Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh

Việc tham gia Phong trào Ngũ Tứ là một điểm khởi đầu mới trong chặng đường phát triển tư tưởng của Cù Thuật Bạch: ông bắt đầu phá vỡ bức tường thành cô độc của cá nhân, thỏa mãn với việc khám phá tâm hồn, mang theo nhiệt huyết ái quốc cao độ, dấn thân vào cuộc đấu tranh ái quốc chống đế quốc có hàng triệu triệu nhân dân chúng tham gia. Cuộc sống bị giam cầm qua hai lần bắt giữ đã khiến ông nhìn thấy, đồng thời tự thân cảm nhận được sự áp bức hắc ám của xã hội Trung Quốc cùng cuộc đấu tranh phản kháng do những con người khao khát ánh sáng tiến hành; bắt đầu nhận thức được rằng Trung Quốc đang bức thiết cần phải biến đổi, Trung Quốc cần bước vào thời đại mới.

Ông nói:

"Chúng ta ở trong đời sống xã hội, vốn chỉ biết trong xã hội mang loại độc dược vô danh, không biết phải chữa trị thế nào, —— ý nghĩa của vận động sinh viên là như thế, —— nếu chỉ dựa vào trải nghiệm của chính mình, cảm giác bất an ấy không sao giấu được nữa.

Có yêu cầu “biến”, liền đột ngột bùng nổ, tạm thời trước hết đem lại cho xã hội một sự kích thích chấn động, —— Kropotkin nói: Một cuộc bạo động còn hơn hàng ngàn hàng vạn cuốn sách báo. Đồng thời trải qua sự phản động của hiện tượng xã hội Trung Quốc tám chín năm, sự biến động tư tưởng do tờ "Tân thanh niên", "Tân triều" thể hiện, nhân xu hướng tâm lý xã hội trong vận động sinh viên, dấy lên con sóng lớn lật trời, làm rung chuyển toàn Trung Quốc. ① ——"

① "Cù Thuật Bạch văn tập", biên tập văn học tập 1, trang 25—26. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Đi theo con đường tư bản chủ nghĩa, chẳng qua chỉ là giấc mộng hão huyền của chủ nghĩa dân chủ tư sản; dưới sự cướp bóc và áp bức tàn khốc của chủ nghĩa đế quốc, giấc mộng hão huyền này đã được định sẵn là sẽ tan vỡ. Nếu Trung Quốc muốn thực hiện độc lập dân tộc, thực hiện chính trị thanh minh, kinh tế phồn vinh và văn hóa hưng thịnh, thì tất phải lật đổ chủ nghĩa đế quốc cùng sự thống trị của các quân phiệt phong kiến Trung Quốc dưới sự che chở của chúng, mà để đạt được mục đích này, cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân Trung Quốc nhất định phải tìm kiếm tư tưởng chỉ đạo mới, tức là sự chỉ đạo của tín ngưỡng mới, nhân sinh quan mới; vậy thì, nhân sinh quan mới và tín ngưỡng mới này rốt cuộc hướng về điều gì? Cù Thuật Bạch nói:

Sự đau đớn thấu xương do chủ nghĩa đế quốc áp bức đã đánh thức cơn ác mộng của chủ nghĩa dân chủ phù phiếm. Ngòi nổ của vận động sinh viên, vấn đề Sơn Đông, vốn đã bao gồm ở trong đây. Vấn đề hiện đại của các nước tiên tiến công nghiệp là chủ nghĩa tư bản, ở các thuộc địa chính là chủ nghĩa đế quốc, cho nên vận động sinh viên bỗng nhiên thay đổi mà hướng về chủ nghĩa xã hội, chính là vì nguyên nhân này. Hơn nữa kinh tế nông nghiệp gia tộc phá sản, tổ chức xã hội cũ mất đi căn cứ địa của nó, thế là vấn đề xã hội càng trở nên phức tạp hơn. Từ vấn đề giáo lý Khổng Tử, vấn đề phụ nữ cho đến vấn đề lao động, vấn đề cải tạo xã hội; từ vấn đề văn học trên chữ nghĩa cho đến vấn đề triết học nhân sinh quan; đều hưng khởi trong thời kỳ này, quẩn quanh tư tưởng xã hội Trung Quốc thời đại mới. ② ——

② Sách đã dẫn, trang 26.

Phong trào Ngũ Tứ vĩ đại đã khiến giới tư tưởng Trung Quốc xuất hiện một cục diện sinh động hoạt bát trăm nhà đua tranh, dị thuyết tranh minh, xuất hiện thịnh thế chưa từng có với những chòm sao rực rỡ, muôn cây tươi tốt trong lĩnh vực học thuật văn hóa. Lúc bấy giờ, các loại hội đoàn, học hội, báo chí nhiều như măng mọc sau mưa, hừng hực hưng khởi, đủ mọi loại tư tưởng, lưu phái, học thuyết tranh nhau lên sân khấu, giao phong luận chiến. Trong khoảng thời gian cực kỳ ngắn ngủi, từ chính trị, kinh tế, tư tưởng, cho đến triết học, văn học, giáo dục; từ đả đảo tiệm Khổng Tử, đề xướng văn bạch thoại cho đến cuộc đại biện luận về vấn đề cải tạo Trung Quốc và thế giới, phạm vi tranh minh rộng lớn biết bao, nội dung thảo luận phong phú biết bao, đấu tranh sắc bén biết bao, ảnh hưởng sâu xa biết bao, đều là điều hiếm thấy trong lịch sử tư tưởng Trung - ngoại. Một đặc điểm nổi bật của trăm nhà tranh minh thời kỳ Ngũ Tứ chính là sự tràn vào ồ ạt của các tư tưởng nước ngoài vào giới tư tưởng Trung Quốc. Từ chủ nghĩa dân chủ châu Âu thế kỷ 18, 19 cho đến chủ nghĩa Tân Kant, chủ nghĩa Thực chứng mới do chủ nghĩa đế quốc phương Tây thời bấy giờ cổ súy, từ chủ nghĩa vô chính phủ xã hội của Proudhon, chủ nghĩa vô chính phủ của Kropotkin, chủ nghĩa xã hội Guild của Anh cho đến chủ nghĩa Tân thôn của Mushakoji Saneatsu ở Nhật Bản, chủ nghĩa phiếm lao động của Tolstoy, hầu như tất cả các lưu phái tư tưởng nước ngoài đều đổ lên sân khấu tư tưởng chính trị Trung Quốc.

Thanh niên thời đại Ngũ Tứ, đứng trước những "tư tưởng mới" mang tên tuổi vô số kể, đại đa số bọn họ, đối với cục diện trăm nhà đua tranh, dị thuyết tranh minh, đều ôm thái độ nhiệt liệt hoan nghênh, như khát như đói mà hấp thu, một cách táo bạo mà bàn luận, nhưng họ vẫn thiếu sự quả cảm đầy đủ để coi một phái học thuyết nào đó làm ngọn cờ duy nhất của mình, dẫu cho đã có sự thiên vị đối với một học thuyết nào đó, nhưng tổng quy vẫn hy vọng hết sức có thể thu nạp trọn gói các nhà, muốn từ đủ mọi loại tư tưởng mới rút ra những tài liệu mà họ cho là thích hợp nhất, lý tưởng nhất, để cấu tạo nên bản vẽ phác thảo của xã hội mới. Giống như những thanh niên theo đuổi chân lý cùng thời đại, để khiến cho đất nước Trung Quốc già cỗi lâm nguy được hồi xuân tái tạo, để khiến cho hàng triệu triệu người tốt giống như mẹ anh ta thoát khỏi vận rủi tương tự như mẹ mình, để khiến cho tất cả mọi người đều hạnh phúc an khang, Cù Thuật Bạch lại bắt đầu công cuộc khám phá các vấn đề xã hội Trung Quốc.

