Nhà lý luận văn nghệ chủ nghĩa Marx, Cù Thu Bạch, sau khi buộc phải rời khỏi cương vị lãnh đạo chính trị, với lòng trung thành dành cho đại chúng nhân dân, bất chấp nỗi tủi nhục và bệnh tật, đã tự giác và chủ động tiếp tục làm việc cho sự nghiệp cách mạng Trung Quốc. Niềm yêu thích đặc biệt, vốn am hiểu sâu sắc và tài năng kiệt xuất của ông đối với văn học, đã khiến ông lập tức cầm lấy vũ khí văn học này, phấn đấu cày xới trên mảnh đất văn học mà ông đã hằng mơ ước từ lâu.

Ngày 7 tháng 2 năm 1931, chỉ một tháng sau khi bế mạc Hội nghị toàn thể lần thứ tư, Cù Thu Bạch viết thư cho người bạn thân ở Moscow là Quách Chất Sinh. Trong thư viết: "Hiện tại bệnh tình của tôi lại càng trầm trọng hơn, cho nên đã bắt đầu nghỉ ngơi, đại khái có thể nghỉ được hai ba tháng." Đây dường như là ý tứ có hai lớp nghĩa, "bệnh" là thật, còn "nghỉ ngơi" đồng thời cũng có nghĩa là đã rời khỏi cương vị lãnh đạo. Ông gửi kèm theo thư cho Quách Chất Sinh một cuốn "Sách đọc mẫu Quốc ngữ La Mã tự", và với thái độ áy náy, ông nói: "Tôi vốn định gửi thêm vài cuốn nữa, nhưng vì không có tiền, nên không thể làm được." Trong thư, ông bàn về ý kiến đối với việc Latinh hóa chữ Hán, thỉnh cầu Quách Chất Sinh "gửi cho tôi mọi cuốn sách nhỏ, trước tác, tạp chí tốt về vấn đề Latinh hóa, cũng như các cuốn sách thông thường về ngôn ngữ học", "và cả văn học cũ, tiểu thuyết, cùng với tạp chí". Hơn một tháng sau, ngày 12 tháng 3, Cù Thu Bạch lại viết thư cho Quách Chất Sinh, bảo rằng: "Cuộc sống ở chỗ chúng tôi vô cùng tịch mịch. Mặc dù Trung Quốc từng có 'văn nghệ phục hưng' của riêng mình, nhưng gần như vẫn chưa có các nhà văn và nghệ sĩ của riêng mình. Đi đâu cũng là thói thị dân, thịnh hành chỉ có văn học vỉa hè, hay nói theo tiếng Thượng Hải thì là văn học đường Tứ Mã." Vì vậy, ông thỉnh cầu bạn thường xuyên gửi một số sách tiếng Nga tới. Đặc biệt là rất hy vọng gửi ngay cho ông hồi ký của Krupskaya, cuốn "Những người chị em" và "Một chín một tám" của A. Tolstoy cùng các tạp chí mới.

Cù Thu Bạch đã tích cực chuẩn bị điều kiện cho sự cày xới của ông khi trở lại vườn hoa văn học.

Từ năm 1931 đến năm 1933, trong ba năm ngắn ngủi, Cù Thu Bạch cùng Lỗ Tấn lãnh đạo phong trào văn nghệ và phong trào văn hóa cánh tả, viết nên một lượng lớn lý luận văn nghệ, tạp văn, sáng tác thơ ca và khúc nghệ dưới hình thức mới, dịch thuật trực tiếp và có hệ thống một lượng lớn lý luận văn nghệ chủ nghĩa Marx và tác phẩm của các nhà văn Xô Viết, đề xuất và đi sâu thảo luận nhiều vấn đề lý luận trọng đại liên quan đến việc phát triển phong trào văn học vô sản, phản kích các trào lưu tư tưởng văn nghệ tư sản đủ loại, tiến hành phê bình văn nghệ một cách cụ thể, khoa học, mang lại sự chỉ đạo thực tế cho văn học cách mạng. Những hoạt động lý luận và thực tiễn này đã đóng góp những cống hiến khai phá xuất sắc cho văn học hiện đại Trung Quốc, khiến ông trở thành một trong những người đặt nền móng và khai phá chính yếu được thừa nhận của sự nghiệp văn học cách mạng Trung Quốc.

Đầu thập niên ba mươi, phong trào văn học cách mạng Trung Quốc vẫn đang ở giai đoạn ấu trĩ, rất cần sự chỉ đạo của lý luận văn nghệ chủ nghĩa Marx, và cần tham khảo các nhà văn cùng tác phẩm của Xô Viết. Do đó, theo Cù Thu Bạch, việc dịch thuật giới thiệu các trước tác và tác phẩm loại này chính là điểm khởi đầu của phong trào văn học cách mạng Trung Quốc.

Năm 1932, Cù Thu Bạch biên dịch cuốn "Hiện thực - Tuyển tập luận văn văn nghệ chủ nghĩa Marx", trong đó có bản dịch hai bức thư của Ph-ghen bàn về Balzac và Ibsen, bài "Bàn về thành công của Ibsen", "Kỷ niệm trăm năm ngày sinh Belinsky", "Văn học kịch nghệ Pháp và hội họa Pháp", "Luận về nghệ thuật theo quan điểm duy vật sử quan" của Plekhanov, bài "Tác phẩm 'Tiền bạc' của Zola" của Lafargue. Đồng thời, Cù Thu Bạch viết sáu bài phê bình giới thiệu: "Marx, Ph-ghen và chủ nghĩa hiện thực trong văn học", "Ph-ghen và chủ nghĩa máy móc trong văn học", "Nhà lý luận văn nghệ Plekhanov", "Lafargue và phê bình văn học của ông", "Về Zola", "Những 'người đồng lộ' sớm của chủ nghĩa xã hội - nữ nhà văn Harkness", v.v. Trong phần "Bạt", Cù Thu Bạch chỉ ra: Tuyển tập luận văn này được biên dịch dựa trên tư liệu trong hai tập đầu của "Di sản văn học" thuộc Viện Cộng sản chủ nghĩa Liên Xô. Ông nói: Hai bức thư của Ph-ghen bàn về Balzac và Ibsen đều là phát hiện gần đây, trong đó chứa đựng những chỉ dẫn vô cùng quý báu, có thể thấy được phương pháp quan sát hiện tượng văn nghệ của Ph-ghen và chủ nghĩa Marx nói chung, đồng thời thuyết minh rằng lý luận văn nghệ không chỉ cần "giải thích và đánh giá hiện tượng văn nghệ", mà còn phải chỉ ra "phương pháp đấu tranh và vận động văn nghệ". Lý luận văn nghệ không chỉ cần giải thích "văn nghệ là gì", mà còn phải giải thích "văn nghệ nên như thế nào". Những bài bình luận này liên quan đến tình trạng hiện tại của giới văn học Trung Quốc, do đó đã vũ trang cho trận tuyến văn nghệ cánh tả, đóng vai trò chỉ đạo đối với phong trào văn học cách mạng Trung Quốc.

Cù Thu Bạch còn dịch các bài "Lev Tolstoy và thời đại của ông", "Tolstoy và thời đại của ông" do Lenin viết, viết các bài giới thiệu như "Bạt cho đoạn luận về văn nghệ của Marx", "Stalin và văn học", "Bàn về Friche", "Giai đoạn mới của văn học Xô Viết", v.v. Ông đã tuyên truyền một cách có trọng tâm và hiệu quả lý luận về văn nghệ giai cấp trong học thuyết văn nghệ Marx-Lenin, truyền bá luận thuyết tinh túy của các nhà văn kinh điển chủ nghĩa Marx về chủ nghĩa hiện thực.

Khi giới thiệu và bình luận về chủ nghĩa hiện thực, Cù Thu Bạch kiên trì quan điểm triết học chủ nghĩa Marx, kiên trì mục tiêu cách mạng là cải tạo thế giới và tạo nên con người mới, đề xướng chủ nghĩa hiện thực cách mạng, đồng thời phản đối chủ nghĩa hiện thực dung tục. Chủ nghĩa hiện thực cách mạng đòi hỏi sự kết hợp giữa tính chân thực và tính khuynh hướng cách mạng, vừa phải có lý tưởng và nhiệt huyết, có khuynh hướng và mục tiêu, lại vừa phải phản đối lối không tưởng và làm màu xa rời cuộc sống thực tế. Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, Marx và Ph-ghen phản đối tính khuynh hướng trống rỗng bề nổi, phản đối cái "tư tâm" xuyên tạc sự thật mà gượng ép logic. Những tác phẩm "có khuynh hướng", "có tư tâm" phù phiếm như thế, họ gọi đó là "văn học chủ nghĩa duy tâm chủ quan". Cái mà họ tán thành là "văn học chủ nghĩa hiện thực khách quan". Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, nguyên tắc cơ bản nhất và đặc trưng quan trọng nhất của phương pháp sáng tác hiện thực là miêu tả cuộc sống hiện thực một cách chân thực. Một số nhà văn cách mạng xuất phát từ mong muốn tốt đẹp, ra sức thể hiện lập trường, quan điểm và tình cảm vô sản của mình, nhưng thường lấy sự giáo điều khái niệm hóa, lấy việc biên soạn giản đơn thay thế cho sáng tạo văn học. Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, Marx và Ph-ghen từng tranh luận với Lassalle về vấn đề chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lãng mạn trong văn nghệ, họ không tán thành văn học chủ nghĩa duy tâm chủ quan kiểu Schiller. Bởi lẽ, "anh hùng" trong các tác phẩm cuối đời của Schiller chỉ là cái loa của "tư tưởng" trừu tượng chủ quan. Schiller chỉ hy vọng quân chủ khai minh trở thành lực lượng giải quyết vấn đề xã hội từ trên xuống dưới, ông không nhìn thấy quần chúng đông đảo mới là động lực phát triển xã hội, không chú ý đến đấu tranh giai cấp, do đó chỉ tìm lối thoát ở khía cạnh "luân lý" đạo đức chủ quan, dùng những tư tưởng trừu tượng, ví dụ như thiện và ác, dũng cảm và hèn nhát, công đức và tư lợi, v.v., để chi phối những anh hùng trong tác phẩm của mình. Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, Marx và Ph-ghen yêu cầu phương pháp sáng tác hiện thực phải có khả năng bộc lộ động lực xã hội thực sự và xung đột giai cấp lịch sử, chứ không chỉ là những bài diễn thuyết chủ quan nhiệt tình hết mức. Do đó, Marx và Ph-ghen thích Shakespeare, Balzac. "Chủ nghĩa hiện thực khách quan" mà họ nói, chính là chủ nghĩa hiện thực thể hiện ra bằng cách đi ngược lại với sự đồng cảm giai cấp và thành kiến chính trị của bản thân như Balzac. Balzac về mặt chính trị là kẻ bảo hoàng lạc hậu, phản động, nhưng ông dám nhìn thẳng vào sự suy tàn của giai cấp mình, vạch trần số phận tất yếu diệt vong của giai cấp quý tộc. "Tấn trò đời" của ông (Cù Thu Bạch dịch là "Nhân gian hoạt kê hí") đã cung cấp một lịch sử hiện thực xuất sắc về "xã hội" Pháp, đặc biệt là "xã hội thượng lưu" Paris. Cù Thu Bạch dẫn lời đánh giá của Marx và Ph-ghen về các nhà văn hiện thực phê phán như Balzac, Dickens, Thackeray, rồi chỉ ra các tác phẩm hiện thực có sự miêu tả chân thực đối với xã hội tư bản chủ nghĩa, thể hiện năng lực nhận thức to lớn. Đặc trưng "miêu tả chân thực" và giá trị nhận thức đối với lịch sử xã hội của nó, là điều mà tác phẩm hiện thực của bất kỳ thời đại nào cũng nên có. Cù Thu Bạch nói: "Nhà văn vô sản nên tiếp thu tinh thần phương pháp sáng tác của các nghệ sĩ hiện thực vĩ đại của giai cấp tư sản như Balzac v.v."

