể tiếp tục công tác được nữa, đối với ông mà nói, có thể coi là sự giải thoát cầu còn không được; ông có thể làm việc cho Đảng và nhân dân ở những cương vị khác. Vườn văn học mà ông say mê hướng tới, giờ đây cuối cùng đã có thời gian và tâm trí để cày xới. Kể từ đó, thời kỳ huy hoàng rực rỡ như vàng son trong hoạt động văn học của ông bắt đầu.