Trong các loại tư tưởng, Cù Thuật Bạch ban đầu chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa cải lương, chủ nghĩa vô chính phủ, đặc biệt là chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa phiếm lao động của Tolstoy, sau đó lại chuyển sang hướng tới khao khát học thuyết chủ nghĩa xã hội, tuy nhiên cũng hãy còn mơ hồ. Điểm này, chúng ta có thể tìm thấy đáp án rõ ràng từ tuần san "Tân xã hội" do Cù Thuật Bạch tham gia biên tập (từ ngày 1 tháng 11 năm 1919 đến ngày 1 tháng 5 năm 1920).

Tuần san "Tân xã hội" do Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh trực thuộc Hội Thanh niên Cơ Đốc giáo đứng ra sáng lập. Địa điểm của Hội Thanh niên Cơ Đốc giáo tọa lạc ở phía tây đường Mễ Thị Đại Nhị Đạo Nhai, Đông Thành, Bắc Kinh. Đây là một tòa nhà hai tầng thanh nhã giản dị. Hội Thanh niên vào mùa hè hằng năm tổng hội triệu tập mấy trăm học sinh tới Tây Sơn ở ngoại ô Bắc Kinh để tổ chức hội mùa hè, "nghiên cứu tôn giáo, bàn bạc vấn đề nhân sinh". ① Khi tổ chức hội mùa hè vào năm Dân Quốc thứ hai (1913), có mấy học sinh cảm thấy xã hội hủ bại, học sinh nên làm công tác phục vụ xã hội, vì thế trước hết nên tổ chức ra một đoàn thể. Từ Tây Sơn trở về Bắc Kinh, bọn họ bèn tổ chức một Hội Thực tiến xã hội trong giới học sinh, hội viên tham gia lúc bấy giờ có khoảng hơn hai trăm người. Tháng 11 cùng năm mở đại hội thành lập, chính thức định ra hội chương, quyên góp kinh phí. Mùa hè năm Dân Quốc thứ ba (1914), được nhà chức trách Bắc Kinh phê chuẩn lập án, liền thuê mấy gian phòng ở đường Mễ Thị, dùng làm hội sở, tổ chức hội diễn thuyết, sân chơi trẻ em v.v.. Từ đó về sau, địa điểm của hội này nhiều lần dời đổi, số lượng hội viên dần dần tăng lên. Năm Dân Quốc thứ tám (1919) thiết lập hội đổng sự, mời mười ba vị đổng sự, trong đó có bốn năm người Mỹ, phần còn lại đa phần là những người từng du học ở châu Âu - Mỹ và có chút tiếng tăm trong xã hội. Hội viên chủ yếu là học sinh các trường từ trung đẳng trở lên, trong đó cũng có nhân viên giáo chức và học sinh tốt nghiệp. Hội trưởng phó, kế toán, thư khải, các vị chánh phó bộ do hội viên bầu cử sản sinh ra, cấu thành hội viên hội. Mùa hè thu năm 1919, Hội Thanh niên chuẩn bị dùng danh nghĩa Hội Thực tiến xã hội xuất bản một cuốn tạp chí cho thanh niên đọc, đã mời Trịnh Chấn Đạc, Cù Thế Anh, Cù Thuật Bạch, Cảnh Khuông (Tế Chi) v.v. làm biên tập. Bọn họ bàn bạc mấy ngày, quyết định làm một tuần san, khổ 8 trang 16 trang, định tên là "Tân xã hội". Lúc này, hội trưởng nhân viên là Lương Đống Tài của Đại học Bắc Kinh, Cù Thế Anh nhậm chức thư khải, Cảnh Khuông, Trịnh Chấn Đạc lần lượt nhậm chức chánh phó bộ biên tập, Cù Thuật Bạch làm việc ở bộ biên tập. Vụ học vụ có ba mươi hai hội viên, mỗi tuần mở hội diễn thuyết một lần, mời quần chúng lao động gần đó đến nghe giảng, lại có đoàn diễn thuyết lộ thiên, đi khắp nơi diễn thuyết; vụ điều tra có tám mươi hội viên, chia đoạn điều tra tình trạng sinh hoạt của người nghèo Bắc Kinh, lại làm vụ học vụ điều tra số lượng người lớn tuổi thất học; vụ du nghệ có chín mươi hội viên, ngoài việc hướng dẫn trò chơi cho trẻ em ra, còn chuẩn bị tổ chức đoàn kịch mới; bộ biên tập có bốn mươi ba hội viên, biên tập xuất bản tuần san "Tân xã hội", lại chuẩn bị biên tập tùng thư thông tục, tuần san thông tục; bộ giao tế có hai mươi sáu hội viên, chủ yếu tòng sự công tác quyên góp ②.

Hội Thực tiến xã hội "lấy việc liên hợp giới học giới Bắc Kinh, dấn thân vào 'phục vụ xã hội', thực hành cải lương phong tục làm tôn chỉ." ③ Điều này là bởi vì các học sinh thanh niên tham gia hội này "nhìn thấy những hiện tượng hủ bại dơ bẩn đủ điều trong xã hội, muốn đem hết trách nhiệm của mỗi cá nhân, đứng lên bổ cứu một phen, hoàn toàn ôm ấp tinh thần 'thực sự cầu thị', không ham danh hão, cũng không dựa vào 'tha lực'. Hễ lúc nào có một phần lực lượng, liền làm một phần sự nghiệp." ④ Hội Thực tiến vốn là tổ chức trực thuộc của Hội Thanh niên Cơ Đốc giáo, tôn chỉ của nó không khỏi mang theo một số sắc thái của sự nghiệp cứu tế từ thiện Cơ Đốc giáo. Thế nhưng tuần san "Tân xã hội" dưới sự chủ trì của Cù Thuật Bạch v.v., đã vượt xa tôn chỉ "phục vụ xã hội", "cải lương phong tục" của Hội Thực tiến —

① "Sự diễn biến và tổ chức của Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh". "Tân xã hội" số 1, ngày 1 tháng 11 năm 1919.

②④ "Nhân viên hiện tại của Hội Thực tiến xã hội và hiện trạng công tác các bộ". "Tân xã hội" số 6, ngày 21 tháng 12 năm 1919.

③ "Sự diễn biến và tổ chức của Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh". "Tân xã hội" số 1, ngày 1 tháng 11 năm 1919.

Tuần san "Tân xã hội"

Thành viên bộ biên tập "Tân xã hội", là mấy thanh niên tập hợp lại trong phong trào Ngũ Tứ. Bọn họ là Cù Thuật Bạch, Cảnh Tế Chi, Trịnh Chấn Đạc, Hứa Địa Sơn, Cù Thế Anh (Cúc Nông, chú họ xa của Cù Thuật Bạch). Bộ biên tập đặt ở Hội Thanh niên, do Cù Thuật Bạch, Cảnh Tế Chi, Hứa Địa Sơn, Cù Thế Anh phụ trách viết bản thảo và biên tập, Trịnh Chấn Đạc phụ trách tập hợp bản thảo, hiệu đính và chạy nhà in. Nhà phát hành đặt ở Nam Phương Tăng Doanh, do một vị cán sự học tập họ Khổng của Hội Thanh niên đảm nhiệm giám đốc. ① —

① Trịnh Chấn Đạc: "Ghi lại vài ba chuyện thời trẻ của đồng chí Cù Thuật Bạch". "Tân quan sát" kỳ 12 năm 1955.