Thời kỳ này, những bài phê bình của Cù Thu Bạch đối với một số tác phẩm đã thể hiện đầy đủ tinh thần lý luận kể trên, lấy tính chân thực làm tiêu chuẩn đo lường hàng đầu. Ông ca ngợi cuốn "Dòng thác sắt" của nhà văn Xô Viết Serafimovich: "Bản thân sự thật chính là sự tuyên truyền có sức mạnh nhất. Bất kỳ tiểu thuyết, thơ ca tuyên truyền cổ động cố ý nào, đều không thể vang dội và hùng tráng bằng lối ghi chép đầu đuôi sự việc bình tĩnh và chân thực như thế này - đây chính là bài ca khải hoàn của cách mạng. Serafimovich chỉ nói: Này! Chúng ta đã đấu tranh như thế nào. Như vậy là đủ rồi - như vậy là có thể hiểu được: lịch sử đang đi về phía nào".¹ Nhà văn cánh tả muốn thể hiện ý đồ cách mạng của mình, không thể dựa vào những lời giáo điều trống rỗng để thay thế cho sự miêu tả chân thực; nếu không tuân theo quy luật của cuộc sống thực tế để viết ra logic tất yếu của tính cách nhân vật, thì văn học không thể ảnh hưởng đến cuộc sống, không thể tạo ra ý nghĩa giáo dục cách mạng. Khi bình luận về "Hủy diệt", Cù Thu Bạch đã đề xuất vấn đề sáng tác văn nghệ phải viết về con người mới, anh hùng mới một cách đầy sáng tạo. Ông nói, con người mới loại này đã xuất hiện ở Liên Xô xã hội chủ nghĩa. Ông chỉ rõ: "Loại người mới này, khắc phục mọi di truyền mà xã hội cũ để lại cho mình. Tự đấu tranh với chính mình, nghiêm khắc thanh trừ các loại suy đồi, tiêu trầm, luyến tiếc, tư lợi, hư vinh, tê liệt... Ai lãnh đạo cuộc đấu tranh này? Là thợ mỏ, là tá điền, đặc biệt là công nhân nhà máy công nghiệp lớn. Đúng vậy, quần chúng lao động dưới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản, đi cải tạo thế giới, đi tiêu diệt kẻ thù, trong cuộc chiến đấu to lớn này, họ đồng thời cũng đang cải tạo chính mình".² Tháng 3 năm 1932, Cù Thu Bạch đọc "Ba người đi" của Mao Thuẫn, cho rằng tác giả chỉ có lập trường chính trị cách mạng thôi là chưa đủ. Sự kiện được viết trong đó tách rời khỏi sự biến thực tế, sự trưởng thành và chuyển biến của nhân vật đều không có quá trình phát triển cuộc sống hiện thực thích đáng, kết quả là "Ba người đi, mà không có thầy của ta ở đó". Mao Thuẫn sau đó đã đồng ý với phê bình của Cù Thu Bạch, cho rằng "Ba người đi" "cốt truyện không hiện thực, nhân vật khái niệm hóa". Cù Thu Bạch cũng dùng tiêu chuẩn "chân thực" này để phê bình nhà văn. Trong bài "Tựa cho 'Tuyển tập tạp cảm Lỗ Tấn'", ông liệt kê bốn điểm tinh thần của Lỗ Tấn, điểm thứ nhất chính là chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo nhất, điểm thứ tư là tinh thần phản hư ngụy. Cù Thu Bạch nói: Chủ nghĩa hiện thực của ông, lối đánh cứng rắn của ông, chủ trương phản trung dung của ông, đều lấy sự chân thực này, sự phản hư ngụy này làm nền tảng. "Chủ nghĩa hiện thực", "chân thực" được nói ở đây, chủ yếu chỉ thái độ nhân sinh phản đối "văn nghệ man và lừa" của Lỗ Tấn, không phải là chủ nghĩa hiện thực về mặt mỹ học, nhưng cả hai thông suốt với nhau.³——

¹ "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 1, trang 333. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

² Sách đã dẫn, trang 327.

³ Vương Thiết Tiên: "Bản thảo bàn về Cù Thu Bạch". Chương này dẫn nhiều lần thành quả nghiên cứu của Vương, khi không thể diễn đạt xác đáng hơn, cũng đã mượn các đoạn văn trong sách của Vương.

Về vấn đề thế nào là chân thực, Cù Thu Bạch cho rằng không thể đơn giản coi các hiện tượng cuộc sống tồn tại thực tế và sự thật thông thường là chân thực. Sự chân thực của nghệ thuật phải là sự thống nhất giữa hiện tượng và bản chất. Ông chỉ ra, Balzac tự xưng là "thư ký của xã hội Pháp", nhưng không phải chỉ ghi chép một vài sự thật, ngoài sự thật ra, ngoài cái gọi là "những việc xảy ra khắp nơi" ra, Balzac còn có thể vạch trần nội tình, phơi bày cơ thể máy móc của cuộc sống xã hội. Ý nói là, nên đi sâu từ hiện tượng cuộc sống bề nổi, phản ánh ra mâu thuẫn nội bộ của xã hội. Ngoài việc học tập ưu điểm phơi bày mâu thuẫn nội bộ của sự phát triển chủ nghĩa tư bản mà chủ nghĩa hiện thực phê phán có được, còn phải vượt qua nó, tức là phải hiểu biết sâu sắc nhất, thiết thực nhất về tiền đồ xa xôi của sự phát triển xã hội, hiểu biết thấu triệt hơn, sâu sắc hơn về mâu thuẫn nội bộ của sự phát triển xã hội, khiến cho văn học vô sản trở thành thứ văn học chân thực hơn, có sức mạnh hơn.

Các bài viết của Cù Thu Bạch giới thiệu lý luận văn nghệ chủ nghĩa Marx và văn học Xô Viết, bình luận tác phẩm văn học của các nhà văn cách mạng Trung Quốc, đặc biệt là những bài viết trước tháng 4 năm 1932, không thể tránh khỏi chịu ảnh hưởng nhất định của phái "RAPP"¹ Liên Xô. Nhưng đối với vấn đề này cần phân tích cụ thể. Tháng 4 năm 1932, trong bài tựa "Chủ nghĩa lãng mạn cách mạng"² viết cho tiểu thuyết "Suối đất" của Hoa Hán (Dương Hàn Sênh), Cù Thu Bạch ngay từ đầu đã lấy câu chữ trong bài "Đả đảo Schiller" của Fadeyev, thành viên phái RAPP, làm căn cứ để phê bình "Suối đất", đi đến kết luận rằng chủ nghĩa lãng mạn là chướng ngại của văn học mới nổi, chúng ta nên đi theo con đường chủ nghĩa hiện thực duy vật biện chứng. Khi giải thích luận thuật của Marx, Ph-ghen về chủ nghĩa hiện thực, ông cũng gọi chủ nghĩa lãng mạn là văn học chủ nghĩa duy tâm chủ quan.³ Đây là một sai lầm về mặt lý luận. Sai lầm của ông nằm ở chỗ đã đánh đồng sự không tưởng về hiện thực và sự cuồng nhiệt cách mạng thực sự tồn tại trong "Suối đất", đánh đồng thứ miêu tả không có sinh mệnh chân thực, nông cạn, bề nổi nhất này, đánh đồng thứ "chủ nghĩa lãng mạn cách mạng" này với phương pháp sáng tác chủ nghĩa lãng mạn. Nghĩa là, khi ông sử dụng thuật ngữ phái RAPP là phương pháp sáng tác duy vật biện chứng, không có nghĩa là ông cũng coi thường quy luật đặc thù của nghệ thuật như phái RAPP. Ngược lại, ông luôn nhấn mạnh nhà văn cách mạng không thể vì chính trị mà vứt bỏ nghệ thuật, luôn phản đối khuynh hướng biểu ngữ khẩu hiệu tồn tại trong một số tác phẩm. Ông nói: "Tác phẩm văn nghệ phải thông qua hình tượng cụ thể, - nhân vật và quần chúng cá biệt, sự biến cá biệt, trường hợp cá biệt, quan hệ xã hội cá biệt ở nơi nhất định và thời gian nhất định, dùng phương pháp 'miêu tả', 'thể hiện', chứ không phải dùng phương pháp 'suy luận', 'quy nạp', để làm lộ ra sự đối lập và đấu tranh giai cấp, sự tất yếu và phát triển của lịch sử. Điều này cần sự hiểu biết sâu sắc về cuộc sống hiện thực".⁴ Về vấn đề thế nào là bản chất, Cù Thu Bạch không chỉ hiểu bản chất là mặt sáng, không máy móc đồng nhất bản chất với dòng chính. Ông phản đối cái gọi là "chủ nghĩa viên mãn" viết về đấu tranh cách mạng thì nhất định là "không có thất bại, chỉ có thắng lợi; không có sai lầm, chỉ có chính xác", phản đối "chủ nghĩa mặt nạ"⁵ - thứ "công thức hóa tất cả mọi hiện tượng trong cuộc sống hiện thực". Có thể thấy, chủ trương thực tế của Cù Thu Bạch vẫn có sự khác biệt khá lớn với quan điểm sai lầm của phái RAPP - phủ nhận chủ nghĩa lãng mạn, thay thế bằng "phương pháp sáng tác duy vật biện chứng"——

¹ RAPP, viết tắt của Hiệp hội Nhà văn vô sản Nga, thành lập năm 1925. Tháng 4 năm 1932, giải tán theo nghị quyết "Về việc cải tổ các đoàn thể văn nghệ" của Trung ương Đảng Cộng sản (Bolshevik) Liên Xô. Phái RAPP yêu cầu nhà văn sáng tác theo công thức biện chứng, đề xuất khẩu hiệu phản đối chủ nghĩa lãng mạn, dùng giáo điều thay thế cho sáng tác văn học.

² Thu trong "Loạn đàm và những điều khác". Thượng Hải Hà Xã, bản in tháng 5 năm 1938.

³ "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 2, trang 1016. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

⁴ Sách đã dẫn, trang 868.

⁵ "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 2, trang 870, 871. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

Năm 1932, Cù Thu Bạch giới thiệu nổi bật tác phẩm của Gorky, người đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, người sáng lập văn học Xô Viết. "Tuyển tập luận văn Gorky" chọn dịch hai mươi ba bài luận xã hội mang tính chính trị; "Tuyển tập sáng tác Gorky" biên chọn bảy tác phẩm ngắn danh tiếng. Ông còn dịch hai tác phẩm xuất sắc thời kỳ đầu của Gorky là "Hai mươi sáu và một", "Malva"; dịch lại bài thơ trào phúng "Tụng ca thị dân", v.v. Ông còn chuẩn bị giới thiệu bộ trường thiên sử thi "Cuộc đời Klim Samgin" của Gorky, tiếc là chỉ dịch được phần đầu, chưa thể hoàn thành.

Ngoài ra, Cù Thu Bạch còn dịch tác phẩm và luận văn của Lunacharsky, Gladkov, Serafimovich, v.v.

Cù Thu Bạch lần lượt viết lời tựa và lời bạt dài cho "Tuyển tập luận văn Gorky" và "Tuyển tập sáng tác Gorky". Trong lời tựa "Tuyển tập luận văn Gorky", Cù Thu Bạch tiếp tục trình bày vấn đề làm thế nào để nắm bắt bản chất trong thực tiễn sáng tác. Vì lý do đó, ông giới thiệu lý thuyết "hai loại chân thực" của Gorky. Gorky cho rằng, trong cuộc sống hiện thực, tồn tại đủ loại sự thật không ngừng biến động, nhưng nhìn chung, "có 'hai' loại chân thực: một loại là sắp chết, mục nát, bốc mùi; một loại khác là mới sinh, kiện toàn, sinh trưởng ra từ trong 'chân thực' cũ, và phủ định 'chân thực' cũ".¹ Thứ "chân thực" mới sinh trưởng ra từ "chân thực" đang suy tàn, đây là quy luật phát triển của thế giới khách quan. Cù Thu Bạch cho rằng lý thuyết "hai loại chân thực" của Gorky thể hiện tinh thần quan sát hiện thực bằng quan điểm vô sản sắc bén, do đó ông ca ngợi Gorky là "nghệ sĩ hiện thực vĩ đại nhất của thời đại mới".²——

¹ "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 4, trang 1721, 1720. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

² "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 4, trang 1720. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

Khi giới thiệu và bình luận lý luận văn nghệ của Plekhanov, Cù Thu Bạch vừa khẳng định cống hiến của ông, vừa chỉ ra ông là một người theo chủ nghĩa khách quan trong luận thuyết nghệ thuật, quan điểm mỹ học của ông có thành phần duy tâm. "Ông trộn lẫn quan niệm mỹ học của Kant và quan niệm mỹ học của Feuerbach: một mặt chủ trương mỹ học 'vô sở vi nhi vi', mặt khác dùng 'dục vọng sinh lý' để giải thích sự phát triển của quan niệm về cái đẹp".⁴ Đối với Lafargue và phê bình văn nghệ của ông, Cù Thu Bạch chỉ ra chính xác sai lầm trong quan điểm bình luận về Zola của ông; chỉ ra tâm lý quá tả và quá khích của Lafargue khi tranh luận với kẻ địch, mà trong phê bình văn nghệ lại máy móc vận dụng học thuyết tiến hóa của Darwin.⁵——

¹ ② Sách đã dẫn, trang 1719—1721.

³ "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 4, trang 1720. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

⁴ "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 2, trang 1065—1066. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

⁵ Tào Tử Tây: "Kỷ lược hoạt động văn học của Cù Thu Bạch" (bản sửa đổi), trang 78—79.

Việc dịch thuật và truyền bá lý luận văn nghệ của các nhà văn kinh điển chủ nghĩa Marx và tác phẩm văn học Xô Viết, trước đây cũng có người đã làm một số công việc, nhưng người làm một cách tương đối hệ thống và đạt được thành tích lớn như vậy, thì bắt đầu từ Cù Thu Bạch. Sự tu dưỡng văn học cao độ, vốn lý luận sâu dày, văn bản dịch chính xác đẹp đẽ của ông đã được Lỗ Tấn và các nhà văn cách mạng khác tán thưởng sâu sắc. Lỗ Tấn đánh giá cao các bản dịch của Cù Thu Bạch. Ông ca ngợi "Tuyển tập sáng tác Gorky" do Cù Thu Bạch dịch "văn bút lưu loát, đáng xem".¹ Ông giới thiệu cho Từ Mậu Dung cuốn "Hiện thực - Tuyển tập luận văn văn nghệ chủ nghĩa Marx" do Cù Thu Bạch biên dịch, nói: "Về phần lý luận, năm nay có một cuốn 'Luận chủ nghĩa hiện thực' do biên dịch thành, là rất tốt".² Năm 1935, sau khi Cù Thu Bạch hy sinh, Lỗ Tấn ngoài nỗi đau buồn, đã mang bệnh đi thu thập, chỉnh lý, xuất bản các bản dịch văn học và tuyển tập trước tác của Cù Thu Bạch, vào mùa thu năm 1936 trước khi ông qua đời, đã xuất bản tập bản dịch văn học "Hải thượng lâm"³ của Cù Thu Bạch. Từ việc thu thập, chỉnh lý, sắp xếp bản thảo cho đến hiệu đính, hầu như đều do Lỗ Tấn một tay đảm nhận——

¹ Lỗ Tấn gửi thư cho Đỗ Hành (ngày 20 tháng 8 năm 1933).

