Hiền Trang Hoàn Khê

Điều hấp dẫn Cù Thu Bạch nhất, vẫn phải kể đến cảnh đẹp của tự nhiên. Ra khỏi cửa bắc Thường Châu, cách thành chừng hai mươi dặm có một ngôi làng tên là Hiền Trang, lúc bấy giờ thuộc quyền quản hạt của huyện Giang Âm, phủ Thường Châu. Cù Thu Bạch thường theo mẹ về Hiền Trang thăm đại cô mẫu và nhà ngoại trong những dịp nghỉ học. Đại cô mẫu của Cù Thu Bạch gả cho Kim Hàn Như ở Hiền Trang, vùng tây Giang Âm. Kim Hàn Như lúc bấy giờ gia tư sung túc, lại là mười hương tổng đổng, là một nhân vật có thế lực ở đây. Cha của mẹ Cù Thu Bạch là Kim Hành Ngọc, tức Kim Tâm Tường và Kim Hàn Như vốn là cùng một tông tộc, ban đầu ở tại thôn Đại Ngạn Thượng cách Hiền Trang nửa dặm đường. Do nhà cửa ở đó chật hẹp, trong khi nhà ở Hiền Trang rộng rãi, bỏ không không dùng, nên Kim Tâm Tường đã ngụ nhờ ở lầu đông dinh cơ họ Kim tại Hiền Trang. Xét về quan hệ với đại cô mẫu, thì Hiền Trang là nhà cô mẫu; xét về phía Kim Tâm Tường, thì Hiền Trang là nhà ngoại, đều có thể gọi là thân tộc máu mủ rồi.

Hiền Trang là một nơi phong cảnh tươi đẹp. Xung quanh thôn xóm có một dòng sông nhỏ quanh co trong vắt như ngọc bích, nó uốn một vòng cung, ôm trọn ngôi làng vào bên trong dòng chảy vòng vèo ấy, thế nên người ta mới đặt cho nó một cái tên là Hoàn Khê. Cù Thu Bạch sau này từng viết: "Trước khi tôi rời quê hương, trúc xanh hoa dại ở Hồng Mê Cát Hợp Thường Châu, dòng nước trong và hoa màu ở Hoàn Khê, cũng từng gửi gắm những suy nghĩ kỳ ảo xa vời của tôi."① Bên bờ Hoàn Khê, trồng đầy liễu xanh bạch dương, gần làng thì có vườn đào và rừng trúc, nhìn từ xa, những ngôi nhà tranh vách trắng ẩn hiện trong một vòm lá xanh rậm rạp. Mỗi khi xuân về, liễu rủ phấp phới, hoa đào nở đầy cành, non xanh biếc hồng thắm, vô cùng xinh tươi diễm lệ, Hiền Trang được dòng nước trong lành của Hoàn Khê bao bọc trông tựa như một chiếc lá sen, một đóa hoa sen, đang nổi bồng bềnh trên mặt nước. Thế nên, người ta lại tặng cho Hiền Trang một mỹ hiệu, gọi là "đất hoa sen" ——

① 《Tập văn Cù Thu Bạch》 văn học biên tập quyển 1, trang 16. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Xung quanh Hoàn Khê là một cánh đồng rộng lớn, những người nông dân ở Hiền Trang cày cấy vào mùa xuân, làm cỏ vào mùa hè ở đây, điểm tô cho mảnh đất phì nhiêu này vô cùng đẹp đẽ. Phía trước làng không xa lắm, có một gò đồi nhỏ rộng chừng vài chục sào, người địa phương gọi là "Kê Đầu Sơn"①, trên núi không có cây đại mộc, giữa đám cỏ dại phủ kín sườn đồi, nở rực những chùm hoa dại đủ màu sắc, gió nhẹ thoảng qua, mang đến một làn hương thơm dịu nhẹ ——

① Có bản nói là "Cơ Đôn Sơn".