Ngày 1 tháng 11 năm 1919, "Tân xã hội" khai hoả ra mắt, "Lời phát động" nói:

Sự hắc ám của xã hội cũ Trung Quốc, đã đến mức tột cùng rồi! Sự cần phải cải tạo của nó, là điều mọi người đều biết rồi! Thế nhưng chúng ta nên cải tạo về phương hướng nào? Mục đích của cải tạo là gì? Chúng ta nên cải tạo thế nào? Phương pháp và thái độ cải tạo, là ra sao đây? ... Chúng ta là hướng về phương diện démocratie để cải tạo xã hội cũ của Trung Quốc. Mục đích cải tạo của chúng ta chính là muốn sáng tạo ra xã hội mới démocratie — xã hội mới hòa bình hạnh phúc tự do bình đẳng, không có hết thảy giai cấp hết thảy chiến tranh.

Sự tự do bình đẳng "không có hết thảy giai cấp", điều này rõ ràng là sự phủ định đối với xã hội tư bản chủ nghĩa đang tồn tại sự đối lập giai cấp, áp bức giai cấp; nó không phải là chủ nghĩa tư bản, mà là chủ nghĩa xã hội rồi. Ph-ghen từng nói: Chủ nghĩa xã hội hiện đại "xét về hình thức lý luận của nó, ban đầu nó biểu hiện là sự phát triển xa hơn, có vẻ triệt để hơn của các nguyên nhân do các học giả khai sáng vĩ đại nước Pháp thế kỷ XVIII đưa ra. Giống như bất kỳ học thuyết mới nào, nó trước tiên phải xuất phát từ tư liệu tư tưởng đã có sẵn" ②. Những người biên tập của "Tân xã hội", lúc bấy giờ hình như còn chưa hiểu rõ bản chất tư sản của démocratie (chủ nghĩa dân chủ), mà coi nó như khái niệm thấm đượm lẫn nhau, bổ sung cho nhau với chủ nghĩa xã hội và trao cho nó nội dung mới —

② "Tuyển tập Mác - Ph-ghen", bộ 4 cuốn tập 3, trang 56.

Sự nhầm lẫn và kéo dài của hai khái niệm démocratie và chủ nghĩa xã hội, vừa giải thích sự hỗn loạn tư tưởng của giới trí thức lúc bấy giờ, vừa phản ánh diện mạo mới theo đuổi sự tiến bộ của đông đảo tri thức. Cù Thuật Bạch từng trải qua cảnh ấy đã có những luận bàn sâu sắc sinh động đối với tình trạng như vậy của giới tư tưởng lúc bấy giờ:

Tư tưởng xã hội Trung Quốc cho đến nay, đã là lúc biến động lớn. Đại đa số thanh niên đều là vẻ mặt tha thướt hốt hoảng ăn ngủ không yên, rốt cuộc là vì cái gì? Chẳng qua chỉ là sự phản động của đời sống xã hội bất an. Khi phản động mới khởi phát, trăm dòng cùng tiến, tập trung vào tư tưởng học thuật chế độ "cũ", mở ra cuộc tấn công dũng mãnh. Đợi đến khi thế lực đại diện cho "cũ" tuyên bố thời kỳ không có sức chiến đấu, trong tư tưởng phái "new", vì điểm mâu thuẫn tiềm ẩn — nguồn gốc học thuật tư tưởng trong lịch sử, quy luật giao lưu văn hóa về mặt địa lý — dần dần được phát hiện ra, thế là xu hướng của trào lưu tư tưởng liền không đơn giản như thuở ban đầu nữa. Về mặt chính trị: Dù đã trải qua cuộc cách mạng của mười năm trước, thành lập một "Dân quốc" nằm trong ngoặc đơn, mà một chữ démocratie (la démocratie) đến mười năm sau mới phát hiện lại. Tây Âu đã thành vấn đề định giá lại, Trung Quốc lại hãy còn rất mới mẻ, ai nấy đều thích bàn tán, nghe vô cùng thú vị. Đây là một mặt. Còn một mặt khác thì sao? Dựa vào ý nghĩa thống trị trạng thái vô chính phủ trong lịch sử Trung Quốc, cùng với sự phản động của bạo chính phi tập quyền hiện tồn, lại khơi dậy một thứ tư tưởng, nghênh nhận học thuyết "chủ nghĩa xã hội", kỳ thực mang theo sắc thái của chủ nghĩa vô chính phủ — như sự tuyên truyền của phái Tolstoy v.v.. Hoặc tiến xa hơn nữa, thẳng thừng tuyên bố chủ nghĩa vô chính phủ. Thế là "démocratie" và "chủ nghĩa xã hội" có lúc công kích lẫn nhau, có lúc điều hòa lẫn nhau. Trên thực tế ý nghĩa của hai chữ này, trong giới học thuật Trung Quốc hiện nay vốn dĩ có sự giải thích đặc biệt của chúng, không hề có điểm giống với thuật ngữ hiện đại — cái gọi là démocratie, cái gọi là chủ nghĩa xã hội trong giới tư tưởng Âu Mỹ. Nhìn từ các thuật ngữ khoa học, tư tưởng xã hội Trung Quốc tuy quả thực có tiến bộ, nhưng vẫn chưa thoát khỏi tệ nạn mờ hồ ảnh hưởng. ① —

① "Cù Thuật Bạch văn tập", biên tập văn học tập 1, trang 29—30. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

"Tệ nạn mờ hồ ảnh hưởng" này, có thể tìm thấy biểu hiện rõ rệt trong tuần san "Tân xã hội". Cùng một bài "Lời phát động", khi nó chạm đến "cách cải tạo thế nào", "thủ đoạn cải tạo" đối với xã hội cũ, liền lập tức thụt lùi về quỹ đạo của chủ nghĩa duy tâm tư sản và chủ nghĩa cải lương. "Lời phát động" viết: "Phương pháp cải tạo của chúng ta, là hướng xuống — cải tạo đời sống, tư tưởng, phong tục của đại đa số bình dân trung hạ cấp; là tiệm tiến — lấy giáo dục phổ cập làm vận động cải tạo hòa bình; là thiết thực — một mặt khai hóa tâm lý giải phóng của bọn họ, một mặt tăng cường tri thức của bọn họ, nâng cao quan niệm đạo đức của bọn họ. Thái độ cải tạo của chúng ta, ... là thành khẩn — lấy tinh thần bác ái, lời lẽ khẩn thiết làm công cụ cảm hóa. Tóm lại mà nói, mục đích và thủ đoạn cải tạo của chúng ta chính là: Khảo sát điểm xấu của xã hội cũ, bằng phương pháp hòa bình, thực tiễn, dấn thân vào vận động cải tạo, nhằm kỳ vọng thực hiện xã hội mới démocratie."

Những chủ trương "cải tạo xã hội" này của những người đồng chí trong "Tân xã hội" bao gồm cả Cù Thuật Bạch, rõ ràng mang theo sắc thái của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa cải lương, mà đi ngược lại với chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa xã hội. Bọn họ cũng giống như nhận thức sai lầm vốn tồn tại phổ biến ở một bộ phận lớn tri thức lúc bấy giờ, chính là quy kết việc cải tạo xã hội thành sự cải tạo các phương diện như "tư tưởng", "đạo đức", "phong tục" v.v., dường như chỉ cần thông qua giới trí thức ban phát sự "khai hóa", "cảm hóa", "giáo dục" đối với quần chúng lao động, đợi đến khi tư tưởng của đại đa số nhân dân đều được cải tạo tốt đẹp theo ý đồ của số ít nhân vật tiên tiến, thì thiên đường xã hội lý tưởng liền xuất hiện trên mảnh đất Trung Quốc.