² Lỗ Tấn gửi thư cho Từ Mậu Dung (ngày 20 tháng 12 năm 1933).

³ "Hải thượng lâm" thượng quyển in xong gửi đến là chuyện ngày 2 tháng 10 năm 1936, cách ngày Lỗ Tấn qua đời chỉ thiếu mười mấy ngày.

Vuốt ve di văn, ông thường xuyên nhớ thương người bạn đã khuất, tiếc nuối không thôi. Ông viết thư cho Tiêu Quân nói: "'Linh hồn chết' nguyên tác nhất định hay hơn bản dịch, ... nếu Cù không chết, dịch loại sách này là thích hợp nhất, chỉ riêng điểm này thôi, cũng đủ để phán xét kẻ sát nhân là tội ác tày trời".¹ Ông viết thư cho Tào Bạch nói: Về phương diện lý luận văn nghệ, "dịch loại văn chương này, có thể rõ ràng như Steer, Trung Quốc chưa có người thứ hai, chỉ riêng như vậy thôi, đã cảm thấy cái chết của anh ấy thật đáng tiếc".² Sau khi "Hải thượng lâm" biên định xong và tự phí xuất bản, Lỗ Tấn viết tin sách "'Hải thượng lâm' thượng quyển xuất bản", bên trong viết: "Quyển này thu thập đều là luận văn văn nghệ, tác giả vốn là đại gia, dịch giả lại là tay danh tiếng, tín mà đạt, đương thời không hai. Trong đó hai loại là 'Luận văn học chủ nghĩa hiện thực' và 'Tuyển tập luận văn Gorky' càng là cự tác huy hoàng. Ngoài ra các bài luận thuyết, cũng không bài nào là không hay, đủ để ích người, chỉ lấy truyền thế".³ Người xuất bản "Hải thượng lâm" ký tên "Chư Hạ Hoài Sương Xã", thể hiện nỗi tưởng niệm của Lỗ Tấn và toàn thể nhân dân Trung Quốc đối với Cù Thu Bạch, lòng căm thù đối với phái phản động, và ý nghĩa sâu sắc về niềm tin đối với sự nghiệp cách mạng——

¹ Lỗ Tấn gửi thư cho Tiêu Quân (ngày 1 tháng 9 năm 1935).

² Lỗ Tấn gửi thư cho Tào Bạch (ngày 15 tháng 10 năm 1936).

³ "Lỗ Tấn toàn tập", tập 4, trang 465.

Cuộc vận động văn hóa cánh tả dấy lên, gây ra nỗi sợ hãi tột độ cho phái phản động Quốc dân đảng. Trong cuộc "vây quét" văn hóa phản cách mạng, dưới sự chỉ thị trực tiếp của Ban Tuyên truyền Trung ương Quốc dân đảng, "Phong trào văn học chủ nghĩa dân tộc" công khai giương cao ngọn cờ phản cộng, phản Xô Viết, phản đối văn học cách mạng vô sản, là một phái hung hăng nhất, phản động nhất. Những nhân vật đầu não của phái này có Phan Công Triển (Cục trưởng Cục Xã hội Thượng Hải), Vương Bình Lăng (Biên tập phụ san báo "Trung ương nhật báo", ủy viên kiểm tra điện ảnh), Chu Ứng Bằng (Ủy viên chính quyền thành phố Thượng Hải), Phạm Tranh Ba (Ủy viên Đảng bộ thành phố Thượng Hải, đội trưởng đội trinh sát kiêm trưởng phòng quân pháp Bộ tư lệnh cảnh bị), Hoàng Chấn Hà (sĩ quan), v.v., tập hợp một đám côn đồ đảng, chính khách, lưu manh, đặc vụ, văn bịp, xuất bản tạp chí, đăng tải bài viết và tác phẩm, tập trung tấn công văn học cách mạng vô sản. "Tuyên ngôn phong trào văn nghệ chủ nghĩa dân tộc" đăng trên số 1 quyển 1 của "Tiền phong nguyệt san" gào thét rằng phong trào văn học cách mạng vô sản sẽ khiến văn nghệ Trung Quốc "rơi vào sự sụp đổ tất yếu". Tuyên truyền rằng "Ý nghĩa cao nhất của văn nghệ, chính là chủ nghĩa dân tộc". Ý đồ mượn danh nghĩa chủ nghĩa dân tộc, xóa nhòa sự thật căn bản rằng trong xã hội giai cấp bất kỳ dân tộc nào đồng thời cũng đều tồn tại mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp, làm lu mờ ý thức giai cấp của nhân dân lao động, để tập đoàn thống trị phản động Quốc dân đảng giả danh là đại biểu của toàn thể dân tộc, yêu cầu nhân dân lao động ngừng phản kháng giai cấp, mà khuất phục trước sự áp bức và bóc lột của giai cấp thống trị.

Cù Thu Bạch trở lại mặt trận văn học, đúng vào lúc "văn học chủ nghĩa dân tộc" đang hung hăng nhất. Do đó, kẻ địch đầu tiên mà ông quét sạch chính là những "nhà văn chủ nghĩa dân tộc". Trong tháng 8, tháng 9 năm 1932, ông lần lượt đăng bài "Văn học đồ tể" và "Tháng Chín của thanh niên", giáng cho "văn học chủ nghĩa dân tộc" một đòn chí mạng.

Bài "Văn học đồ tể" nhắm vào các tác phẩm chiến tranh tuyên truyền phản Xô Viết phản cộng như tiểu thuyết "Trên tuyến Lũng Hải" của nhà văn chủ nghĩa dân tộc Hoàng Chấn Hà, tiểu thuyết "Chiến tranh cửa quốc gia" của Vạn Quốc An, v.v. Cù Thu Bạch lấy một đoạn văn trong "Trên tuyến Lũng Hải" làm ví dụ: "Mỗi tối đứng dưới bầu trời sao lấp lánh, tay cầm súng mã trường, tai nghe tiếng côn trùng kêu, xung quanh có vô số muỗi bay múa, cái gì cũng khiến người ta nghĩ đến cuộc sống máu chảy của 'khách quân' Pháp khi đấu tranh với người Ả Rập trên sa mạc Phi Châu." Cù Thu Bạch trong bài "Văn học đồ tể" chỉ ra: "Đây đúng là bút thần! Quân đội của chính phủ 'Trung ương' Trung Quốc đóng quân trên tuyến Lũng Hải, vậy mà lại có tình điệu giống hệt như 'khách quân' thực dân Pháp đóng quân ở Phi Châu. Đây là lời cung tự thú không đánh mà khai. Họ tự cho mình là 'khách quân', mà coi dân chúng là người Ả Rập dã man. Đây là sự thật xác thực. Cái mà hắn muốn giết chính là những 'người Ả Rập' này. Nguyên nhân họ đánh nhau với Phùng Ngọc Tường, Diêm Tích Sơn, cũng nằm ở chỗ tranh giành hơi sức này: 'Rốt cuộc là các ngươi đến giết, hay là chúng ta giết'. Vì vậy, sau khi đánh thắng Phùng, Diêm, đội quân chủ nghĩa dân tộc này lập tức đi săn thú, săn thú gì đây? - Chính là coi đám bách tính nhỏ bé gần chiến trường như dã thú, mà đi đánh họ". "Vì vậy, thương nhân sĩ phu Trung Quốc liền đặt làm một loạt tiểu thuyết cổ xúy chiến tranh, đặt làm một loại văn học cổ xúy giết người phóng hỏa. Đây gọi là văn học chủ nghĩa dân tộc".¹——

¹ "Văn học đồ tể". (Sau đổi tên là "Anh hùng kiểu chó"), "Văn học đạo báo", quyển 1 số 3, ngày 20 tháng 8 năm 1931.

Ngay lúc kẻ xâm lược Nhật Bản đánh vào Đông Bắc Trung Quốc, tiếp tục gặm nhấm Hoa Bắc, "nhà văn chủ nghĩa dân tộc" không những không chống lại xâm lược bên ngoài, trái lại còn kiên trì chiến tranh tiêu diệt cộng sản phản cách mạng, và hy vọng theo chân đế quốc chủ nghĩa cùng đi tấn công Liên Xô xã hội chủ nghĩa. Cù Thu Bạch trong "Tháng Chín của thanh niên" đã viết đầy châm biếm: "Sĩ phu béo mầm của Trung Quốc, hào thương bụng phệ, lũ người đội mũ làm sang mặc âu phục tây, đeo găng tay trắng tây, nhà tư bản, vốn là chó săn của đế quốc chủ nghĩa".¹ Họ "vì để giữ cái mạng chó của mình, vì để giữ chế độ địa chủ bóc lột mồ hôi nước mắt, vì để bảo vệ ngai vàng của đế quốc chủ nghĩa, hiện đang liều mạng đánh Hồng quân của nhân dân lao động Trung Quốc, đánh hội nghị công nông binh (Xô viết) của Trung Quốc. Nhà văn nghệ chủ nghĩa dân tộc đối với 'cuộc chiến tranh thần thánh' này, không biết còn muốn ca tụng thế nào đây".² Những "nhà văn chủ nghĩa dân tộc" bị Lỗ Tấn mắng là "chó cưng", "thây ma lưu lạc", dưới ngòi bút của Cù Thu Bạch, cũng trở thành "đồ tể" giết người, "anh hùng kiểu chó", "dã thú" khát máu. Đây, chính là bản chất, sự thật của "văn học chủ nghĩa dân tộc". Từ mùa hè thu năm 1931 đến đầu hè năm 1932, Cù Thu Bạch liên tiếp viết các bài tạp văn như "Vạn tuế học phiệt", "Chuyện ma Phi Châu", "Linh hồn dân tộc", "Lưu manh Nide", "Chủ nghĩa kiểu chó", v.v., vạch trần triệt để bộ mặt phản động bán nước cầu vinh, nô dịch nhân dân của "văn học chủ nghĩa dân tộc". "Nô cày tì dệt mỗi người làm chức vụ của mình, vì quốc giết giặc chức trách ở người lính. Nói cách khác, thức tỉnh linh hồn dân tộc là vì củng cố chế độ nô tì". "Vấn đề hiện nay kháng chiến hay không kháng chiến Nhật Diêm Vương, bất quá chỉ là vấn đề 'giao bách tính nhỏ bé Trung Quốc cho Nhật làm nô tì, hay là giữ họ lại làm nô tì của chính mình' mà thôi. Thực ra, bách tính nhỏ bé Trung Quốc làm nô tì của 'người mình', cũng vẫn là nô tì của nô tì Anh Mỹ Pháp Đức Nhật v.v., vì loại 'người mình' này vốn dĩ đã nô lệ tính như vậy. Linh hồn và tinh thần của họ nằm ở chỗ muốn giữ vững địa vị 'dưới một người, trên vạn người' của họ".³——

¹ "Tháng Chín của thanh niên". "Văn học đạo báo", quyển 1 số 4, ngày 13 tháng 9 năm 1931.

² "Tháng Chín của thanh niên". "Văn học đạo báo", quyển 1 số 4, ngày 13 tháng 9 năm 1931.

³ "Cù Thu Bạch văn tập", bộ 4 tập, tập 1, trang 279. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản in năm 1953.

Sự vạch trần và phê bình của Cù Thu Bạch, Lỗ Tấn, Mao Thuẫn và các nhà văn cách mạng khác của Tả Liên đối với "văn học chủ nghĩa dân tộc", khiến phái văn học phản cách mạng này vừa mới ra đời đã rơi vào thế bị lên án. Nó tuy có quyền thế và tiền bạc của chính phủ phản động chống lưng, nhưng vẫn không thành khí hậu, cuối cùng thất bại.

Vào thời điểm quốc tế và trong nước tràn ngập khói mù phản Xô Viết phản cộng, đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc ngày càng xung đột gay gắt, một số văn nhân đại diện cho lập trường và đặc tính của giai cấp tư sản dân tộc, tiểu tư sản, vậy mà công khai tuyên bố muốn làm những "người tự do" và "người loại thứ ba" siêu thoát ngoài đấu tranh giai cấp, thực chất là phản đối giai cấp vô sản. Nhân vật đại diện của họ là Hồ Thu Nguyên và Tô Vấn (Đỗ Hành).