Phía đông bắc làng, có một cây cầu ván nhỏ bắc qua khe nước, người Hiền Trang phải qua đó mới có thể giao lại với thế giới bên ngoài. Mỗi sáng sớm cầu ván được bắc lên, mọi người ra đồng cày cấy lo việc; đến tối, sau khi mọi người đã về hết, cầu ván lại được kéo lên. Sáng bắc tối kéo, mục đích là để phòng ngừa trộm cắp vặt.

Dinh cơ của Kim Hàn Như nằm ở trung tâm Hiền Trang. Bước lên bậc thềm đá xanh, đi vào cánh cổng lớn sơn đen, nhà chính trước sau sáu viện, các dãy nhà ngang đông tây san sát. Phía tây phỏng theo khu vườn nổi tiếng của nhà họ Vận trong thành Vũ Tiến — vườn Cận Viên, xây dựng một khu vườn nhỏ. Phía trước vườn là sảnh hoa, phía tây là sảnh thuyền, đối diện với ao sen. Nam hồ sen là một hòn giả sơn xếp bằng đá Thái Hồ, phía nam núi là Giác Thạch Hiên, âm sơn trồng mẫu đơn đỏ tía, trong bụng núi có đường đi khúc chiỷu. Một đầu ao sen bắc cầu, đi thẳng tới sảnh thuyền, vách sảnh khảm thủy tinh ngũ sắc, ngồi tựa bên cửa sổ, như đang đặt mình giữa tiếng mái chèo khua nước. Phía đông có đình, nối liền bằng hành lang dài. Mỗi lần Cù Thu Bạch đến Hiền Trang, đều ở tại lầu sảnh phía tây gian thứ tư trong dinh cơ. Cậu thường một mình đọc sách, viết chữ, vẽ tranh trong căn phòng này.

Những loài hoa cỏ đủ màu sắc cậu vẽ sinh động như thật, rất nhiều con gái ở Hiền Trang đều nhờ cậu vẽ giúp.

Đại cô mẫu của Cù Thu Bạch có bốn con trai bốn con gái. Bốn con gái là: Tiên Tiên, Minh Minh, San San, Tiêm Tiêm. Tiêm Tiêm tên là Quân Di, kém Thu Bạch một tuổi, Cù Thu Bạch rất mực yêu quý cô. Ở cùng với ngần ấy anh chị em, Cù Thu Bạch vô cùng vui vẻ. Cậu vừa đến Hiền Trang, cái tính cách đa sầu đa cảm, trầm mặc ít nói thường ngày dường như biến đi đâu mất, trở nên nhiệt tình cởi mở, hoạt bát vui vẻ. Quân Di lớn lên xinh đẹp thông minh, cực kỳ thích chơi đùa cùng Cù Thu Bạch. Hai nhỏ vô tư, thanh mai trúc mã, lớn lên tuy ít gặp mặt, nhưng tình cảm mến mộ lẫn nhau đã nảy nở, đây có lẽ chính là mối tình đầu của hai người. Sau này, khi Thu Bạch rời nhà đi xa, đã đặc biệt vẽ tranh viết chữ cho Quân Di, lại tặng quạt xếp và những vật khác để làm kỷ niệm①. Sau khi Cù Thu Bạch sang Nga, Quân Di vâng lệnh cha mẹ gả cho người khác. Tiên sinh Dương Mục Chi sau đó có thơ làm chứng cho chuyện này:

Đáng yêu Hoàn Khê nước suối trong,

Thiếu nữ Hiền Trang đẹp nghiêng thành.

Thanh mai trúc mã như vô ý,

Giai nhân quạt tròn tựa hữu tình.

Hằng mong phòng cưới toại nguyện ước,

Lại kề nhà tranh chưa thành danh.