Trong số những người đồng chí của "Tân xã hội", Cù Thuật Bạch viết lách, dịch sách rất siêng năng, số lượng cũng khá đáng kể. Hầu như mỗi kỳ đều đăng bài viết của mình, tư tưởng được biểu hiện qua những bài viết này, trong phong trào tân văn hóa Ngũ Tứ là điều vô cùng thu hút sự chú ý. Từ khi "Tân xã hội" ra mắt cho đến khi đình bản, trong khoảng thời gian nửa năm trước sau, các bài viết (bao gồm cả bài dịch) mà ông đăng trên tạp chí này tổng cộng có hai mươi hai bài. Trịnh Chấn Đạc sau đó nhớ lại rằng: "Mỗi sáng chủ nhật, tôi đều đến chỗ Thuật Bạch một chuyến, có đôi khi, Tế Chi cũng đi cùng. Khi chúng tôi đến nhà Thuật Bạch, anh ấy thường vẫn chưa thức dậy, ngậm điếu thuốc lá ngồi thu lu đắp chăn, chốc chốc lại ho khua, sắc mặt rất tái nhợt. Chúng tôi vô cùng lo lắng cho sức khỏe của anh ấy. Nhưng hễ nhắc đến chuyện trò, anh ấy liền trở nên hứng khởi. Tiếng phổ thông mang đậm âm vận Thường Châu một cách rõ ràng rành mạch phân tích sự lý. Bản thảo của anh ấy rốt cuộc viết rất sạch sẽ, ít khi tẩy xóa, hơn nữa lại vững chắc, có nội dung. Tôi vừa bước vào phòng, anh ấy liền chỉ vào mấy tờ giấy kẻ ô đỏ đặt trên bàn viết, nói rằng: 'Viết xong rồi, tối hôm qua viết rất muộn. Cậu xem thử xem, dùng được không?' Vào lúc đó, anh ấy đã quen với việc viết lách vào đêm khuya rồi." ①

Tiếng gầm thét của thời đại —

① Trịnh Chấn Đạc: "Ghi lại vài ba chuyện thời trẻ của đồng chí Cù Thuật Bạch". "Tân quan sát", kỳ 12 năm 1955.

①② "Tân xã hội" số 1, ngày 1 tháng 11 năm 1919.

Cù Thuật Bạch vào thời khắc giao thời cũ mới của xã hội Trung Quốc, đã nhạy bén cảm nhận được sự cần thiết của việc cải tạo tư tưởng cũ phổ cập tư tưởng mới. Anh ấy tỉnh táo nhìn thấy tác hại do quan niệm bất bình đẳng gây ra, mà sự tồn tại của quan niệm này là vô cùng sâu xa gốc rễ. Anh ấy chỉ ra: "Quan niệm giai cấp trong xã hội, cũng không phải do ngôn luận của mấy nhà triết học nhà văn học tạo ra, thực ra là điều không thể tránh khỏi trên nguyên lý tiến hóa xã hội, cho nên chế độ phong kiến của châu Âu, mãi lưu lại cho đến tận rất muộn mới bỏ đi, sau cuộc cách mạng Pháp, Dân quốc thành lập từng ấy năm, trước tên họ của người Pháp vẫn thường nhìn thấy các chữ như De, Comt, Baron v.v., biểu thị bọn họ là hậu duệ quý tộc" ①. Tình hình của Trung Quốc lại càng lạc hậu đến mức kinh ngạc, quan niệm "quân tử tiểu nhân", từ thời thượng cổ mãi lưu truyền cho đến tận nay, từ chỗ "Quân tử ở dã, tiểu nhân ở vị" trong "Đại Vũ mưu", cho đến đề thi quan văn cấp cao vào tháng 10 năm Dân Quốc năm thứ tám, vẫn có người dẫn chứng "Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi", để giải thích sự phân công trong kinh tế học. Anh ấy cho rằng, hai phương diện xã hội và học thuyết, là ảnh hưởng lẫn nhau. Sau phong trào Ngũ Tứ, tư tưởng mới đột ngột bùng phồng lên, là điều cực kỳ đáng lạc lạc quan, "nên tiến xa hơn một bước, phổ cập tư tưởng mới ra", để bài trừ tư tưởng cũ, học thuyết cũ, "khiến quốc dân toàn quốc giác ngộ, mới có thể đạt được mục đích cuối cùng của chúng ta." Cù Thuật Bạch vừa nhìn thấy tính hư vọng trong tư tưởng "Tiểu quốc quả dân" của Lão Tử, vừa nhìn thấy tính phản động của tư tưởng lấy "quân tử" trị "tiểu nhân" có mạch thừa kế từ Khổng Tử đến Trình Trụ Lục Vương. Khổng viết "Quân tử học đạo tắc ái nhân, tiểu nhân học đạo tắc dịch sử", vậy thì, xin hỏi: "Quân tử tiểu nhân, hai ba ngàn năm nay, ai là người được yêu, ai là người dễ sai khiến? Nếu như quân tử đa phần yêu người, tiểu nhân đa phần dễ sai khiến, cớ sao giở lịch sử ra, chỉ thấy những câu chuyện giết người, dâm loạn?" ② Sự vạch trần này vô cùng sâu sắc, trúng ngay cốt tủy, nó hiển nhiên là sự tiếp nhận tác phẩm "Nhật ký người điên" của Lỗ Tấn. Cù Thuật Bạch thiết tha mong mỏi dùng sự bình đẳng phổ biến thay thế cho sự bình đẳng của một giai cấp nào đó, sự bình đẳng của một vùng miền nào đó, tức là vứt bỏ chủ nghĩa "quân tử tiểu nhân". "Cái mà chúng ta gọi là phổ biến là gì? Là toàn thế giới, toàn xã hội, các dân tộc, các giai cấp. Cái mà chúng ta vì thế mà mưu cầu sự phổ biến là gì? Là mưu cầu hiện thực hóa quốc gia hoặc thế giới dân chủ, dân trị, dân bản chân chính. Đây là cái gì? Đây chính là chủ nghĩa 'démocratie'." ③ Những lời này hoàn toàn giống với sự tự do, bình đẳng, bác ái "không có bất kỳ giai cấp nào" được tuyên dương trong lời phát động của tờ "Tân xã hội". Làm thế nào để thực hiện sự "phổ biến" này? Các biện pháp mà Cù Thuật Bạch đề xuất bao gồm việc đi đến các vùng quê nghèo khó hẻo lánh để "thực thi giáo dục", thực hiện "chủ nghĩa công học", nghiên cứu và truyền bá khoa học, v.v.. Những biện pháp này cho thấy, tư tưởng của Cù Thuật Bạch lúc bấy giờ chịu ảnh hưởng từ nhiều phương diện; sự ảnh hưởng này tập trung biểu hiện trong bài viết "Tri thức là vật dơ bẩn" của anh ấy —

① "Thời cơ canh tân đã đến!". "Tân xã hội" số 3, ngày 21 tháng 11 năm 1919.

②③ "Thời cơ canh tân đã đến!". "Tân xã hội" số 3, ngày 21 tháng 11 năm 1919.

Trong "Tri thức là vật dơ bẩn", Cù Thuật Bạch viện dẫn quan điểm của nhà vô chính phủ chủ nghĩa Proudhon, cho rằng tư hữu tài sản là vật dơ bẩn, tư hữu tri thức cũng là vật dơ bẩn. Anh ấy cho rằng thời đại ngày nay đã bước vào "thời đại triết học thực nghiệm rồi". Phương pháp bãi bỏ chế độ tư hữu tri thức, "về mặt khách quan, chúng ta có thể thừa nhận quan hệ về mặt kinh tế — chế độ tư hữu tài sản — có sức mạnh lớn hơn", còn về mặt chủ quan, thì nên "đi thực hành chủ nghĩa phiếm lao động" ①. Chủ nghĩa phiếm lao động nhấn mạnh tầm quan trọng của lao động thể lực của nhân loại đối với đời sống con người xã hội, phản đối việc ngồi rồi hưởng thụ, có mặt ý nghĩa tích cực của nó. Nhưng nếu cho rằng hễ ai cũng tham gia lao động thể lực, không qua cách mạng, là có thể giải quyết được các vấn đề căn bản về đời sống nhân loại, quốc kế dân sinh, chính trị xã hội và giáo dục tri thức, thậm chí có thể tiêu diệt sự khác biệt giữa lao động trí óc và lao động chân tay, sự khác biệt giữa nhà tư bản và người lao động, sự khác biệt giữa kẻ thống trị và người bị thống trị, thì lại hoàn toàn sai lầm rồi —

① "Tân xã hội" số 6, ngày 21 tháng 12 năm 1919.