Tháng 12 năm 1931, Hồ Thu Nguyên trên số báo ra mắt của tạp chí "Bình luận văn hóa" do ông chủ trì đã đăng bài "Luận văn nghệ A Cẩu".¹ Ông tự xưng tuân theo duy vật sử quan của Plekhanov, xuất hiện với diện mạo "người tự do", một mặt phê bình "văn học chủ nghĩa dân tộc", một mặt phát động tấn công vào phong trào văn học cách mạng vô sản. Hồ Thu Nguyên nói vô sản giai cấp coi văn học nghệ thuật là một cánh của đấu tranh chính trị, là làm cho nghệ thuật đọa lạc thành một thứ máy hát chính trị, là kẻ phản bội nghệ thuật, vu khống các nhà văn cánh tả đề xướng lý luận nghệ thuật chủ nghĩa Marx là dùng lý luận không ra làm sao để cưỡng gian văn học, là sự sỉ nhục không thể tha thứ đối với sự tôn nghiêm của nghệ thuật. Sau đó, ông còn liên tiếp đăng hai bài "Chớ xâm lược văn nghệ", "Thanh toán lý luận của Tiền Hạnh Thôn", phỉ báng phong trào văn học cách mạng vô sản, do đó chịu sự phê bình của Tả Liên. Ngày 23 tháng 5 năm 1932, Cù Thu Bạch trên "Tin tức văn nghệ" đã đăng bài "Phong trào văn hóa của 'người tự do'"², vạch trần ý đồ của "người tự do" là nhân danh giai cấp trí thức tự do để tranh giành quyền lãnh đạo phong trào văn hóa với giai cấp vô sản. Bài viết phê bình sai lầm của Hồ Thu Nguyên khi đề cao "nghệ thuật chí thượng", chỉ ra rằng: cái gọi là "chớ xâm lược văn nghệ", phản đối văn nghệ trở thành vũ khí của đấu tranh giai cấp của Hồ Thu Nguyên, "là đang giúp đỡ giai cấp thống trị... để thực hiện tấn công văn nghệ giai cấp vô sản"; cái mà luận thuyết "tự do văn nghệ" thực sự phản đối, chính là việc văn nghệ phục vụ đại chúng. Cù Thu Bạch nghiêm chính chỉ ra rằng, chân lý không phải cần bất kỳ "người tự do" nào lãnh đạo phong trào văn hóa, mà nhất định phải là dưới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản, khiến phong trào văn hóa hiện tại chiến đấu vì sự giải phóng của đại chúng. Tháng 6, Lạc Dương (Phùng Tuyết Phong) đăng "Thư gửi Tin tức văn nghệ", "Bộ mặt xấu xí của những kẻ luận thuyết 'văn nghệ A Cẩu'"; tháng 7, Cù Thu Bạch đăng các bài như "Củ cải đỏ", tiếp tục phê bình "người tự do". Cù Thu Bạch vạch trần Hồ Thu Nguyên dưới chiêu bài duy vật sử quan, buôn bán hàng giả phản đối duy vật sử quan. Ông hình tượng hóa ví họ như củ cải đỏ: "Lớp vỏ bên ngoài là màu đỏ, thịt bên trong là màu trắng. Cái màu đỏ của vỏ nó, chính là vì cái màu trắng của thịt mà đỏ". Họ "tự cho mình là một 'giai cấp' trên quần chúng, xóa bỏ sạch trơn đấu tranh văn hóa của quần chúng, nói cái này cũng là những thứ khói mù chướng khí giống như hiện tượng văn hóa của giai cấp tư sản tàn dư phong kiến, nói chỉ có họ mới có thể mở ra con đường quang minh; - vậy thì, rốt cuộc họ là bạn của quần chúng, hay là thầy của quần chúng, hay là kẻ thù của quần chúng? Rốt cuộc có phải là củ cải đỏ hay không?!".³ Hồ Thu Nguyên trong bài viết của mình, trích dẫn lời của Plekhanov, làm chỗ dựa cho lý luận sai lầm của ông. Phùng Tuyết Phong chỉ ra, trong lý luận nghệ thuật của Plekhanov vốn dĩ đã có nhiều thành phần không mấy chính xác, mà Hồ Thu Nguyên, lại là "kẻ bóp méo tồi tệ nhất, là kẻ trích dẫn xấu xa" những luận ngôn của Plekhanov. Đối với các trước tác của Plekhanov, ông "đi đâu cũng là" "trích dẫn cắt đoạn lấy nghĩa, sao chép cắt rời ngữ cảnh".⁴——

¹ "Bình luận văn hóa" số ra mắt, ngày 25 tháng 12 năm 1931.

² "Tin tức văn nghệ" số 56, ngày 23 tháng 5 năm 1932, khi đăng chưa ký tên.

³ "Củ cải đỏ". "Bắc Đẩu" quyển 2 số 3, 4 hợp san, ngày 20 tháng 7 năm 1932.

⁴ "Thư gửi Tin tức văn nghệ". "Tin tức văn nghệ" số 58, ngày 6 tháng 6 năm 1932.

Khi các nhà văn cách mạng của Tả Liên phê bình Hồ Thu Nguyên, Tô Vấn, người từng là thành viên Tả Liên, không kìm nén được, đứng ra biện hộ cho "người tự do". Ông đăng trên "Hiện đại" bài "Bàn về cuộc tranh luận văn nghệ giữa 'Tin văn' và Hồ Thu Nguyên"¹, tự xưng là "người loại thứ ba", vẻ ngoài như không thiên vị, thực chất đứng về phía Hồ Thu Nguyên, mắng chửi chế giễu lý luận và hoạt động của Tả Liên. Ông nói, các nhà văn "người loại thứ ba" bỏ bút không viết là do sự "hung bạo" của các nhà phê bình cánh tả, và Tả Liên thực hiện sự "can thiệp" chính trị đối với họ, thậm chí là "bá chiếm" văn đàn. Tô Vấn vu khống văn đàn cánh tả không cần văn học, biến văn học thành loại như tranh liên hoàn; đồng thời trong bài viết còn xuyên tạc và phỉ báng cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân. Khi những sự tấn công này bị phản bác, ông lại viết "Lối thoát của 'người loại thứ ba'", "Bàn về chủ nghĩa can thiệp trong văn học", tiếp tục rêu rao lý luận sai lầm, hát chung một giọng với "người tự do", tấn công phong trào văn nghệ cánh tả——

¹ "Hiện đại" quyển 1 số 3, ngày 1 tháng 7 năm 1932.

Những luận ngôn của Hồ Thu Nguyên, Tô Vấn có tính mê hoặc rất lớn đối với không ít nhà văn tiểu tư sản. Do đó, Lỗ Tấn, Cù Thu Bạch, Phùng Tuyết Phong, Chu Dương, Trần Vọng Đạo và nhiều nhà văn khác đều viết bài phê bình nghiêm chính.

Ngày 1 tháng 10 năm 1932, Cù Thu Bạch ký tên Dịch Gia đăng trên "Hiện đại" bài viết nổi tiếng "Tự do văn nghệ và sự không tự do của nhà văn", chuyên phê phán lý luận sai lầm của Hồ Thu Nguyên và Tô Vấn.¹ Bài viết mở đầu bằng cách trích dẫn câu nói nổi tiếng của Lenin trong bài "Tổ chức đảng và văn học đảng" vạch trần "tự do" văn nghệ tư sản: sự tự do này là hư giả, lừa dối, nó "bất quá chỉ là một loại mặt nạ (hoặc một loại ngụy trang) mà họ dựa vào túi tiền, dựa vào sự mua chuộc và dựa vào sự nuôi dưỡng mà thôi".² Hồ Thu Nguyên nói "phương pháp của mình là 'duy vật sử quan'", ra vẻ tự xưng là người theo chủ nghĩa Marx.

"Nhưng, đây là chuyện không thể nào. Lập trường 'người tự do' của cái gọi là ông ta không cho phép ông ta trở thành người theo chủ nghĩa Marx thực sự." Trong xã hội giai cấp, không thể có "tự do văn nghệ" độc lập ngoài lợi hại giai cấp, "trên thực tế, tác giả và nhà phê bình, hữu ý vô ý phản ánh cuộc sống của một giai cấp nào đó, do đó, cũng là đang giúp sức cho cuộc đấu tranh của giai cấp nào đó. Trong xã hội có giai cấp, không có sự tự do thực sự hiện hữu. Khi giai cấp vô sản công khai yêu cầu vũ khí đấu tranh của văn nghệ, ai muốn đứng ra gào to 'chớ xâm lược văn nghệ', kẻ đó trong vô thức đã làm 'cái máy hát' cho phái nghệ thuật chí thượng tư sản giả nhân giả nghĩa". Sai lầm của Hồ Thu Nguyên, "quan trọng nhất là ông muốn văn học thoát ly giai cấp vô sản mà tự do, thoát ly đại chúng rộng lớn mà tự do". Hồ Thu Nguyên "trộn lẫn Plekhanov và Andreyev, phái nghệ thuật chí thượng luận v.v. vào nhau", ý đồ tìm kiếm căn cứ lý luận cho quan điểm phản đối tính giai cấp của nghệ thuật, văn nghệ chỉ là phản ánh cuộc sống của ông. Thực ra, "ông vừa khéo tẩy sạch đi ưu điểm trong lý luận của Plekhanov, mà phát triển chủ nghĩa Menshevik của Plekhanov đến mức tối đa - biến thành chủ nghĩa bàng quan hư ngụy của giai cấp tư sản".³——

¹ "Hiện đại" quyển 1 số 6. Hai tiêu đề nhỏ trong bài: một, Hồ Thu Nguyên "muôn hoa rộn ràng"; hai, Tô Vấn "khó thay cho hắn làm nhà văn".

² "Tổ chức đảng và văn học đảng". "Lenin toàn tập" tập 10, trang 28. Bản dịch gốc của Cù Thu Bạch hơi khác với bản này.

³ "Hiện đại" quyển 1 số 6, ngày 1 tháng 10 năm 1932.

Đối với Tô Vấn, Cù Thu Bạch chỉ ra, sự phản đối "mục đích chính trị nào đó" của Tô Vấn, bản thân nó đã ôm giữ mục đích chính trị xác định; "loại văn chương này của hắn là vũ khí sắc bén đạt được mục đích chính trị nào đó". Bài viết của Tô Vấn quả nhiên khéo léo, nhưng nói đi nói lại, bất quá chỉ là nói: "Lý luận và hành động vốn dĩ không thể cùng tồn tại, văn học và cách mạng cũng không thể cùng tồn tại, nghệ thuật và cổ động cũng không thể cùng tồn tại".¹ Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, chỉ có giai cấp vô sản mới có thể xây dựng lý luận văn nghệ khoa học thực sự; giai cấp vô sản trong cách mạng, cần dùng văn nghệ giúp đỡ cách mạng, dùng văn nghệ làm vũ khí cải tạo thế giới quan và nhân sinh quan của quần chúng. Ngay cả chiến sĩ tiến lên, cũng phải nỗ lực đạt được vũ khí văn nghệ này. "Ai muốn khuyên nhủ giai cấp mới nổi không nên đi cầm loại vũ khí này, kẻ đó tự nhiên về mặt khách quan là đang ôm giữ 'mục đích chính trị nào đó', - mặc dù chính hắn đều cảm thấy 'không hề có chút mùi vị chính trị nào'".² Văn nghệ trong xã hội giai cấp, phản ánh lợi ích và quan điểm của giai cấp nhất định. "Văn nghệ - nói rộng ra - đều là cổ động và tuyên truyền, hữu ý vô ý đều là tuyên truyền".³ Cù Thu Bạch phản bác luận điệu của Hồ Thu Nguyên về việc văn nghệ không phải là "cái máy hát chính trị", tính giai cấp của văn nghệ cần bị phủ nhận, mà nói "văn nghệ cũng vĩnh viễn, khắp nơi là 'cái máy hát' của chính trị".⁴ Phương pháp phản bác "lấy mâu của tử công thuẫn của tử" (dùng mâu của anh ta đâm thuẫn của anh ta) này, có chút hơi đơn giản. Nhưng ý định gốc của ông nằm ở việc nhấn mạnh, trong xã hội giai cấp, tính giai cấp là thuộc tính cố hữu của nhà văn và tác phẩm văn nghệ. Ông vẫn chủ trương văn học là sự phản ánh của cuộc sống; tính giai cấp của nhà văn và tác phẩm, không có nghĩa là chính trị là bản nguyên của văn nghệ, văn nghệ nên phục tùng chính trị. Cù Thu Bạch nhấn mạnh tầm quan trọng của nghệ thuật, phê bình những tác phẩm không có chút giá trị văn nghệ nào, ông nói: "Văn nghệ chỉ là một loại trong cổ động, chứ không phải mọi cổ động đều là văn nghệ", "không phải mỗi nhà cổ động đều là nhà văn học". "Thực sự có thể vận dụng sức mạnh nghệ thuật, đó chỉ là tăng cường sức mạnh cổ động; đồng thời, nhà văn thực sự vì quần chúng phục vụ, hắn càng có thể rèn luyện ra sức mạnh nghệ thuật của chính mình trong công tác cổ động".⁵ Quan điểm của Tô Vấn về việc cổ động và nghệ thuật không thể cùng tồn tại, là không đứng vững——

¹ ② ③ ④ ⑤ "Hiện đại" quyển 1 số 6, ngày 1 tháng 10 năm 1932.