Lên đường tín vật dồn dập tặng,

Chỉ hận Bồng Sơn cách núi hoành ——

① Tranh sơn thủy của Cù Thu Bạch do Bảo tàng Lỗ Tấn Thượng Hải lưu giữ: Bức tranh là dòng sông cuồn cuộn, sóng hoa bay tứ tung, bên kia sông có một hàng rừng thu. Phía trên chép thơ Tạ Linh Vận: "Tiềm cù mị u tư, phi lôi hưởng viễn âm. Bạc tiêu quý vân phu, thê xuyên tṙy uyên trầm". Phía dưới đề "Bính Thìn mạnh thu lâm Lộc Thôn cư sĩ tạp ngụ Tạ Linh Vận thi vi đề dĩ ứng Tiêm ca nhã thuộc"; cuối đề "Thu Bạch Cù Sảng". Mùa thu năm 1916, vẽ trước khi đi Vũ Hán.

Xung quanh Hiền Trang phần lớn là các gia đình nông dân nghèo khó, dựa vào việc thuê ruộng của nhà họ Kim để sinh nhai, cuộc sống của họ rất khổ cực. Cù Thu Bạch đến Hiền Trang, không hề trốn trong nhà họ Kim chơi đùa. Cậu thường xuyên đến giữa đám con trẻ nhà nông, kết lập với chúng tình bạn vô cùng sâu sắc.

Mùa xuân, họ cùng nhau chạy ra cánh đồng rộng lớn thả diều giấy. Mùa hè, họ cùng nhau đi bắt sâu xanh, đào giun đất, sau đó móc những mồi nhử ấy vào lưỡi câu làm bằng kim thêu hoặc dây thép, ra bờ Hoàn Khê ngồi dưới bóng liễu để câu một loài cá nhỏ gọi là cá "xuyên điều", hoặc ra ruộng lúa câu những con lươn dài. Thỉnh thoảng, họ dùng thịt ốc nhồi làm mồi nhử, buộc vào rễ mảnh của cỏ bồng, phục bên bờ khe câu tôm xanh. Nếu câu được cá, tôm, Cù Thu Bạch luôn đem chia hết cho các bạn nhỏ. Cắt cỏ chăn trâu, là một việc vô cùng thích thú. Họ nhét đầy giỏ tre số cỏ vừa cắt được, rồi để trâu ăn cỏ trên sườn đồi, mọi người cùng nhau hái hoa dại kết vòng hoa, hoặc cắt "cỏ gân trâu" bện giày cỏ. Ngoài chăn trâu ra, Cù Thu Bạch còn thích cùng các bạn nhỏ đi đạp nước, gặt lúa.

Khi đêm về, khắp nơi trong làng tràn ngập tiếng cười nói vui vẻ của trẻ nhỏ. Đêm hè ở Hiền Trang đặc biệt xinh đẹp, trên bầu trời khoáng đạt, trôi lững lờ những tầng mây mỏng, chỗ mây khuyết, có thể nhìn thấy một góc trời xanh, điểm xuyết một hai đốm sao, ánh trăng non nửa vành lúc ẩn lúc hiện. Trong ánh trăng mờ ảo, trò chơi vui nhất là trốn tìm. Lấy sân lúa làm trung tâm, một bên đi tìm, một bên đi trốn, hoặc trốn đống lúa, hoặc nấp sau nhà, hoặc ẩn trong bụi cây, hoặc tránh trong đám cỏ, ai bị bắt được, thì phải hát, kể chuyện cười, đoán câu đố, nếu không thì phải học mấy tiếng chó sủa trước mặt bao nhiêu người. Khi Cù Thu Bạch bị bắt, các bạn nhỏ theo lệ thường bắt cậu kể chuyện 《Liêu Trai》, đôi khi kể một câu chuyện chưa đã thèm, thì phải kể hai chuyện. Năm 1961, cụ ông Kim Ấm Sinh (lúc đó bảy mươi ba tuổi) từng chơi đùa với Cù Thu Bạch nhắc lại chuyện xưa thời thơ ấu, trí nhớ vẫn còn tinh mơ. Cụ nói: Tôi vẫn còn nhớ, khi Thu Bạch còn nhỏ chơi đùa một chỗ với chúng tôi, cậu ấy kể cho chúng tôi nghe câu chuyện 《Họa Bì》, kể xong, cậu ấy nói: Người đời nay, chính là có những kẻ trước mặt thì khép nép nịnh nọt cười cợt với ngươi, sau lưng lại muốn ăn tim gan ngươi. Đêm đã khuya, chơi cũng đã mệt, mọi người liền giải tán đi ngủ. Trước khi đi ngủ, Cù Thu Bạch luôn bắt vài con đom đóm, nhốt trong một cái lọ thủy tinh nhỏ, treo nó trong mùng, rồi ngắm nhìn những đốm sáng lấp lánh ấy, từ từ chìm vào giấc ngủ.