Cù Thuật Bạch mang nặng lòng ưu quốc, lại đau đáu cảm thấy không có phương hướng cứu thế. Mang theo tâm lý vô cùng lo lắng và đồng cảm, anh ấy ngẫm nghĩ về đời sống hiện thực và tương lai phía trước của quần chúng lao khổ Trung Quốc. Từ nữ công nhân làm việc mười sáu tiếng mỗi ngày ở nhà máy thuốc lá Thượng Hải, đến phu kéo xe, công nhân xưởng mũ lao động vất vả ngày đêm ở Bắc Kinh, đến những người nông dân bán vợ đợ con ở Giang Tô, Chiết Giang, Hồ Bắc, anh ấy đều nghĩ đến hết thảy ①. Anh ấy đặc biệt chú ý đến vấn đề nông dân của Trung Quốc, chỉ trích sắc sảo rằng: "Trung Quốc là một nước nông nghiệp, nông nghiệp có thể không chú ý sao? Phải chú ý nông nghiệp, đời sống của người lao động nông nghiệp có thể không chú ý sao?" ② "Đáng thương thay! Trung Quốc nông nghiệp, mấy chục triệu nông dân đang chịu sự xâm lược bạo ngược trực tiếp gián tiếp giữa quân phiệt, tài phiệt, học phiệt, có vũ khí sắc bén nào — phương pháp chống đỡ — chứ?" ③ Quả thực, lúc này, Cù Thuật Bạch vẫn chưa tìm ra phương pháp và con đường để giải thoát cảnh ngộ thảm thương của quần chúng lao khổ công nông, vì thế anh ấy càng cảm thấy "không thể không sáng tạo tín ngưỡng mới, nhân sinh quan mới, cải cách chế độ cũ, phá vỡ thói quen cũ được" ④ —

①② "Vấn đề lao động của Trung Quốc? Vấn đề lao động của thế giới?". "Tân xã hội" số 4, ngày 1 tháng 12 năm 1919.

③ "Vũ khí sắc bén của ai". "Tân xã hội" số 17, ngày 11 tháng 4 năm 1920.

④ "Kẻ hy sinh của vận động xã hội". "Tân xã hội" số 8, ngày 11 tháng 1 năm 1920.

①② "Lâm Đức Dương quân vì sao lại tự sát?". "Thần báo" ngày 3 tháng 12 năm 1919.

③ "Kẻ hy sinh của vận động xã hội". "Tân xã hội" số 8, ngày 11 tháng 1 năm 1920.

④ "Tự sát". "Tân xã hội" số 5, ngày 11 tháng 12 năm 1919.

⑤⑥ "Lâm Đức Dương quân vì sao lại tự sát?". "Thần báo" ngày 3 tháng 12 năm 1919.

⑦ "Tự sát". "Tân xã hội" số 5, ngày 11 tháng 12 năm 1919.

Trong quá trình khám phá vấn đề cải tạo xã hội, Cù Thuật Bạch vô cùng quan tâm đến vấn đề giải phóng phụ nữ. Thời kỳ này, anh ấy lần lượt viết "Vấn đề nhỏ nhặt — vấn đề giải phóng phụ nữ", "Văn cáo phụ nữ" và "Đáp luận bác 'Văn cáo phụ nữ' bản trích lục" (bài dịch, Tolstoy viết), "Quan niệm phụ nữ của Tolstoy", bản dịch "Phụ nữ trong vận động vô sản" v.v., lần lượt đăng trên các tạp chí như "Tân xã hội", "Giải phóng và cải tạo", "Bình luận phụ nữ" Tô Châu v.v.. Anh ấy chỉ ra: "Vô vàn xiềng xích tinh thần — cương thường, lễ giáo, chế độ gia đình, tổ chức xã hội, quan niệm đối lập nam nữ — tạo thành một nhà tù tinh thần như thế giam cầm bọn họ", "Đây toàn là tội ác do tôn giáo cũ, học thuyết cũ, xã hội cũ tạo ra" ① —

① "Vấn đề nhỏ nhặt — vấn đề giải phóng phụ nữ". "Tân xã hội" số 7, ngày 1 tháng 1 năm 1920.

Có một hôm, Cù Thuật Bạch đến thăm một người bạn. Anh ấy lật xem từ Ngô Mê Côn trên bàn sách của người bạn, người bạn đó chỉ vào câu "Quán cải nhàn sự vi thông minh" trong một bài từ khuê tình "Hoàn khê sa", nói rằng: "Bài này chỉ có mỗi câu này là hay." Một người phụ nữ nhà giàu rảnh rỗi vô sự, ngày ngày phỏng đoán chuyện tàn nhặt, người khác lại coi đó là thông minh, điều này thật đáng buồn biết bao! Cù Thuật Bạch hỏi rằng: "Hay thì có hay, cậu xem không thấy sợ sao? Không thấy khó chịu sao?" Hỏi khiến cho người bạn đó không biết trả lời thế nào, bởi vì anh ta không hiểu đây là một việc đáng buồn. Cù Thuật Bạch bảo anh ta rằng: "Bài từ này, những thơ từ, văn chương, kịch bản như thế, chính là bức tranh chân thực về nhà tù của người phụ nữ. Nhà văn không viết chân thực cho những phụ nữ đã trốn thoát khỏi nhà tù, mà lại chỉ viết tình hình của những người phụ nữ trong tù này, tại sao?" Anh ấy phẫn nộ hỏi rằng: "Nhà văn đã có tấm lòng văn chương tinh tế như vậy, tại sao không nghĩ đến, trong thiên hạ có rất nhiều người phụ nữ 'quán cải nhàn sự vi thông minh', thì có bấy nhiêu người tay chân chai sần mà vẫn không được ăn no bụng." Anh ấy đau đớn nói rằng: "Cậu nhìn xem! Bức ảnh của một nữ phạm đinh còng tay xích chân thế này! Sao không sợ, sao không khó chịu? Đáng thương hay không đáng thương!" Cù Thuật Bạch chỉ ra rằng, thơ, từ, tiểu thuyết, kịch bản, có sức mạnh chi phối tâm lý xã hội. Các nhà văn ca ngợi cái gì, phản đối cái gì, đối với xã hội, đối với độc giả có tác dụng ảnh hưởng rất lớn, "Bây giờ nhà văn nên hết sức chú ý điểm này", "Đây là trách nhiệm của nhà văn hiện nay đấy!" ① Hôn nhân mua bán là sự trói buộc nghiêm trọng và sự áp bức tàn khốc đối với nam nữ thanh niên. Cù Thuật Bạch vạch trần sâu sắc rằng loại hôn nhân kiểu cũ hủy hoại nhân tính này, là do chế độ cũ, đạo đức cũ, thói quen cũ gây ra. "Căn bản của chế độ gia đình, chính là hôn nhân. Hôn nhân mua bán kiểu cũ của Trung Quốc, hiện nay vẫn thịnh hành, cái đổi thay chẳng qua chỉ là một chút hình thức. Áp lực của thói quen xã hội, vô cùng to lớn, thế nhưng đã gọi là áp lực, chắc chắn là không tự nhiên, cho nên hễ gặp khe hở, là muốn tràn lan. Lúc này rất dễ phát sinh nhiều cuộc hôn nhân không chính đáng." ② Nên dùng hôn nhân kiểu mới thay thế cho hôn nhân kiểu cũ, hôn nhân kiểu mới bắt buộc phải lấy sự hòa hợp về mặt tinh thần giữa hai bên nam nữ tức là yêu nhau hiểu nhau làm cơ sở. Cù Thuật Bạch vô cùng tán thưởng những lời sau đây của Mazzini mà Tolstoy từng viện dẫn: "Nam giới và nữ giới — hai nốt nhạc trên cây đàn, không có hai nốt nhạc này, tâm linh của nhân loại, giống như dây đàn trên đàn, vĩnh viễn không bao giờ chính xác, cũng không bao giờ hòa hợp. Sự kết hợp chân thực, kiên định của nam nữ — chỉ nằm ở mối quan hệ trên tinh thần. [Chỉ có] quan hệ về mặt giới tính mà không có quan hệ về mặt tinh thần — đó là khởi nguồn của đau khổ giữa hai vợ chồng." ③ —

② "Gia đình của giới tri thức Trung Quốc". "Tân xã hội" số 2, ngày 11 tháng 11 năm 1919.