Tô Vấn ví văn học như "gái bán dâm", nói giai cấp tư sản và giai cấp vô sản đều "muốn chiếm hữu nó". Mà người chịu khổ nhất là "đám tác giả" của "người loại thứ ba", thế là ông ta cảm thán không thôi: "Trong ngày nay khi ai cũng không chịu nhượng bộ, thật vậy, khó thay cho hắn làm nhà văn". Đối với sự ví von kiểu mắng chửi này, Cù Thu Bạch chỉ ra một cách sắc bén: "Trên thực tế văn học không phải là gái bán dâm, văn học phụ thuộc vào một giai cấp nào đó, nhiều giai cấp mỗi giai cấp có văn học của riêng mình, căn bản không cần kẻ này tranh người nọ đoạt. Chỉ là giữa các văn học này phát triển đấu tranh kịch liệt; giai cấp mới nổi, trước kia không có văn học, nay đang sáng tạo ra văn học của riêng mình; còn giai cấp cũ, trước kia đã có văn học, nay đang bao vây tiêu diệt văn học của giai cấp mới nổi. Tiêu diệt không được thì sao? Dùng một chút thủ đoạn khéo léo khác lạ, hoặc là đầu độc chết nó, hoặc là làm ngộp chết nó, hoặc là bỏ đói chết nó... Mà phong trào văn nghệ giai cấp mới nổi lại không hề đang 'bá chiếm' hay 'nắm giữ' cái gì, nó chỉ cần chỉ ra một vài bộ mặt thật của văn học - tính giai cấp".¹ Còn nhà văn, cũng tất nhiên có tính giai cấp. Cù Thu Bạch nói: "Tác giả ư, vốn dĩ không phải là cái gì 'người loại thứ ba'. Tác giả - nhà văn học cũng không cần phải làm cô nha hoàn bồi giá, đi theo văn học để gả cho giai cấp nào. Mỗi một nhà văn học, bất luận họ hữu ý, vô ý, bất luận anh ta là đang cầm bút, hay là đang im lặng, anh ta thủy chung là đại biểu ý thức hệ của một giai cấp nào đó. Trong xã hội giai cấp lưới trời lồng lộng này, ngươi không chạy đi đâu được, cũng làm không thành cái gì 'người loại thứ ba'".²——

¹ "Hiện đại" quyển 1 số 6, ngày 1 tháng 10 năm 1932.

² "Hiện đại" quyển 1 số 6.

"Người tự do" và "người loại thứ ba" không phải là một khối sắt. Sau sự phê bình của Cù Thu Bạch, Lỗ Tấn v.v., trong nội bộ họ nhanh chóng xảy ra phân hóa. Một số người phản động càng thêm lộ liễu, như Hồ Thu Nguyên đầu quân cho Tưởng Giới Thạch, làm ủy viên lập pháp, trở thành kẻ môi giới văn hóa phát xít. Một số người, như nhà thơ Đái Vọng Thư thì đi lên con đường tiến bộ.

Văn học "phái Tân Nguyệt" giai cấp tư sản và Hồ Thích, lúc này vẫn tuyên truyền lý luận chính trị và lý luận văn nghệ phản động. Tháng 5, tháng 6 năm 1931, Cù Thu Bạch đã viết "Vạn tuế học phiệt", "Chiến tranh ngoài cửa quỷ môn quan" v.v., chỉ ra văn học của "phái Tân Nguyệt", là văn học sĩ phu thương nhân phục vụ cho giai cấp địa chủ tư sản. Sau đó, Cù Thu Bạch lại viết các bài "Chủ nghĩa phi chính trị", "Ôn văn kiểu mèo" v.v., phản bác lý luận sai lầm của họ.

"Phái Tân Nguyệt" và "văn học chủ nghĩa dân tộc" từng có tranh luận, họ cho rằng "văn học chủ nghĩa dân tộc" giương biển hiệu "tổ quốc", "dân tộc", có phần ngu xuẩn, không bằng chính họ giương cờ "nghệ thuật vì nghệ thuật", càng khéo léo hơn, càng ẩn nấp hơn. Cù Thu Bạch chỉ ra, "Dụ dỗ quần chúng khiến họ không hỏi chính trị - đây thường là một thủ đoạn của giai cấp thống trị".¹ Đối với "nhà thơ"Từ Chí Ma trong bài "Một nhà thơ" đăng trên tạp chí "Thanh sắc" do "phái Tân Nguyệt" sáng lập, Cù Thu Bạch chỉ ra đây bất quá chỉ là "tiếng ca" và "sắc tình" mà "khách thanh" cống hiến cho chủ tử "giai cấp ăn thuê" của mình.²——

①《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 1, trang 398. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

②《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 1, trang 271—272. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

Lúc này, Hồ Thích đang tuyên truyền "nhân quyền", "vương đạo", cổ xúy thực nghiệm chủ nghĩa. Cù Thu Bạch lần lượt viết các bài như "Anh ca nhi", "Vương đạo thi thoại", "Bí quyết bán rẻ linh hồn", "Nhân tài dễ đắc", vạch trần chân tướng Hồ Thích hiến kế bày mưu cho chính phủ phản động Quốc Dân Đảng và những kẻ xâm lược đế quốc Nhật Bản, cam tâm làm chó săn. Mùa xuân năm 1933, Nhật Bản đẩy mạnh xâm lược Trung Quốc, Bình Tân nguy cấp, nhân dân Trung Quốc và quan binh yêu nước dấy lên cuộc kháng chiến Trường Thành. Lúc này, Hồ Thích – kẻ từng chơi trò "nhân quyền", từng diễn trò "Ngũ quỷ náo Trung Hoa" – "lại phát minh ra con quỷ thứ sáu – gọi là 'thù hận'. Con quỷ này không chỉ náo loạn Trung Hoa, mà còn họa lây sang nước bạn, náo đến tận Tokyo. Vì vậy, Hồ tiến sĩ đã kê đơn thuốc – chuẩn bị dâng điều trần lên đế quốc Nhật Bản."① Theo triết học thực nghiệm chủ nghĩa, bản điều trần của Hồ Thích là: "Nhật Bản chỉ có một phương pháp để chinh phục Trung Quốc, đó là dừng lại bên bờ vực, chấm dứt hoàn toàn việc xâm lược Trung Quốc, ngược lại hãy chinh phục trái tim của dân tộc Trung Quốc."④ Đây là hành vi vô liêm sỉ phản bội tổ quốc, bán rẻ linh hồn. Cù Thu Bạch nói: "Tiến sĩ Hồ Thích không hổ danh là quân sư của đế quốc Nhật Bản. Nhưng đối với dân đen Trung Quốc mà nói, đây lại là bí quyết duy nhất để bán rẻ linh hồn."⑤ Hồ Thích đến Hồ Nam Trường Sa diễn thuyết, tỉnh trưởng Hồ Nam là Hà Kiện một lần đã tặng Hồ Thích năm ngàn đồng tiền lộ phí. Tờ "Tự Lâm Tây Báo" đăng tải ngôn luận của Hồ Thích rằng: "Bất cứ chính phủ nào cũng nên có quyền tự bảo vệ mình và trấn áp những phong trào gây nguy hại cho mình, tất nhiên, phạm nhân chính trị cũng như các tội phạm khác, nên được pháp luật bảo đảm và xét xử hợp pháp..."② Đây chính là luận điệu "vương đạo nhân chính" của Hồ Thích – "văn nhân giúp sức của Trung Quốc". Cù Thu Bạch đã viết "Vương đạo thi thoại", đưa ra những phê phán nghiêm khắc và đả kích không khoan nhượng đối với Hồ Thích – kẻ đã thoái hóa thành tên mại bản văn hóa số một, tích cực dâng điều trần hiến kế cho chính quyền. Cù Thu Bạch dẫn lại những lời nói trên của Hồ Thích, đâm trúng tim đen mà nói rằng: "Như vậy là rõ ràng hơn nhiều rồi! Đây chẳng phải đang nói về 'quyền chính phủ' sao? Tất nhiên, đầu óc của vị tiến sĩ không đơn giản, ông ta không chỉ nói 'một tay cầm bảo kiếm, một tay cầm kinh điển'! Như kiểu chủ nghĩa này nọ. Ông ta đang nói rằng, còn nên cầm cả pháp luật nữa."③ Hồ Thích rốt cuộc vẫn là tiến sĩ, ông ta cũng giống như Mạnh phu tử hai ngàn năm trước, miệng ăn thịt heo mà trong lòng vẫn giữ tâm không đành lòng, lại có thêm danh nghĩa nhân nghĩa đạo đức. "Không chỉ lừa người, còn tự lừa mình, đúng là cái gọi là tâm an lý đắc, thực lợi vô cùng—

①④⑤《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 1, trang 422—423. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

②《Tự Lâm Tây Báo》, ngày 21 tháng 2 năm 1932.

③《Lỗ Tấn toàn tập》 tập 5, trang 47.

Thơ rằng:

Văn hóa ban đầu tiến sĩ hàm, nhân quyền vứt bỏ nói vương quyền,

Triều đình xưa nay nhiều tàn sát, lý này nay nhờ thực nghiệm truyền.

Nhân quyền vương đạo đều đổi mới, vì cảm ơn vua tấu thánh minh,

Ngược chính hà phòng viện luật lệ, giết người như cỏ chẳng nghe danh.

Tiên sinh thuộc lòng sách thánh hiền, quân tử xưa nay đạo chẳng cô,

Nghìn thu đồng lòng có Mạnh Tử, cũng dạy ăn thịt lánh nhà bếp.

Biết nói vẹt độc hơn loài rắn, công nhỏ giọt nước tự khoe khoang,

Thích hướng cửa hầu bán liêm sỉ, năm ngàn một ném chẳng coi sang."①——

①《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 1, trang 271—272. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

Bốn bài tuyệt cú này cấu thành một chùm thơ châm biếm chính trị tuyệt diệu. Bản chất phản động trong ngôn luận của Hồ Thích, sự giả tạo của Hồ Thích và học thuyết của ông ta, hành vi vô liêm sỉ của Hồ Thích, không gì là không hiện nguyên hình dưới ngòi bút của Cù Thu Bạch. Vì là thơ, nên nó có sức mạnh nghệ thuật, sức quyến rũ nghệ thuật của thơ, đến nay đọc lại vẫn thấy khoái khẩu, khiến người ta vỗ án tán thưởng. "Có thể nói, cười mắng đều thành văn chương; vung bút tự tại, lột da thấy xương, xứng đáng là tác phẩm nghệ thuật châm biếm xuất sắc."①——

① Chu Hồng Hưng: 《Cù Thu Bạch thi ca thiển thích》, trang 171—172.

Đầu những năm ba mươi là thời kỳ Cù Thu Bạch đạt được thành tựu lớn nhất, tập trung nhất trong sự nghiệp viết tạp văn, trở thành nhà văn tạp văn kiệt xuất nhất ngoài Lỗ Tấn. Cù Thu Bạch bắt đầu viết tạp văn từ đầu những năm hai mươi. Trong hai tập tản văn ông viết tại Nga là "Nga hương kỷ trình" và "Xích đô tâm sử", đã có những bài mang màu sắc của Tùy cảm lục. Chúng phần lớn luận từ sự việc mà ra, gửi gắm suy tư triết lý vào đó. Ngoài những tản văn mang tính tạp văn trong hai cuốn sách này, còn có những tạp văn tiểu thuyết hóa như "Uẩn mạn đích ngục trung nhật ký", "Trư Bát Giới – Đông Tây văn hóa dữ Lương Thấu Minh cập Ngô Trĩ Huy". Bài viết "Vấn đề tối thấp – Trung Quốc ăn thịt người" đăng trên "Thần báo phó san" vào tháng 1 năm 1923 có thể coi là bài tạp văn "chính tông" mở đầu của ông. Sau đó, ông lại dùng bút danh Cự Duyên đăng mười hai bài tạp văn trên chuyên mục "Thốn thiết" của tạp chí "Tiền phong" năm 1923. Mười hai bài tạp văn này có phạm vi đề tài rộng, ví dụ như "Tuyệt diệu hảo từ của thế kỷ hai mươi", "Khang Hữu Vi và Hứa Tư, Lương Khải Siêu và Phương Trạch", "Xe hoa Trung Quốc và công sứ Mỹ", "Một tội ác nhỏ bé" v.v., phần lớn đều dùng bút lực hùng mạnh, phô diễn sự biến hóa khôn lường, châm biếm mỉa mai, thấm thía sâu cay. Từ thời điểm đó đến năm 1926, ông viết khoảng hơn bốn mươi bài tạp văn chính luận, đăng trên "Hướng đạo" và "Nhiệt huyết nhật báo". Từ năm 1927 đến năm 1930, Cù Thu Bạch đảm nhận công tác lãnh đạo của Đảng, công việc bận rộn nên việc viết tạp văn bị gián đoạn. Từ năm 1931, sau khi buộc phải rời khỏi vị trí lãnh đạo của Đảng, ông mới cầm bút trở lại viết tạp văn. Cũng như thời kỳ trước, tạp văn thời kỳ sau vẫn mang tính chính trị. Dù là phê bình xã hội hay cảm nhận văn nghệ, đều phản ánh sự nhạy bén của ông với tư cách là một người cộng sản và một nhà hoạt động chính trị. Ông dùng tạp văn như một hỏa lực càn quét thế giới cũ, một loại vũ khí chiến đấu chống kẻ thù, vì vậy bút lực hào sảng, tư duy nhanh nhạy, lập trường rõ ràng, dễ hiểu, thẳng thắn không kiêng dè, lời lẽ hết ý. Về thể loại và phương pháp, ông vô cùng đa dạng, không câu nệ một cách thức nào, hoặc là tạp văn chính luận, hoặc là tạp văn dạng đoản bình, hoặc là tạp văn tựa như thơ trữ tình, hoặc là tạp văn ghi chép sự việc; tùy cảm, tùy bút, bình sách, ngụ ngôn, kinh truyện, hí khúc, bình thoại, thi thoại, thơ trào phúng, tất cả đều được Cù Thu Bạch vận dụng thuần thục, viết nên những bài văn thú vị, hòa nhập vào sáng tác tạp văn của ông. Tạp văn của Cù Thu Bạch phần lớn là dao găm và mũi giáo; cũng có không ít tạp văn là trống trận và tù và cổ vũ quần chúng tiến lên. Như "Một loại mây", "Trước cơn bão tố", "Thép đã tôi thế đấy ở Paris" là những tạp văn ca ngợi như vậy. Đây là chủ đề mới hiếm thấy trong tạp văn thời bấy giờ. Tạp văn của Cù Thu Bạch phần lớn nói sâu hiểu cạn, sáng rõ trôi chảy, nhiệt tình bùng nổ, ít hàm súc, giàu tính cổ động và hiệu triệu; ông thích phân tích lý luận hơn là giải phẫu sự việc cụ thể, mang phong cách của những bài luận văn chính trị mà ông đã viết rất nhiều trước đây. Tuy nhiên, cũng cần chỉ ra rằng: không phải tất cả tạp văn của ông đều sáng rõ trôi chảy, ít hàm súc. Ông cũng có những bài viết ẩn ý khúc chiết, như "Phi châu quỷ thoại", "Nhân tài dễ đắc" v.v. Về thành tựu tạp văn của Cù Thu Bạch, các nhà nghiên cứu tạp văn chỉ ra rằng: tạp văn do Lỗ Tấn khởi xướng thời Ngũ Tứ, đến những năm ba mươi đạt tới một đỉnh cao; đỉnh cao là Lỗ Tấn, đỉnh cao thứ hai là Cù Thu Bạch và Mao Thuẫn. Cũng có những nhà bình luận chỉ ra thêm rằng: xét về tạp văn, Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch không nghi ngờ gì chính là đôi đỉnh núi cao vút của một thế hệ tông sư văn đàn. Hai cách đánh giá gần gũi này đã phản ánh vị thế của sáng tác tạp văn Cù Thu Bạch trong lịch sử tạp văn hiện đại Trung Quốc.