Sự tiếp xúc với những đứa trẻ của tầng lớp nhân dân lao động nghèo khổ, đã mang lại cho Cù Thu Bạch niềm vui vô hạn, đồng thời cũng khiến cậu từ thời niên thiếu đã yêu mến người lao động, đồng cảm với cảnh ngộ khốn cùng của họ, và tìm cách gửi gắm chút ấm áp nhỏ nhoi đến cho họ. Có một lần, ở nhà ngoại Hiền Trang, Cù Thu Bạch cùng một đứa trẻ nhà nông nghèo hàng xóm chăn trâu trở về, mẹ phát hiện trên người cậu thiếu mất một chiếc áo dài, gặng hỏi hồi lâu, Cù Thu Bạch mới nhỏ giọng nói: Nhìn thấy một bạn nhỏ ở trần, run rẩy trong gió lạnh, nên đã cởi áo khoác ra mặc cho cậu ấy. Mẹ nghe xong, cười nhạt một tiếng nói: Chuyện thế này, tốt thì tốt thật, chỉ là nhà chúng ta cũng đâu có dư dả gì nhiều! Cù Thu Bạch nghe xong quay phắt đầu lại nói: Không nhiều, không nhiều, chúng ta vẫn còn nhiều hơn họ chút ít chứ. Mười năm sau, Cù Thu Bạch khi trò chuyện rảnh rỗi với Dương Chi Hoa, Dương Mục Chi ở Thượng Hải, nhắc lại chuyện này, còn đầy vẻ tiếc nuối mà nói: Cả đời tôi chỉ có đúng một lần đó là cãi lại mẹ mình.

Cù Thu Bạch thời niên thiếu, sự tiếp xúc mật thiết với những đứa trẻ của nhân dân lao động nghèo khổ, cùng với tình bạn chân thành được xây dựng từ đó, đã có ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành và phát triển tư tưởng cả cuộc đời cậu. Phẩm chất ưu tú cần cù phác thảo, nhiệt tình thuần chân của những đứa trẻ con nhà lao động, đã để lại ấn tượng vô cùng sâu sắc trong sâu thẳm tâm hồn Cù Thu Bạch. Cù Thu Bạch xuất thân trong một gia đình sĩ đại phu suy tàn, có thể giống như tiên sinh Lỗ Tấn, "ngay từ thời thơ ấu đã lẫn vào giữa bầy trẻ hoang", chịu sự hun đúc tư tưởng của chúng, "hít thở bầu không khí của những tiểu bách tính"①, thế nên từ nhỏ đã nảy nở tình cảm đối với người lao động, và ý thức phản kháng về mặt chính trị đối với thế lực xã hội phản động đang đè đầu cưỡi cổ nhân dân lao động. Đương nhiên, tình cảm và ý thức này vẫn còn đang ở trạng thái non nớt và mơ hồ ——

① 《Tập văn Cù Thu Bạch》 bản 4 quyển quyển 2, trang 981. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1953.