③ "Quan niệm phụ nữ của Tolstoy" (ngày 12 tháng 2 năm 1920). "Bình luận phụ nữ" Tô Châu tập 2 kỳ 2, ngày 1 tháng 10 năm 1920.

Trong xã hội giai cấp, trên cơ sở kinh tế tư hữu, dục vọng con người hoành hành, đạo đức bại hoại, khắp nơi là dơ bẩn, vô sỉ, đọa đày và tội ác. Đối với hiện thực xã hội như vậy, không thể dửng dưng không có cảm xúc. Cù Thuật Bạch trong việc khám phá các vấn đề đạo đức của xã hội nhân sinh, lúc này đã tìm được đáp án có vẻ khiến bản thân thỏa mãn. Đây là sự tiếp nối cuộc khám phá trước đây của anh ấy đối với các vấn đề tư tưởng văn hóa, luân lý đạo đức v.v.. Thế nhưng, anh ấy không còn theo đuổi sự ngộ đạo trong tâm hồn một cách cô lập nữa, mà dốc sức đem những vấn đề này phân tích mổ xẻ như một bộ phận của tổng thể xã hội. Anh ấy cho rằng, cái gọi là "công đức", cái gọi là "tội ác" của xã hội, đều là khác nhau theo thời gian và không gian; thời đại khác nhau, cái gọi là công đức tội ác cũng khác nhau, địa phận khác nhau, cái gọi là công đức tội ác cũng khác nhau." ① Thế nhưng, công đức tội ác nên có "tiêu chuẩn cố định chung vĩnh cửu" của nó, đây "chính là 'tình yêu' — tình yêu vĩ đại tuyệt đối" ②. Dựa trên tiêu chuẩn đạo đức mang tính "tình yêu tuyệt đối" này, Cù Thuật Bạch chỉ trích sắc sảo tội ác của hiện thực xã hội: "Hành vi của cá nhân, có hại đối với xã hội, mà không yêu xã hội, như hành vi của quân nhân, chính khách, anh hùng, thánh hiền, phỉ nhân, có thể phóng đại và dần biến thành một thứ thói quen chung của xã hội, tuy quả thực là tội ác. Ảnh hưởng của xã hội (tổ chức của xã hội, chế độ của xã hội) có hại đối với cá nhân, mà không yêu cá nhân, như một số chế độ xã hội nào đó, có thể tạo ra chính khách mưu mô giữa các quốc gia, võ sĩ chuyên quyền, nhà tư bản bạo ngược, quan lại tham nhũng, khách chơi bời trác táng và kỹ nữ, kẻ lang thang lười biếng, kẻ giả dối, kẻ lừa đảo, từ đó phát sinh sự xâm lược giữa các quốc gia, sự đố kỵ giữa các dân tộc, sự khủng bố giữa các giai cấp, sự nghi kỵ giữa tình bạn, cũng như hết thảy đau khổ trên tinh thần lẫn thể xác, những ảnh hưởng xấu xa đủ điều, há chẳng phải cũng là tội ác hay sao." ③ Tiêu chuẩn đạo đức của Cù Thuật Bạch, rốt cuộc mang tính chất gì? Nói một cách chất phác, nó mang tính chất lưỡng tính duy tâm và duy vật. Tiêu chuẩn đạo đức mang "tình yêu tuyệt đối" mà Cù Thuật Bạch nói, mang màu sắc siêu lịch sử, siêu giai cấp, vĩnh cửu, cho nên có thể nói nó không phải là chủ nghĩa duy vật, mà là chủ nghĩa duy tâm. Thế nhưng, đạo đức quả thực có tiêu chuẩn khách quan, chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, trong lịch sử hành vi của con người phàm là có lợi cho sự tiến bộ của xã hội và sự phát triển của xã hội thì đều là phù hợp với đạo đức, ngược lại thì chính là vô đạo đức. Đây là quan điểm đạo đức mang tính duy vật. Ở đây, trọng tâm luận chứng của Cù Thuật Bạch không phải là "tình yêu" trừu tượng. Khi anh ấy căn cứ vào tiêu chuẩn này mà đặt song song "thánh hiền" và "phỉ nhân" làm sâu mọt của xã hội, liền vạch trần sự giả dối của "đạo thánh hiền" truyền thống, đặc biệt là việc anh ấy đem những tội ác đủ kiểu của thế giới cũ — sự chuyên quyền của võ phu, sự tham nhũng của quan lại, sự hoành hành của nhà tư bản — coi là hiện tượng tổng thể để khảo sát, và quy nguyên nhân hình thành hành vi tội ác của bọn họ về chế độ xã hội, liền kéo dài từ ý thức phê phán phạm trù đạo đức thành việc tuyên chiến với toàn bộ thế giới cũ. Điều này khiến cho quan điểm đạo đức của anh ấy mang theo một số nhân tố chủ nghĩa duy vật biện chứng. Đương nhiên, quan điểm đạo đức mang nhân tố nhị nguyên này của Cù Thuật Bạch là có thể thay đổi: thụt lùi, có thể sa vào vũng bùn chủ nghĩa duy tâm; tiến lên, thì sẽ bước vào hàng ngũ của chủ nghĩa Mác —

①②③ "Xã hội và tội ác". "Tân xã hội" số 13, ngày 1 tháng 3 năm 1920.

Nguyệt san "Nhân đạo"