Người khởi xướng văn nghệ đại chúng và nhà ngôn ngữ học kiệt xuất

Phong trào văn nghệ Trung Quốc đầu những năm ba mươi diễn ra trong bối cảnh lịch sử đế quốc xâm lược ngày càng hung hăng, sự cai trị của Quốc Dân Đảng ngày càng hủ bại. Quần chúng nhân dân bị văn nghệ cũ vây bọc, nội dung phần lớn không thoát khỏi những thứ hoang đường mê hoặc kiểu võ hiệp, kiếm tiên, cùng những lời giáo huấn khuyên răn kiểu nhân quả báo ứng, an bần lạc đạo, cam chịu nhẫn nhục. Những loại "văn nghệ đại chúng", "thông tục văn học" phản động này thường bị giai cấp địa chủ tư sản lợi dụng để làm mục ruỗng người lao động, làm tê liệt ý chí chiến đấu, tiêu trừ sự phản kháng của họ. Các nhà văn cách mạng mới lại tách rời quần chúng rộng rãi; các tác phẩm văn nghệ mới ngày càng có xu hướng Âu hóa, do đó không được quần chúng nhân dân lao động chấp nhận. Văn học cách mạng vô sản một khi đã thừa nhận tính giai cấp hoặc xu hướng cách mạng của văn học, thì tất yếu đòi hỏi văn học phải đại chúng hóa, phải để văn học được đại chúng hiểu, chấp nhận và yêu thích. Nếu không thì không thể thực hiện được nhiệm vụ căn bản là biến văn học cách mạng thành vũ khí sắc bén của đấu tranh giai cấp.

Các nhà văn cách mạng từ trước đến nay đều coi trọng vấn đề đại chúng hóa văn học. Ngay trong cuộc thảo luận về "văn học cách mạng" năm 1928, vấn đề này đã được đặt ra. Trước sau khi Tả Liên thành lập năm 1930, giới văn học cánh tả lại tiến hành một cuộc thảo luận về văn nghệ đại chúng. Cuộc thảo luận này chủ yếu khám phá vấn đề hình thức của văn nghệ đại chúng, thu hút sự chú ý khá phổ biến, nhưng nhiều vấn đề vẫn chưa được chạm tới, nhiều vấn đề vẫn chưa được đi sâu. Sau năm 1931, Cù Thu Bạch trở lại mặt trận văn nghệ, dành sự chú ý cực lớn, nghiên cứu sâu sắc vấn đề đại chúng hóa văn nghệ. Trong khoảng tháng 5, tháng 6 năm 1931, ông viết "Chiến tranh ngoài cửa Quỷ Môn Quan", "Học phiệt vạn tuế!", nêu ra vấn đề cách mạng văn học. Tháng 9, viết "Loạn đàm", từ sự diễn biến phát triển của lịch sử văn học Trung Quốc, vạch ra quy luật văn học nghệ thuật ban đầu đến từ bình dân, dần dần bị thiểu số thống trị bá chiếm, mà cuối cùng vẫn sẽ thuộc về nhân dân.

Trong thời gian Nhật Bản xâm lược Đông Bắc Trung Quốc "9.18" và chiến tranh Thượng Hải "1.28", Cù Thu Bạch viết hai bài "Văn nghệ đại chúng và cuộc đấu tranh chống đế quốc", "Chiến tranh Thượng Hải và văn học chiến tranh", chỉ ra rằng: "Việc đại chúng hóa văn nghệ cách mạng, nhất là sáng tạo văn nghệ đại chúng cách mạng, càng là nhiệm vụ cấp bách nhất."① "Văn nghệ cách mạng, phải 'hướng về đại chúng' mà đi!"②——

①《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 945. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

② Sách đã dẫn, trang 914.

Dưới sự thúc đẩy tích cực của Cù Thu Bạch, đến mùa hè năm 1932 lại có cuộc thảo luận lần thứ hai về vấn đề đại chúng hóa văn nghệ. Đây là ngày 25 tháng 4, Cù Thu Bạch đăng bài "Vấn đề hiện thực của văn nghệ đại chúng Pulo" (viết tháng 10 năm 1931) trên số đầu tiên của tạp chí lý luận cơ quan của Tả Liên là "Văn học" (bán nguyệt san), ngày 10 tháng 6 lại đăng bài "Luận về sự đại chúng hóa văn học" trên số đầu tiên của "Văn học nguyệt báo" (tạp chí cơ quan của Tả Liên được thành lập sau khi tạp chí "Văn học" bán nguyệt san bị cấm), bổ sung và phát huy nội dung bài viết trên. Biên tập viên của "Văn học nguyệt báo" có lẽ cho rằng vấn đề Cù Thu Bạch nêu ra rất quan trọng mà cũng rất phức tạp, nên đã mời nhiều người tham gia thảo luận. Mao Thuẫn được mời đã dùng bút danh Chỉ Kính viết bài "Văn nghệ đại chúng đang trong vấn đề", sau đó Chu Khởi Ứng (Chu Dương), Hà Đại Bạch (Trịnh Bá Kỳ), Điền Hán v.v. đều đăng bài tham gia thảo luận. Trong hơn một năm trời, các tạp chí như "Bắc Đẩu", "Văn học" bán nguyệt san, "Văn học nguyệt báo" v.v. đã đăng rất nhiều bài viết, liên tục thảo luận về đại chúng hóa văn nghệ. Các nhà văn cánh tả viết bài phân tích các vấn đề khác của văn học cách mạng lúc này cũng thường đề cập đến vấn đề đại chúng hóa. Vấn đề đại chúng hóa văn nghệ nhất thời hình thành trào lưu, trở thành trung tâm chú ý của phong trào văn học cách mạng vô sản Trung Quốc. Sau này Cù Thu Bạch còn viết các bài như "Chúng ta là ai?", "Văn nghệ Âu hóa", "Bàn lại về văn nghệ đại chúng – trả lời Chỉ Kính", "Luận về dịch thuật", v.v., cùng một số bản thảo dưới dạng thư từ①——

① Hiện tại đã thấy có 5 bản thảo thư từ gửi Tân huynh, Bá Tân huynh, Địch huynh, Lam huynh v.v.

Trong quá trình nghiên cứu và thảo luận về đại chúng hóa văn nghệ, Cù Thu Bạch đã bỏ ra công sức và viết số lượng bài vở nhiều hơn hẳn so với các vấn đề văn học khác. Hơn nữa, so với các nhà văn cánh tả khác, những luận thuật của ông cũng có hệ thống nhất, sâu sắc nhất và giàu tính sáng tạo nhất. "Trong lịch sử văn học hiện đại, chính Cù Thu Bạch là người đầu tiên nêu rõ: phục vụ công nông đại chúng, kết hợp với công nông đại chúng, là vấn đề trung tâm của phong trào văn nghệ vô sản. Ông còn bước đầu làm sáng tỏ mấu chốt để giải quyết vấn đề này nằm ở chỗ nhà văn phải học hỏi công nông đại chúng, chuyển biến tư tưởng tình cảm tiểu tư sản của bản thân. Ông kế thừa quá khứ, mở đường cho tương lai, vừa kiên trì và làm sâu sắc thêm chủ trương của những người cộng sản thời kỳ đầu về văn học cách mạng, vừa cung cấp tài liệu tư tưởng hữu ích cho việc nêu ra phương hướng công nông binh trong 'Bài nói chuyện tại Hội nghị văn nghệ Diên An' sau này."①——

① Vương Thiết Tiên: 《Cù Thu Bạch luận cảo》, trang 106—107.

Đầu những năm ba mươi, tình trạng phong trào văn nghệ Trung Quốc như thế nào? Cù Thu Bạch chỉ ra một cách sắc bén: "Văn nghệ Pulo nhìn chung đều phải là đại chúng, chẳng lẽ lại có 'văn nghệ Pulo phi đại chúng'? Thế mà không phải! Thật sự có đấy!"① Cù Thu Bạch cho rằng, về đề tài và nội dung, đề tài của văn học mới rất hẹp, nội dung nghèo nàn, luôn không thoát khỏi vòng tròn nhỏ của giới trí thức. Các tác phẩm do các nhà văn văn học mới viết ra, "chỉ giới hạn trong việc miêu tả chính trí thức"②, ví dụ như thất tình, xung đột gia đình, yêu đương tay ba, nhuận bút quá ít, cuộc sống trong đình tử gian (phòng nhỏ) ở Thượng Hải, cuộc sống trong chung cư nhỏ ở Bắc Kinh, v.v. Trong khi đó, các vấn đề như "nhà quê 'lên phố', người nghèo muốn trốn nợ, lính tráng muốn về nhà" thì lại rất ít đề cập đến③. Phong trào văn học cách mạng cũng đi theo lối cũ, tách rời đại chúng. "Văn học quần chúng" trong mắt một số nhà văn cách mạng chẳng qua chỉ là "văn học phu xe và văn học bà vú", chỉ dùng "chủ nghĩa nhân đạo nông cạn", "để thương hại phu xe bà vú, thậm chí là công nhân, nông dân"④. Về ngôn ngữ, Cù Thu Bạch cho rằng, mặc dù cuộc cách mạng văn học thời Ngũ Tứ vừa bắt đầu đã đề xướng bạch thoại, phản đối văn ngôn, khiến bạch thoại trở thành chính tông của ngôn ngữ văn học, gần với ngôn ngữ nói của nhân dân đại chúng hơn so với văn ngôn, nhưng đó không phải là đại chúng hóa. Ngay sau khi từ Liên Xô về nước năm 1923, trong bài viết "Trong hoang mạc", Cù Thu Bạch đã chỉ ra: "Văn học hiện đại của Trung Quốc vẫn chưa có thành tựu", "'Văn học của bạch thoại, bạch thoại của văn học' đều vẫn chưa có chỗ dựa", khiến đời sống tinh thần của quần chúng rơi vào sa mạc hoang vu⑤. Ông thở dài hỏi: "Than ôi, văn học mới của Trung Quốc, em gái tốt của tôi, khi nào em mới có thể hạ xuống từ trên mây, chân đạp đất thật sự đây?"⑥ Quan điểm này, tám năm sau, tức năm 1931 khi ông viết "Chiến tranh ngoài cửa Quỷ Môn Quan" và "Học phiệt vạn tuế!" v.v., vẫn không hề thay đổi. Ông thừa nhận sau cách mạng văn học Ngũ Tứ, ngôn ngữ của các tác phẩm văn học đã có tiến bộ so với "bạch thoại kiểu cũ" của phong trào cải lương văn học, là "bạch thoại kiểu mới"; một số ít nhà văn ưu tú đã sử dụng bạch thoại thực sự để sáng tác. Nhưng ông cho rằng, đa số các tác phẩm vẫn không sử dụng bạch thoại thực sự. Ông nói: "Nhớ lại hồi phong trào Ngũ Tứ, Hồ Thích Chi có hai khẩu hiệu, gọi là 'văn học của quốc ngữ và quốc ngữ của văn học'. Bây giờ kiểm tra lại thành tích cách mạng văn học mười hai năm qua, có thể nói hai khẩu hiệu này còn cách mức thực hiện rất xa! Văn học mới hiện nay, vẫn chưa thể nói là văn học của 'quốc ngữ', 'quốc ngữ' hiện nay, cũng chưa thể nói là 'quốc ngữ' của văn học. Hiện nay không có văn học của quốc ngữ! Mà chỉ có đủ loại văn học nửa người nửa ngợm – văn học vừa không phải tiếng người cũng không phải tiếng ngợm. Cũng không có quốc ngữ của văn học! Mà chỉ có đủ loại giọng văn không ra gì pha trộn giữa văn ngôn và bạch thoại."⑦ Cù Thu Bạch mỉa mai chỉ trích văn học sử dụng giọng văn này là "văn học con la". Ông nói, "bởi vì nó là 'không lừa không ngựa': – đã không phải tuyên chiến với văn học cũ, lại không dám giảng hòa với văn học cũ; đã không hoàn toàn nói 'tiếng người', lại không thể thực sự nói 'tiếng ngợm'; đã sáng tạo ra không nổi 'văn Trung Quốc mới' bằng ngôn ngữ phổ thông hiện đại, lại không thể vận dụng 'văn Trung Quốc cũ' bằng chữ Hán. Đây gọi là thứ văn học con la 'không chiến không hòa, không người không quỷ, không kim không cổ – không lừa không ngựa'."⑧ Đoạn văn này, mặc dù có phần thái quá, nhưng lại chỉ ra những khiếm khuyết của văn học mới Ngũ Tứ. Có một lần, Mao Thuẫn và Cù Thu Bạch gặp nhau, Mao Thuẫn hỏi ông: "Chẳng lẽ anh thực sự cho rằng văn học mới trong mười hai năm sau 'Ngũ Tứ' không có gì đáng lấy sao?" Ông trả lời: Không dùng thuốc xổ mãnh liệt, thì cái khẩu hiệu đại chúng hóa không vang dội được đâu! Như vậy, bản thân ông không phải không cảm thấy văn học mới mười hai năm sau 'Ngũ Tứ' không nên đánh giá quá thấp, chỉ vì muốn mở ra một con đường cho khẩu hiệu đại chúng hóa, nên không tiếc uốn nắn quá mức. Nhưng cách một năm sau, khi bàn về "vấn đề văn nghệ đại chúng", chủ trương của ông đã bình ổn hơn nhiều rồi."⑨——

①《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 855. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

②③《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 610—611. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

④《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 869. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

⑤⑥《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 1, trang 230, 232. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

⑦《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 620. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

⑧ Sách đã dẫn, trang 596.