Hoang từ lãnh yên

Cuộc khởi nghĩa Vũ Xương năm 1911, đã lật đổ hoàng đế nhà Thanh. Khi mọi người nhìn thấy lá cờ ngũ sắc của Trung Hoa Dân Quốc tượng trưng cho Ngũ tộc cộng hòa tung bay dưới bầu trời nắng ấm, đã từng thật sự vui mừng một trận. Thế nhưng, đợi đến khi Tôn Trung Sơn nhường chiếc ghế Đại tổng thống lâm thời cho Viên Thế Kích, các đốc quân của các tỉnh đổi gọi là đốc quân, thì thời thế lại càng lúc càng trở nên tồi tệ hơn, cuộc sống cũng ngày càng gian khổ hơn. Hiện thực xã hội khắc nghiệt, so với sự khao khát ban đầu của mọi người đối với "Trung Hoa Dân Quốc", lại cách xa đến thế. Trong mắt Cù Thu Bạch, quốc gia mới thay thế triều đại cũ, Thường Châu sau "cách mạng" so với quá khứ trước đây, chẳng qua chỉ là một lũ tân quý lên nắm quyền, sự u mê hủ bại của chúng, sự tham lam vô sỉ của chúng, sự ngang ngược dã man của chúng, còn vượt xa hơn sự thống trị của nhà Thanh.

Cù Thu Bạch trong sự thất vọng tột cùng, cảm thấy đau khổ và phẫn nộ vô bờ. Có một lần, cậu trò chuyện với Dương Mục Chi về những anh hùng hảo hán trong 《Thủy Hử》, đầy phẫn nộ nói: Bây giờ chính là không có nơi để tụ nghĩa Lương Sơn Bạc, tôi dẫu không thể làm Lý Quý cầm song phủ, ít nhất cũng có thể làm một tên tửu bảo kiểu Chu Quý ở quán rượu bên nước chuyên đón đưa các hảo hán qua lại. Ngày 10 tháng 10 năm 1912, đúng lúc cư dân Thường Châu và các cơ quan trường học đều đang giăng đèn kết hoa, ăn mừng "Quốc khánh hai mươi tháng mười", thì Cù Thu Bạch lại làm một chiếc đèn lồng trắng, dùng bút lông viết lên đó hai chữ đầy bi phẫn "Quốc tang", rồi treo cao ở cửa hông tông từ. Em gái Dật Quần nhìn thấy nhà hàng xóm đều treo đèn đỏ hoặc đèn màu, chỉ riêng cửa nhà mình là treo một chiếc đèn lồng trắng có viết chữ "Tang", cảm thấy không may mắn, bèn lén lút tháo xuống. Cù Thu Bạch biết chuyện, vẫn treo nó lên như cũ, bày tỏ sự khinh bỉ của cậu đối với "Quốc khánh", sự phản kháng đối với sự thống trị của quân phiệt.

Tư tưởng lúc này của Cù Thu Bạch, mấy năm sau trong cuốn sách 《Ngã hương kỷ trình》 cậu từng giải thích rõ ràng:

Hai mươi năm nay tư tưởng biến động cực liệt, cuộc cách mạng năm 1911 chứng minh sự phá sản của xã hội cũ Trung Quốc. Đáng tiếc là, do sự thực dân hóa năm mươi năm của Trung Quốc khiến cho giai cấp tư sản Trung Quốc bị kìm nén nội lực của nó, vô sản lưu manh phát huy cực độ công năng của nó, hoàn thành cái biến thái quái dị của xã hội Trung Quốc sau cách mạng. Cuộc cách mạng "tự do bình đẳng" của giai cấp tư sản, chỉ kiếm được một chế độ độc tài của ô tài nô tỳ phỉ đồ cướp giật. Những khẩu hiệu cửa miệng "tự do", "bình đẳng", "dân quyền", trong đại đa số tư tưởng xã hội, cho dù không sinh ra tư trào phản động phục cổ, cũng sẽ bị người ta chán ghét nghe thấy, —— kích động thành ra nhân sinh quan yếm thế: hoặc là tìm nơi nương náu trốn tránh, tìm kiếm chốn an định tâm linh xa xôi hơn chính trị khoa học, hoặc là thuận dòng quên mất đường về, thành ra lối sống tiểu thuyết nhảm nhí đầy lời hoa mỹ dâm dật. Cho nên khi tôi tiếp nhận giáo dục trung học theo lối Âu hóa, thì lại đúng vào dịp tư tưởng văn học Giang Nam phá sản. Cái gọi là "Âu hóa" —— giáo dục khoa học chết chóc ——

không địch lại sự kích thích của hiện tượng ác chính trị thực tế, sự đọa đày của trào lưu văn học lưu động.