Sự phát triển của thời thế, sự tiến bộ của thời đại, cùng với thái độ chính trị tự giác thuận theo trào lưu phát triển của thời thế, theo bước chân tiến bộ của thời đại, là nhân tố quyết định trong sự phát triển tư tưởng của Cù Thuật Bạch. Trào lưu tư tưởng của Trung Quốc, đến năm 1920 đã xảy ra sự biến đổi rõ rệt, chủ nghĩa Mác thực sự được truyền bá rộng rãi, các đoàn thể nghiên cứu học thuyết Mác bắt đầu xuất hiện. Tháng 3 năm 1920, Lý Đại Chiêu tổ chức Hội nghiên cứu học thuyết Mác ở Bắc Kinh, Cù Thuật Bạch gia nhập vào đó, bắt đầu nghiên cứu chủ nghĩa xã hội khoa học. Tháng 8, "Tuyên ngôn Đảng Cộng sản" do Trần Vọng Đạo dịch được xuất bản ở Thượng Hải. Cù Thuật Bạch sau khi chịu sự gột rửa sơ bộ của học thuyết chủ nghĩa Mác, trong nhận thức đối với việc cải tạo xã hội, đã có bước tiến mới. Đầu năm nay, Lý Đại Chiêu đăng bài viết "Vận động tân thôn tôn giáo châu Mỹ" trên số tân niên của "Bình luận tuần san", giới thiệu thí nghiệm và sự phá sản của chủ nghĩa xã hội không tưởng ở Mỹ. Cù Thuật Bạch sau khi đọc xong, lập tức viết bài viết "Đọc 'Vận động tân thôn tôn giáo châu Mỹ'", chỉ ra rằng sự bùng nổ của rất nhiều cuộc đình công ở Mỹ, đã biểu hiện "hiện tượng không điều hòa nổi giữa các giai cấp". Anh ấy gọi phái Mác là "phái lịch sử", nói rằng đảng Bolshevik đang bị lùng sục ráo riết trong nước Mỹ, "đều là vận động của phái lịch sử". Hoạt động của phái Mác là vô cùng có tiền đồ; "Thắng bại tuy nhất thời chưa phân định; xu hướng này là rất rõ ràng — sự tiến bộ của thế giới đang tiến dần phát triển hướng về chủ nghĩa xã hội, một bước thất bại thì có một bước thành công; cuối cùng có thể hy vọng cuộc đại cải cách toàn thế giới, chứ không phải là cuộc cải cách một phần nhỏ của Mỹ." ① Sự hưng khởi của vận động tân thôn, là một số nhà cải cách xã hội tínngưỡng chủ nghĩa xã hội không tưởng bất mãn sự hắc ám của xã hội, ảo tưởng trốn tránh hiện thực, mưu toan dưới điều kiện không đụng chạm đến thống trị phản động, để tạo ra một khu thí nghiệm "chủ nghĩa cộng sản" lý tưởng khác. Chủ nghĩa cải lương xã hội không tưởng này hoàn toàn không có điểm chung nào với chủ nghĩa xã hội khoa học, cho nên sự thất bại của nó là điều không thể tránh khỏi. Cù Thuật Bạch gọi nó là "'Đào Nguyên' lý tưởng kiểu mới", chỉ ra rằng "Nguyên nhân thất bại của bọn họ vốn dĩ không phải là khuyết điểm của 'chủ nghĩa xã hội', chính vì 'phi chủ nghĩa xã hội' nên [mới] suy tàn thất bại" ② —

①② "Tân xã hội" số 9, ngày 21 tháng 1 năm 1920.

Sau tháng 4 năm 1920, "Tân xã hội" các số mười bảy, mười tám, mười chín, liên tiếp xuất bản ba kỳ "Số chuyên đề lao động", giới thiệu cuộc đấu tranh đình công của các nước tư bản chủ nghĩa, nghiên cứu vấn đề lao động của Trung Quốc, đưa ra chủ nghĩa xã hội chính là muốn tiêu diệt chế độ lao động làm thuê của nhà tư bản, v.v.. Cù Thuật Bạch trên ba kỳ này, đã đăng các bài viết như "Vũ khí sắc bén của ai", "Sau khi trả tiền công" (Daudet nước Pháp viết, bài dịch), "Phúc âm của lao động", "Quan điểm phiếm lao động của Bebel", "Ngày quốc tế lao động mới ... Ngày quốc tế lao động mới của Trung Quốc" v.v., giới thiệu học thuyết của chủ nghĩa Mác về sự phát sinh và tiêu vong của giai cấp, chế độ tư hữu và nhà nước; thay đổi tư bản thành của công mới có thể sáng lập nền tảng mới của xã hội ①. Anh ấy chỉ ra rằng muốn sáng tạo xã hội mới, bắt buộc phải thực hiện "vận động cải cách kịch liệt — cách mạng — cải tạo căn bản" ②. Anh ấy ca ngợi nhà cách mạng vô sản Đức Bebel "là nhà cải cách thực tế" ③, biểu hiện sự tôn kính của anh ấy đối với những người theo chủ nghĩa Mác.

Cù Thuật Bạch từng chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi tư tưởng của chủ nghĩa Tolstoy, lúc này, anh ấy đã nhận thức được sự sai lầm trong tư tưởng của Tolstoy. Anh ấy chỉ ra rằng: "Học thuyết của Tolstoy, đại khái tính chất tiêu cực, phá hoại, phê phán là chiếm phần lớn, mà tính chất tích cực, xây dựng, thảo luận là chiếm phần ít" ④. Tolstoy "muốn cải cách xã hội bằng sự tuyên giáo mẫu mực", đây là "sự sai lầm của Tolstoy" ⑤. Sự nghèo đói và tội ác của nhân loại, không còn là do "tình yêu tuyệt đối" làm "tiêu chuẩn cố định vĩnh cửu" nữa, mà là "do sự cướp bóc của giai cấp tư sản" gây ra. Chỉ có cuộc cách mạng kịch liệt của chủ nghĩa Mác, tiến hành cải tạo căn bản, mới có thể tiêu diệt tinh thần độc quyền của giai cấp tư sản về mặt tài sản. Không nghi ngờ gì nữa, đây là sự phủ định và phê phán đối với tư tưởng duy tâm về cái gọi là cứu nước bằng văn hóa, giáo dục mà anh ấy từng tôn sùng trước đây —

① Bebel: "Sự xã hội hóa xã hội". "Cải tạo" tập 3 kỳ 4, tháng 2 năm 1920.

②③ "Quan điểm phiếm lao động của Bebel". "Tân xã hội" số 18, ngày 21 tháng 4 năm 1920.

④⑤ "Quan niệm phụ nữ của Tolstoy" (ngày 12 tháng 2 năm 1920). "Bình luận phụ nữ" tập 2 kỳ 2, ngày 1 tháng 1 năm 1920.

Từ một người theo chủ nghĩa dân chủ chuyển biến thành người theo chủ nghĩa Mác, cần phải có một sự quá độ; lúc này, Cù Thuật Bạch vừa mới bắt đầu sự quá độ này.

Sau Ngũ Tứ, hội đoàn phồn thịnh, tạp chí ong nở, "Tân xã hội" là một trong những tạp chí tiến bộ có ảnh hưởng lớn trong số đó, tận các vùng biên ải như Tứ Xuyên, Quảng Tây, Quảng Đông, Liêu Ninh, Cát Lâm và Hắc Long Giang, đều có độc giả của nó. Chính vì thế mà "Tân xã hội" không thể dung dung nạp nổi dưới thế lực cũ, ngày 1 tháng 5 năm 1920, khi ra đến số thứ mười chín, cuối cùng đã bị cấm đoán đình bản. Cù Thuật Bạch sau đó nhớ lại tình hình lúc bấy giờ và nói rằng: "Trong chúng ta lúc đó tuy rằng không có 'đảng xã hội' chân chính, thế nhưng chính phủ Trung Quốc, vị thần chết hấp hối của phái cũ, hễ nhìn thấy 'hàng hóa ngoại quốc' — hai chữ 'xã hội', liền sợ đến hoa mắt chóng mặt, một mực coi là 'phái quá khích', 'Bolshevik', 'hồng thủynhãnh thú', — thế là 'Tân xã hội' của chúng ta liền bị sở cảnh sát phong tỏa. Đây cũng là một hiện tượng kỳ lạ, sự biến thái của tư tưởng xã hội: một mặt đi đến cực kỳ trước, một mặt tụt lại cực kỳ sau" ① —

① "Cù Thuật Bạch văn tập", biên tập văn học tập 1, trang 27. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh

"Tân xã hội" bị phong tỏa, thế là có "Nhân đạo" kế tiếp sáng lập ②. Thời gian là ngày 5 tháng 8 năm 1920, cách ngày "Tân xã hội" bị phong tỏa chỉ ba tháng năm ngày. "Nhân đạo" vẫn tiếp tục phát hành dưới danh nghĩa "Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh", người phụ trách công tác biên tập vẫn là ban bệ biên tập của "Tân xã hội". Lúc này nhân viên của Hội Thực tiến xã hội qua bầu cử lại, Cù Thế Anh đắc cử hội trưởng vụ nhân viên. Vụ đổng sự thì bổ sung thêm một nhóm danh lưu nhậm chức đổng sự, trong đó có Thái Nguyên Phổ, Kim Bang Chính, Trần Trường Hành, Mã Danh Hải v.v.. Trưởng bộ biên tập trực thuộc vụ nhân viên là Trịnh Chấn Đạc, phó bộ là Hứa Địa Sơn, người phụ trách biên tập của "Nhân đạo" đương nhiên cũng là Trịnh Chấn Đạc. Kỳ khai hoả của "Nhân đạo" có đăng thông cáo nói rằng: "Tờ nguyệt san này do tuần san 'Tân xã hội' cải tổ mà thành, phàm là những ai trước đây đặt mua 'Tân xã hội' chưa hết hạn, đều tiếp tục được bổ sung bằng tờ nguyệt san này." Có thể thấy, "Nhân đạo" trên thực tế là sự kế tục của "Tân xã hội" —

② Trịnh Chấn Đạc trong "Ghi lại vài ba chuyện thời trẻ của đồng chí Cù Thuật Bạch" nói rằng: "Sau khi tuần san 'Tân xã hội' bị cấm xuất bản, khi bàn thảo về việc xuất bản một 'nguyệt san', tôi liền chủ trương định tên là nguyệt san 'Nhân đạo'. Thuật Bạch lúc đó biểu thị không tán thành cái tên này. Kiến thức của anh ấy là chính xác, rõ ràng." Cù Thuật Bạch trong "Ngạ hương kỷ trình" cũng nói rằng: "Khuynh hướng của 'Nhân đạo' và 'Tân xã hội' đã không còn giống nhau nữa. — Yêu cầu giải quyết vấn đề xã hội theo chủ nghĩa duy tâm. Khuynh hướng của Chấn Đạc là rõ ràng nhất, sự biện luận của tôi cũng không đủ để coi trọng; ý nghĩa của quan điểm duy vật lịch sử dù sao thì lúc đó mọi người đều không hiểu."

Bài viết chủ yếu trong số ra mắt là: "Tuyên ngôn" của đồng nghiệp tòa soạn, bài "Chủ nghĩa nhân đạo" của Trịnh Chấn Đạc, bài "Sự nghiệp xã hội vụn vặt và phong trào tân văn hóa" của Trần Kỳ Điền, v.v. Xu hướng tư tưởng chủ yếu của những bài viết này là tuyên truyền chủ nghĩa nhân đạo siêu giai cấp, thực chất là tư sản.

Trong số ra mắt của "Nhân đạo" cũng có những ngôn luận tương đối kích động. Ví dụ như bài "Tự do ngôn luận và việc thủ tiêu ngôn luận mù quáng" do Tống Giới viết, nhưng nó có vẻ không ăn khớp lắm với các bài viết khác của "Nhân đạo", cho nên, nó không phải là dòng chính của "Nhân đạo".

Cù Thu Bạch trên "Nhân đạo" chỉ có một bài thơ tản văn chưa đăng xong trên "Xã hội mới", "Âm thanh của trái tim thật xa!"

Xa! Thật xa...

---❊ ❖ ❊---

Núi Tây mờ ảo, vừa tỉnh giấc,

Mặt trời lặn đỏ rực, mới tạnh mưa.

Sau rừng thưa, ngoài phố dài,

Mênh mông vô tận, sương chiều mới ngưng.

Lại nhìn, thấp thoáng như tranh vẽ,

Gấm xuân trải phẳng, mây bay nửa bầu trời.

Rên rỉ... Rên rỉ...

—— "Hừ! Cút ngay! Hừ!"

Tiếng xích kiếm chỉ huy của cảnh sát,

Hòa lẫn tiếng rên rỉ... —— "Lão gia"

“Ban ơn... tôi lạnh...”... rên rỉ...

—— "Đứng tránh ra, ô tô của Đốc biện tới rồi,

Hừ!" Dấu bàn tay năm ngón đỏ rực như lửa

In trên khuôn mặt đẫm mồ hôi và bùn đất, cũng là một bức gấm xuân.

Gió lốc quét qua mặt đất, một trận,

Ô tô tới rồi. —— "Đứng tránh ra..."

Khói trắng cuồn cuộn, mùi hôi thối nồng nặc.

Nhìn kìa! Tận cùng phố dài, tận cùng phố dài...

Một bóng đen mờ ảo trầm mặc...

Ánh chiều rực rỡ ôm lấy, bóng trăng mỉm cười.

---❊ ❖ ❊---

Xa! Thật xa...

Thông qua bài thơ này, có thể thấy được sự căm thù mãnh liệt của nhà thơ đối với những kẻ bạo ngược, và sự đồng cảm sâu sắc đối với nhân dân lao khổ. Nếu so sánh bài thơ này với các tác phẩm thơ trước đây của tác giả, có thể thấy rằng, nó đã không chỉ còn là việc thổ lộ nỗi buồn đau uất hận cá nhân, mà hơn thế nữa, nó còn chạm đến bản chất của các vấn đề xã hội.

Lúc này, hoạt động của Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh vẫn rất sôi nổi, từ ngày 15 tháng 5, tổ chức hội nghị diễn thuyết tại Hội Thanh niên, mời các vị giáo sư đại học và chuyên gia xã hội học đến giảng bài về các vấn đề xã hội. Những người lần lượt tới đây diễn thuyết có Hồ Thích (Phương pháp nghiên cứu vấn đề xã hội), Cao Hậu Đức (Dr. Galt. Ưu sinh học và tiến bộ xã hội), Đào Lý Cung (Đề nghị mới của giới công nghiệp), Châu Tác Nhân (Lý tưởng và thực tế của thôn mới). Người đến nghe diễn thuyết không giới hạn ở hội viên của hội này, mỗi lần người đến dự hội có lúc trăm người, nhiều thì hai, ba trăm người. Hội này dự định sau tháng 9, sẽ tổ chức thêm vài buổi diễn thuyết. Ngoài ra, Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh còn dự định trong năm nay sẽ mở thêm trường học bình dân, xuất bản tùng thư thông tục, thử nghiệm thư viện lưu động, tổ chức diễn thuyết ngoài trời, thử nghiệm trạm cứu tế người nghèo, điều tra tình hình xã hội, v.v. Họ "phương châm đại chính trong tương lai, vẫn là: Mở rộng hội này thành một cơ quan phục vụ xã hội của toàn thể thị dân Bắc Kinh", "để làm gương mẫu cho toàn quốc"①——

① Trịnh Chấn Đạc: 《Ký sự Hội Thực tiến xã hội Bắc Kinh》. Số ra mắt "Nhân đạo", ngày 5 tháng 8 năm 1920.

Dù "Nhân đạo" có đình bản, nhưng sự theo đuổi trong việc khám phá con đường nhân sinh, trong tư tưởng của Cù Thu Bạch lại càng trở nên thiết tha hơn, kiên định hơn, và rõ ràng hơn. Nhân đạo vốn không thể tìm kiếm được ở trong nước, thì ở nước ngoài, trên mảnh đất nước Nga láng giềng, đã hiện thực hóa trong cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười do tập đoàn vô sản mới nổi là đảng Bolshevik lãnh đạo. Việc giải quyết triệt để các vấn đề xã hội của Trung Quốc, liệu có thể tìm được câu trả lời trong kinh nghiệm của phong trào cách mạng Nga hay không? Điều này về mặt lý thuyết dường như là khả thi, còn trên thực tế thì sao? Anh mang theo khát khao hiểu biết, chuẩn bị rời bỏ quê hương, đi đến xứ người, để tìm kiếm chân lý và con đường cứu nước cứu dân.