⑨ Mao Thuẫn: 《Cù Thu Bạch trong sự đóng góp văn học》. 《Nhân dân nhật báo》, ngày 18 tháng 6 năm 1949.

Cuộc thảo luận sâu rộng về vấn đề đại chúng hóa tự nhiên sẽ có những ý kiến khác nhau. Trịnh Bá Kỳ dùng bút danh Hà Đại Bạch đăng bài "Hạt nhân của đại chúng hóa", đối lập nhà văn xuất thân trí thức với công nông đại chúng. Hà Đại Bạch viết: "Phương pháp của chúng ta sai rồi sao? Không. Khẩu hiệu của chúng ta quá cao sao? Không. Chữ viết của chúng ta quá khó sao? Không."① Hà Đại Bạch cho rằng văn nghệ đại chúng chậm trễ không thực hiện được, khó khăn rất nhiều, mà "khó khăn tầng thứ nhất nằm ở chính đại chúng, đó là đại chúng có sự chuẩn bị tương ứng để thấu hiểu chúng ta hay không."② Quan điểm này, ở thời điểm đó có tính đại diện trong số các nhà văn cách mạng tiểu tư sản, "biểu hiện đầy đủ thái độ xa rời quần chúng, thái độ coi thường quần chúng của trí thức"③, vì vậy, cần phải phê bình. Cù Thu Bạch lập tức viết bài "Chúng ta là ai?", chỉ ra nguyên nhân chủ yếu khiến văn học mới không thể thực hiện đại chúng hóa, nằm ở chỗ các nhà văn tiểu tư sản coi thường đại chúng, thích làm thầy người khác——

① Hà Đại Bạch: 《Hạt nhân của đại chúng hóa》. Dẫn lại từ Cù Thu Bạch 《Chúng ta là ai?》, 《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 876. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

② Hà Đại Bạch: 《Hạt nhân của đại chúng hóa》.

③ Sách đã dẫn, trang 878.

Ông nói:

Tại sao lại ra nông nỗi này? Hai ba năm nay ngoài bàn luận suông ra chẳng có thành tích gì cả! Nguyên nhân chủ yếu nhất, tự nhiên là phong trào văn học Pulo vẫn chưa nhảy ra khỏi giai đoạn "nghiên cứu hội" của trí thức, vẫn chỉ là hội nhóm nhỏ của trí thức, chứ không phải là phong trào của quần chúng. Những trí thức cách mạng này – tiểu tư sản, vẫn chưa quyết tâm đi vào hàng ngũ của giai cấp công nhân, vẫn tự cho mình là thầy giáo của đại chúng, mà căn bản không chịu "học tập hướng về đại chúng". Vì vậy, miệng họ tán thành "đại chúng hóa", mà trên thực tế phản đối "đại chúng hóa", tẩy chay "đại chúng hóa". Bài viết này của Hà Đại Bạch đã bộc lộ thái độ của loại trí thức này, điều này giúp chúng ta phát hiện ra rào cản sâu sắc hơn của "đại chúng hóa". – Đó chính là phần lớn các nhà văn cách mạng và "thanh niên văn học" vẫn đứng ngoài đại chúng, mưu toan đứng trên đại chúng để giáo huấn đại chúng.①——

① Sách đã dẫn, trang 875.

Sự phê bình của Cù Thu Bạch khiến Trịnh Bá Kỳ cảm thấy không thoải mái. Vì vậy, Cù Thu Bạch đã thông qua Hạ Diễn, hẹn Trịnh Bá Kỳ thực hiện một cuộc trò chuyện dài. Theo Trịnh Bá Kỳ hồi tưởng nói: Nhớ là ở trong một con hẻm tại phía bắc con đường cũ tên Ái Văn Nghĩa Lộ, có một sân nhỏ tĩnh lặng, tại đó tôi đã gặp Cù Thu Bạch. Ông là một người trung niên dáng cao gầy, trông hơi già hơn so với những bức chân dung hiện tại. Ông mặc áo trường bào kiểu Trung Quốc. Trong phòng chỉ có ba người chúng tôi. Thái độ ông rất tĩnh lặng hòa nhã, cẩn thận dẫn dắt tôi nói chuyện. Ông dùng thứ chữ Latinh hóa độc đáo của ông để ghi chép lời nói của tôi vào sổ tay. Ông cũng phát biểu với tôi một cuộc nói chuyện khá dài. Trong môi trường khủng bố trắng khắc nghiệt như vậy, chúng tôi còn nói chuyện hơn một tiếng đồng hồ. Bởi vì tình trạng tư tưởng hỗn loạn của tôi lúc bấy giờ, đối với những chỉ dẫn ân cần của Cù Thu Bạch tự nhiên lĩnh hội rất ít, nhưng cũng đã có được một vài nhận thức. Tôi nhận thức được phương pháp có sai lầm mà văn tự lại quá thâm sâu. Tôi cảm thấy nên học tập ngôn ngữ sống và hình thức dân gian mà đại chúng yêu thích. Sau này tôi từng đề xướng văn học khẩu ngữ, chủ trương nghiên cứu văn nghệ dân gian chính là xuất phát từ cảm giác như vậy.①

Cù Thu Bạch cho rằng, mấu chốt để thực hiện đại chúng hóa văn nghệ là văn nghệ cách mạng phải hướng về đại chúng; nhà văn cách mạng nhất định phải "đi vào giữa quần chúng để học tập. Học tập trong quá trình làm việc." "Đừng chỉ nghĩ quần chúng đến để nâng đỡ, đến mời những người hướng dẫn văn học Pulo chỉ đạo, mà phải... chịu nhận sự giáo huấn của quần chúng."② Ông chỉ ra rằng, phương pháp học tập quần chúng là đi sâu vào những nơi quần chúng tiến hành hoạt động văn nghệ, "đi quan sát, tìm hiểu, trải nghiệm cuộc sống và đấu tranh của công nhân và dân nghèo đó, thực sự có thể cùng với họ cảm nhận một thế giới khác. Phải biết rằng: chỉ có tư tưởng vô sản là không đủ, còn phải biết cảm nhận giống như giai cấp vô sản."③ Mặc dù "đi vào giữa quần chúng" mà Cù Thu Bạch nói ở đây, vẫn không phải chỉ việc trực tiếp đi vào cuộc sống và thực tiễn đấu tranh rộng rãi của quần chúng, mà là chỉ đi đến những nơi quần chúng tiến hành hoạt động văn nghệ, tức là đi đến những nơi kể chuyện, hát tiểu điệu, bán đàn hồ cầm, bày sạp sách, nhưng quan điểm của ông về việc yêu cầu nhà văn cách mạng phải có tình cảm và cách cảm nhận của giai cấp vô sản, trong điều kiện lịch sử lúc bấy giờ, là điều rất đáng quý——

① Xem thêm Trịnh Bá Kỳ: 《Hồi ức liệt sĩ Cù Thu Bạch》. 《Ức Thu Bạch》, trang 320.

②《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 872—873. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, xuất bản năm 1953.

③ Sách đã dẫn, trang 873.

Cù Thu Bạch rất coi trọng sự đại chúng hóa của ngôn ngữ văn học, cho rằng đây là vấn đề tiên quyết cấp bách nhất. Trung Quốc có đông đảo quần chúng công nông ít chữ, phải xây dựng được "ngôn ngữ phổ thông hiện đại", "bạch thoại thực sự" mà họ cần. Tiêu chuẩn là "đọc ra mà nghe hiểu được"①. Âm đọc, đại khái đồng nhất với quan thoại Bắc Kinh; từ vựng, cố gắng sử dụng các từ ngữ vốn có của bạch thoại; cú pháp, không bài xích các yếu tố Âu hóa mà phải phù hợp với quy luật ngôn ngữ Trung Quốc. Cù Thu Bạch cho rằng, thứ ngôn ngữ phổ thông hiện đại này, ở các thành phố lớn đã bắt đầu sản sinh, nó sẽ đủ để biểu đạt ý tứ, diễn thuyết câu chuyện, soạn thảo văn chương——

①《Cù Thu Bạch văn tập》 bản 4 tập, tập 2, trang 646. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

Cù Thu Bạch căn cứ vào thời Sa Nga, nhân dân các dân tộc Nga phản đối chính sách đồng hóa tiếng Nga, kiên quyết phản đối việc dùng "quốc ngữ" để thống nhất ngôn ngữ các dân tộc Trung Quốc ở Trung Quốc. Ông chỉ ra rằng, tên gọi "quốc ngữ" vốn dĩ không thông, chỉ định ngôn ngữ của dân tộc thống trị làm "quốc ngữ" là áp bức các dân tộc nhỏ yếu, "quốc ngữ" mang hàm nghĩa này, nên bài trừ không dùng. Ông kiên trì chỉ dùng ngôn ngữ phổ thông, không dùng từ "quốc ngữ".

Trong cuộc thảo luận về vấn đề đại chúng hóa, Cù Thu Bạch và Mao Thuẫn có chút bất đồng về việc đặt vấn đề đại chúng hóa ngôn ngữ ở vị trí nào. Tháng 7 năm 1932, Mao Thuẫn dùng bút danh Chỉ Kính đăng bài "Văn nghệ đại chúng đang trong vấn đề", cho rằng "kỹ thuật là chính, chữ viết bản thân làm môi giới biểu hiện là phụ",① chỉ có học tập phương pháp miêu tả của tiểu thuyết cũ phù hợp với thói quen của đại chúng, mới có thể sáng tác ra văn nghệ đại chúng hay. Ông cho rằng điều kiện chủ yếu của văn nghệ đại chúng là nỗ lực học tập vận dụng các phương pháp nghệ thuật và phương pháp miêu tả của các tiểu thuyết cổ điển như "Thủy Hử", ví dụ như hành động nhiều, tự sự trừu tượng ít, mọi chỗ đều dùng hành động nhân vật để khắc họa tính cách nhân vật, không dùng liên tưởng, ám chỉ v.v. Chỉ có như vậy, mới có thể làm cảm động độc giả đại chúng; còn đọc ra được, nghe hiểu được, chỉ là điều kiện tối thiểu, chỉ đạt được điều này thôi không thể tính là văn nghệ đại chúng. Cù Thu Bạch đọc bài viết của Mao Thuẫn, vào tháng 9 đã đăng bài "Bàn lại về văn nghệ đại chúng – trả lời Chỉ Kính"②, không đồng ý với luận điểm "điều kiện chủ yếu" của Mao Thuẫn. Ông tuyên bố mình không phải không chú trọng kỹ thuật viết, nhưng nhiệm vụ cấp bách hiện nay vẫn là làm sao cho đại chúng đọc ra được, nghe hiểu được. Trước hết phải có văn nghệ đại chúng, sau đó mới yêu cầu văn nghệ đại chúng hay; cho nên quan trọng nhất vẫn là ngôn ngữ văn tự. Nhấn mạnh quá mức kỹ thuật viết sẽ khiến người mới học viết không dám động tay, kết quả tất yếu là hủy bỏ phong trào đại chúng hóa rộng lớn. Mao Thuẫn sau này nói: "Đối với bài viết này của Thu Bạch, tôi không tiếp tục tranh luận nữa, bởi vì tôi phát hiện tôi và Thu Bạch đang tranh luận từ những tiền đề khác nhau, tức là chúng tôi hiểu khác nhau về khái niệm đại chúng hóa văn nghệ. Đại chúng hóa văn nghệ chủ yếu là chỉ việc các nhà văn nỗ lực sử dụng ngôn ngữ đại chúng để sáng tác những tác phẩm văn nghệ mà nhân dân đại chúng xem hiểu, nghe hiểu, có thể chấp nhận, ưa nhìn ưa nghe (ở đây bao gồm các ấn phẩm văn nghệ thông tục, cũng bao gồm cả các tác phẩm kinh điển) sao? Hay chủ yếu là chỉ việc đại chúng tự mình viết tác phẩm văn nghệ? Tôi cho rằng nên là cái trước, mà Thu Bạch dường như nghiêng về cái sau. Từ đó lại dẫn đến quan điểm bất đồng về tính nghệ thuật của tác phẩm văn nghệ. Tôi cho rằng 'tác phẩm văn nghệ' không có tính nghệ thuật thì không phải tác phẩm văn nghệ, ngay cả những tác phẩm văn nghệ thông tục nhất cũng vậy. Mà Thu Bạch dường như cho rằng văn nghệ đại chúng có thể tách rời khỏi tính nghệ thuật, trước hết giải quyết vấn đề 'bản thân chữ viết'."③ Mao Thuẫn nghiêng về góc độ nhà văn sáng tác, chú ý đến tính nghệ thuật của tác phẩm đại chúng hóa; Cù Thu Bạch thì hy vọng sản sinh ra nhà văn trong đại chúng. Những thảo luận này, giúp ích cho việc làm sâu sắc thêm nhận thức về vấn đề. Tuy nhiên, nói một cách thực tế, ý kiến của Cù Thu Bạch có phần hơi vội vàng trong sự nghiệp. Dưới sự cai trị của chính quyền Quốc Dân Đảng, sự xuất hiện của các nhà văn nghệ công nông đại chúng, khó khăn biết bao! Về điều này, Lỗ Tấn từ sớm đã có những kiến giải tinh tế. Năm 1930, Lỗ Tấn trong bài viết "Đại chúng hóa văn nghệ", đã chỉ ra: 'việc cấp bách hiện nay', là 'nên có nhiều nhà văn suy nghĩ cho đại chúng, dốc sức viết ra những tác phẩm dễ hiểu, khiến mọi người có thể hiểu, yêu thích, để đẩy bớt đi một số thứ đồ bỏ cặn bã cổ hủ'."④ Hiện tại do hạn chế bởi điều kiện khách quan, vẫn chỉ là "sự chuẩn bị cho thời đại để đại chúng có thể thưởng thức văn nghệ", muốn thực hiện hoàn toàn đại chúng hóa, "phải có sự giúp đỡ của sức mạnh chính trị, một chân thì không thể đi được trên con đường"⑤. Không có sức mạnh chính quyền của giai cấp vô sản, đại chúng hóa văn nghệ không thể thực hiện được——