Các bạn học trường trung học tỉnh lỵ Giang Tô số 5 của tôi, anh em họ Nhậm ở Dương Châu và Ngô Bính Văn ở Nghi Hưng đều ở chung một môi trường như tôi, mọi người bất giác mà đồng thời "hóa danh sĩ", thoạt đầu nghiên cứu thơ cổ văn từ, tiếp theo khảo cứu kinh tịch; mọi người còn lấy "tính linh" để ca ngợi lẫn nhau, sự kết hợp của tình bạn vô hình trung nhận được một thứ giáo huấn bên lề. Thế nhưng lúc đó là cách ly với xã hội.①——

① 《Tập văn Cù Thu Bạch》 văn học biên tập quyển 1, trang 23—24. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Nơi ở cuối cùng ở Thường Châu.

Sự u uất về mặt tinh thần của Cù Thu Bạch, đan xen với sự gian khổ trong cuộc sống.

Đại cô mẫu ở Hiền Trang, chẳng bao lâu sau đã qua đời. Cuộc sống trong gia đình Cù Thu Bạch, không thể tiếp tục dựa vào sự cứu tế củi gạo của cô mẫu nữa, cảnh ngộ ngày càng khốn đốn. Đến khi Cù Thu Bạch khoảng mười hai tuổi, gia đình đành phải trả lại căn nhà tiền thuê bảy đồng một tháng ở Tinh Tụ Đường, dưới ánh mắt khinh miệt của tộc nhân, dọn đến Tông từ họ Cù ở Miếu Diên Hà phía tây thành. Đây là Cù gia ở Tông từ họ Cù là do thúc tổ phụ của Thu Bạch là Cù Canh Phủ bỏ tiền ra xây dựng①, tọa lạc ở phía bắc cầu Mịch Độ phía tây thành, chỉ cách Tinh Tụ Đường một con sông. Trước cửa tông từ chồm hổm hai con sư tử đá, trên miêu ngạch có khắc sáu chữ triện lớn bằng đá bạch ngọc: "Thành tây Cù thị tông từ". Từ đường chia thành hai viện đông tây, mỗi viện bốn viện. Đi từ cửa lớn vào, tiến thứ nhất phía đông là nhà bếp và chỗ ở của người làm nữ. Tiến thứ hai làm phòng ăn. Tiến thứ ba chỉ có hai gian, gian ngoài là phòng khách —— mỗi khi cúng tế tổ tiên cũng ở đây. Gian trong bên phía đông cách một tấm rèm nhỏ là phòng ngủ của mẹ Thu Bạch. Giữa hai tiến này có một cái giếng trời nhỏ, xung quanh có hành lang nhỏ quây vòng, giữa trồng một ít hoa cúc. Đêm hè, cả nhà ăn tối và hóng mát ngay ở giếng trời này. Gần hành lang phía tây có một cái giếng, Cù Thu Bạch và các em múc nước từ giếng đó để tưới hoa; nước ăn cũng do mấy chị em khiêng từ đây vào bếp. Tiến về phía sau nữa là một gian xuyên đường, ánh sáng đầy đủ từ sáng đến tối, bên trong đặt bàn vẽ và giá sách, cha của Cù Thu Bạch thường múa bút vẽ tranh ở đây. Ba gian sau xuyên đường là phòng ngủ của các em Cù Thu Bạch và nơi bày đồ tạp vật. Hàng ngày, mẹ của Cù Thu Bạch dạy các con đọc sách viết chữ ở đây. Phòng ngủ và nơi đọc sách của Cù Thu Bạch nằm ở hiên sau cạnh ba gian nhà trệt cuối cùng. Trong phòng kê một chiếc giường nhỏ kiểu cũ dựa sát tường đông, chính giữa dưới cửa sổ đặt một cái bàn viết hình vuông, một chiếc ghế tựa kiểu cũ. Trên bức tường bên phải giường treo một bản đồ, một cây ngọc tiêu phượng tiêu, một chiếc nguyệt cầm. Cù Thu Bạch lúc rảnh rỗi, ngoài chơi cờ ra, thường một mình thổi tiêu, tiếng tiêu u uất uyển chuyển, dường như đang kể lể nỗi u uất tích tụ trong lòng và sự căm hận đối với sự đen tối của nhân gian. Khi các bạn học đến nhà Thu Bạch, phần lớn là nói chuyện, chơi đùa ở chỗ này. Trương Thái Lôi là một trong những bạn học thường xuyên đến. Dương Mục Chi cũng thường đến đây thỉnh giáo Cù Thu Bạch tiếng Anh, toán học ——

① 《Gia phả họ Cù》 quyển mười hai: "Mậu Tuất thăng thụ Hồ Bắc án sát sứ. Bệ cật hậu tiện đạo tới Thường tảo mộ, xuất cự tư khởi tạo tông từ, tịnh khuếch sung bàng ốc dĩ tí tộc trung chi vô cáo giả."

Phong tục ngày xưa, ở từ đường là điều mất mặt nhất, không những gia đình ở từ đường ngẩng không nổi đầu trước mặt người ta, mà ngay cả người cùng tộc cũng không thấy vẻ vang gì. Gia đình họ Cù đời đời trâm anh thế phiệt, "từ triều đại chiến thắng cho đến nay tú tài nối tiếp nhau, hoặc bản thân làm quan hiển đạt, hoặc con cháu đăng bảng, liên tiếp nhận ơn vua"①. Trong một gia tộc hiển hách như vậy, nếu không đến mức vạn bất đắc dĩ, bất kể là phòng nào, chi nào, cũng không ai muốn chuyển đến tông từ để ở. Huống chi, lúc đó trong tông từ còn quàn rất nhiều linh cữu của tộc nhân, âm u lạnh lẽo, đâu phải là chỗ ở của người? Sau khi gia đình Cù Thu Bạch chuyển vào tông từ, rất nhiều họ hàng thân hữu từ đó đã đoạn tuyệt quan hệ với họ. Những người anh em họ và họ hàng làm quan rất nhiều, vậy mà không một ai chịu chìa tay cứu giúp. Trong một xã hội cực kỳ thực tế này, gia đình Cù Thu Bạch nếm đủ ấm lạnh tình người, thái độ thế gian, nó khơi dậy sự phẫn nộ mãnh liệt trong đầu óc Cù Thu Bạch, đồng thời cũng rèn luyện cho cậu tính cách kiên cường và tinh thần phản kháng. Một thứ tâm trạng bất mãn bị nén nức như vậy, trong một bài thơ bày tỏ chí hướng của cậu, từng bộc lộ ra: "Bi hoan nguyên hữu biệt, thiên địa khởi vô tư?" Bi khổ và vui sướng, đối với con người hóa ra lại bất công đến thế, có thể thấy ông trời đất mẹ cũng mang theo tư tình vậy! ——

① 《Gia phả họ Cù》 quyển mười XI.