①《Văn nghệ đại chúng đang trong vấn đề》. 《Văn học nguyệt báo》 tập 1 số 2, năm 1932 tháng 7.

②《Văn học nguyệt báo》 tập 1 số 3, năm 1932 tháng 9.

③《Thảo luận đại chúng văn nghệ và những vấn đề khác – Hồi ức lục mười lăm》. 《Tân văn học sử liệu》 năm 1982 số 2.

④⑤《Văn nghệ đại chúng》 tập 2, số 3.

Cù Thu Bạch không chỉ tìm tòi vấn đề văn nghệ đại chúng trên lý thuyết, mà còn đích thân thực hiện thử nghiệm viết các tác phẩm đại chúng hóa. Nơi ở của ông là Tạ ngụ đường Tử Hà, cách chùa Thành Hoàng cũ không xa. Đôi khi, ông cải trang đến đó, xem nghe hát xướng dân gian. Đồng thời tự mình ra tay sử dụng các hình thức văn nghệ dân gian cũ, viết không ít các ca dao và câu chuyện thông tục có nội dung mới, tức là cái gọi là dùng bình cũ chứa rượu mới. Trong đó viết nhiều nhất là trước sau khi xảy ra biến cố "9.18" và "1.28". Như "Đông Dương nhân xuất binh", "Cảnh sắc chiến tranh Thượng Hải", "Nhật Bản đáng ghét", "Anh hùng xảo kế hiến Thượng Hải", "Người Giang Bắc phá đôi gian phu dâm phụ", "Điệu tháng mười cách mạng", "Ca Xô viết", "Điệu ngũ canh", "Công nhân yêu cầu hát xuân mới", "Hát xuân mới hội nghị quốc dân", "Điệu tháng năm", "Sơn ca mới Xô viết", "Công nhân cách phúc khí" v.v. Những tác phẩm này hoàn toàn sử dụng ngôn ngữ nói của quần chúng, pha trộn tiếng địa phương tục ngữ, vô cùng thông tục dễ hiểu. Tuy nhiên, một số tác phẩm đơn thuần nhìn từ góc độ tuyên truyền chính trị, viết một cách vội vàng, thường rơi vào khái niệm khô khan, thiếu sức quyến rũ nghệ thuật mãnh liệt, vừa bị giới trí thức xem nhẹ, cũng không được quần chúng rộng rãi yêu thích.

Để hình thành và sử dụng "ngôn ngữ phổ thông hiện đại" một cách nhanh chóng nhất, Cù Thu Bạch tích cực đề xướng "cách mạng văn tự" tức là cải cách chữ Hán. Đây là vấn đề chưa từng gặp phải trong lịch sử phát triển văn học Âu Mỹ, do đó cải cách chữ Hán của Trung Quốc đối với việc thực hiện đại chúng hóa văn hóa, mang tính chất đổi mới. Cù Thu Bạch trong bài "Học phiệt vạn tuế!" đã chỉ ra: Chữ Hán tồn tại một ngày, thì "văn tiếng người" thực sự – văn Trung Quốc hiện đại (tức là văn Trung Quốc hoàn toàn dùng bạch thoại) không thể xây dựng triệt để được một ngày. Do đó, ông chủ trương từ gốc rễ phế bỏ chữ Hán ô vuông, thay vào đó bằng văn tự phiên âm Latinh hóa (La Mã hóa). Ông là người sớm nhất và thiết thực nhất cân nhắc vấn đề sáng chế văn Trung Quốc mới Latinh hóa. Ông đề xuất phương án, cùng Ngô Ngọc Chương, Lâm Bá Cừ, Tiêu Tam v.v. thảo luận chung, và nhận được sự giúp đỡ của Quách Chất Sinh v.v., vào tháng 2 năm 1929 đã soạn thảo ra dự thảo chữ cái Latinh hóa Trung Quốc. "Phương án chữ cái Latinh hóa Trung Quốc" trước tiên do Nhà xuất bản Đại học Cộng sản người lao động Trung Quốc tại Moscow xuất bản thành một cuốn sách nhỏ. Tháng 10 cùng năm, Cù Thu Bạch lại sửa chữa hoàn thiện phương án, đặt tên là "Chữ cái Latinh hóa Trung Quốc", mùa xuân năm 1930, trước tiên đăng trên số 2 tạp chí "Vấn đề Trung Quốc" tại Moscow (ký tên là Cù Duy Thác). Sau đó lại do Nhà xuất bản Đại học Cộng sản người lao động Trung Quốc xuất bản thành ấn bản riêng. Ấn bản riêng dùng chữ Hán, văn tự mới Latinh hóa kiểu Cù và chữ Nga để sắp chữ in ấn. Ngoài chính văn còn có tư liệu đọc đối chiếu văn tự mới và chữ Hán, cùng hai bảng phụ lục. Một là "Bảng tóm tắt chữ cái Latinh mới", dùng phụ âm, nguyên âm của văn tự mới mà ông đề xuất đối chiếu so sánh với cách ghép phụ âm, nguyên âm của chữ cái Latinh hóa quốc ngữ, kiểu Uy Đồ Mã và phiên âm Hán ngữ kiểu chữ Nga. Một là "Bảng phiên âm chữ Hán", trong đó bao gồm một số cách viết phiên âm đặc biệt của chữ Hán. Phương án phiên âm chữ Trung Quốc mới bằng chữ cái Latinh này sau khi xuất bản, không những nhận được sự đồng tình của các học giả Trung Quốc và các đảng viên cộng sản quan tâm đến vấn đề này tại Liên Xô lúc bấy giờ; mà còn thu hút sự quan tâm của các đoàn thể học thuật nghiên cứu vấn đề Trung Quốc và Đông phương học của Liên Xô. Sau này, chữ viết mới Latinh hóa tiếng Bắc phương được thông qua và phổ biến trong nước bởi "Đại hội đại biểu lần thứ nhất Latinh hóa chữ viết Trung Quốc" chính là được hình thành trên cơ sở phương án của Cù Thu Bạch. Tóm lại, Cù Thu Bạch đã điều tra phân tích sâu sắc tỉ mỉ tình hình thực tế về ứng dụng ngôn ngữ văn tự, cân nhắc chu toàn mọi khía cạnh dùng chữ cái Latinh để phiên âm ngôn ngữ phổ thông khiến nó thực sự có thể dùng làm văn tự để ứng dụng, cũng bước đầu nghiên cứu hình thức tương ứng phiên âm của chữ Hán (ví dụ như thiết kế phụ âm zh-z, ch-c, sh-s tương ứng lẫn nhau thuận tiện cho người miền Nam học ngôn ngữ phổ thông, thông qua văn tự mới Latinh hóa tiếng Bắc phương truyền vào phương án phiên âm Hán ngữ), biên soạn ra "Bảng phiên âm văn Trung Quốc mới", "Bảng phiên âm chữ Hán". Đồng thời khám phá và nghiên cứu các biện pháp giải quyết vấn đề từ đồng âm, đưa ra ý kiến phân biệt từ đồng âm của ông. Trên cơ sở nghiên cứu này, vào cuối năm 1931, ông viết xong cuốn sách "Dự thảo văn Trung Quốc mới". Phương án này vượt xa các phương án cùng loại trước đó①, nó "được đề ra dưới tiền đề đề xướng ngôn ngữ đại chúng, có cơ sở quần chúng sâu sắc, cho nên vừa đề xuất ra đã nhận được sự đồng tình của các phía."② Để viết tốt cuốn sách này, Cù Thu Bạch mời những người quen đáng tin cậy hỗ trợ ông nghiên cứu văn tự mới Latinh hóa. Ông mời người miền Nam, người miền Bắc đọc một số âm chữ bằng phương ngữ cho ông nghe, ông ghi chép lại từng chữ một, sau đó định âm cho chữ Hán. Khi nghỉ ngơi lúc làm việc, ông thường nói với những người bạn cùng tham gia công việc về cảm nhận sâu sắc của bản thân đối với chữ Hán ô vuông. Ông nói: "Nói đến chữ ô vuông, bản thân tôi ngược lại đã có một phen khổ lạc. Từ lúc bắt đầu khai minh đi học từ nhỏ, mỗi ngày đại tự, tiểu tự, khải thư, hành thư, tốn bao nhiêu công sức để luyện tập. Sau khi trưởng thành lại thành thói quen, hễ đặt bút mực, luôn sợ viết khó coi, phong thái ngòi bút đều phải chú trọng cái đẹp. Cái đẹp này, là bao nhiêu công sức đổi lấy đấy! Ngoài ra, còn phải học thuộc vận mục, bắt tay trị ấn, làm một văn nhân Trung Quốc, thật sự là dễ dàng sao! Tôi làm ba mươi năm, vẫn chỉ là một văn nhân nửa vời. Phế bỏ chữ ô vuông, những phiền phức này đều có thể quét sạch. Chữ ô vuông hại chết người, người văn hóa mới nên kiên quyết chủ trương phế bỏ không dùng. Tương lai trong số bách tính, chỉ dùng văn tự mới; chữ ô vuông để lại cho các học giả trong học viện nghiên cứu đi".③ Để kiểm tra hiệu dụng thực tế của văn tự phiên âm Latinh hóa, Cù Thu Bạch thường dùng nó để ghi chép, viết thư. Hạ Diễn nói: "Anh ấy có thời gian rảnh, thường đến nhà tôi trò chuyện; tôi không có ở nhà, anh ấy liền để lại một mẩu giấy, luôn là dùng chữ phiên âm Latinh hóa viết."④ Có một lần, Bành Linh hỗ trợ ông nghiên cứu văn tự phiên âm, nhận được một lá thư của Cù Thu Bạch, mở ra xem thì ra tất cả đều dùng văn tự mới Latinh hóa viết. Lần sau gặp mặt, Cù Thu Bạch hỏi cô tại sao không viết thư trả lời, và cười nói với cô: "Cô đã bỏ lỡ một cơ hội luyện tập phiên âm tốt rồi đó!"③. Trong sự nghiệp cải cách văn tự Trung Quốc, Cù Thu Bạch là một trong những người tiên phong vĩ đại, sự nỗ lực và thành tựu của ông trong cải cách văn tự những năm hai mươi, ba mươi, "khiến cải cách văn tự Trung Quốc có một phương hướng đúng đắn, nhận được sự hoan nghênh của nhân dân rộng rãi, mở ra con đường phát triển cho văn tự mới Trung Quốc"⑤——

① Ngô Ngọc Chương, Lê Cẩm Hi: 《Tổng kết người dân Trung Quốc sáng tạo phiên âm chữ Hán trong sáu mươi năm qua》. 《Văn tự cải cách văn tập》 (Ngô Ngọc Chương), trang 139. Lại xem bản thảo chưa in của Trịnh Lâm Hi, Chu Hữu Quang.

② Mao Thuẫn: 《Thảo luận đại chúng hóa văn nghệ và những vấn đề khác》.

③ Bành Linh: 《Ngày thứ tư khó quên》. 《Tân văn học sử liệu》 năm 1982 số 4.

④ Hạ Diễn: 《Trước sau khi thành lập "Tả Liên"》. 《Tả Liên hồi ức lục》 thượng, trang 55.

⑤ Ngô Ngọc Chương: 《Kỷ niệm đồng chí Cù Thu Bạch》. 《Nhân dân nhật báo》, ngày 18 tháng 6 năm 1949.