Cái chết của mẹ

Cảnh ngộ trong gia đình Cù Thu Bạch, mỗi năm một tồi tệ hơn. Cha là Cù Thế Vĩ vào mùa thu năm 1913, đưa bà nội đến nhà Cù Thế Hổ ở Hàng Châu, sau đó ông đến nhà nhị cô mẫu Châu gia ở Hoàng Bì, Hồ Bắc trông coi sổ sách, lương tháng khoảng ba mươi đồng. Nhưng chẳng bao lâu sau, Thế Hổ bị bãi quan, không gửi tiền đến nữa. Đến năm 1914, cuộc sống của tám miệng ăn trong toàn gia đều dựa vào việc vay mượn để duy trì mức tối thiểu. Có lúc bữa trưa trong nhà, chỉ có cháo trắng còn thừa từ buổi sáng. Cù Thu Bạch vô cùng cảm thán nói, chúng ta vốn ngày ngày mong ngóng Tôn Trung Sơn, thế mà cách mạng thành công rồi, cuộc sống của bách tính vẫn không khấm khá lên được. Chúng ta vẫn còn chút cháo để ăn, ở dưới quê không biết có bao nhiêu gia đình đến cháo cũng chẳng có mà ăn nữa kìa. Có một lần, Cù Thu Bạch bắt gặp một lão nông trên đường phố, bên cạnh đứng một bé gái đầu cắm biển cỏ đang chờ bán, xung quanh không ít người đang nhìn. Cù Thu Bạch không nỡ nhìn tiếp, cậu đau khổ nói: "Đứa bé đó cúi gằm đầu, giống như đang đem bán em gái tôi vậy." Cậu chỉ vào một người đàn ông mập đội mũ vành rộng vừa lướt qua bên cạnh nói với bạn học: "Đến lúc nào, người béo phì phải đói gầy đi, thiên hạ mới thái bình dễ chịu."①——

① 《Tư liệu lịch sử Đảng》 tùng san tập 1, trang 89. Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải xuất bản năm 1979.

Đầu năm 1915, bức thư tay Kim Hành Ngọc viết cho Tần Nại Minh ở Vô Tích, phản ánh sự khốn đốn trong cuộc sống của nhà họ Cù. Trong thư viết:

Nhâm sanh hồi hậu, thời hữu bất thích. Y giả vân: khí huyết bất túc, cố giao tiền nhị thai bệnh trọng. Dư khuyến kỳ phục dược, bỉ hựu bất khẳng, chấp định dục hạ thai. Y dữ thu sinh phụ quân bất khẳng, vân phi bỉ tư sinh giả, bỉ đẳng quân thương âm chất. Tạc kinh dư tái triêm ngôn tự nguyện, thủy dun; tu dương ngũ nguyên, minh nhật lai thử. Hậu hựu chúc dư thông tri sanh thiền, tối hảo hữu bản nhân tại vân vân....... Bỉ nhân sở yếu chi ngũ nguyên, tu tôn xử xuất, dư phi tích thử tiểu phí, khả miễn nhật hậu chiêu quái ý chi... Như khẳng lai, vọng tương Nhâm sanh chi mạo chỉ dữ châu hoa tịnh tự phô cái quân đới, ti miên diệc đới lai, dục sanh thiền vi A Song ôn Anh văn nhĩ. Thử tụng thị chỉ

Nhị thập nhị a tử

Cù Thế Vĩ ghi chú thêm ở cuối thư rằng:

Tái giả, dương đầu thằng ngoa Nhâm sanh bản mịch tự kết, nhân thân thể bất khoái, cố vị năng kết; như thỉnh nhân kết, nhu phí nhất nguyên. Sanh thiền quả yếu phủ? Hựu đệ tam niên cập kim niên nguyệt báo đới lai mễ nhất duyệt.

Chị họ của Cù Thu Bạch muốn phá thai tại nhà họ Cù, nhờ người đan tất; chi phí cần thiết tuy không nhiều, nhưng cha mẹ Cù Thu Bạch vì túng thiếu kinh tế, lo cho mình còn chưa xong, không thể nào trợ giúp người thân bạn bè nữa.

Tám miệng ăn trong nhà, đời sống không nơi nương tựa, đành phải đem đồ đạc trong nhà đi cầm cố bán đứt, để làm kế mưu sinh. Dần dần, quần áo, trang sức, toàn bộ đều đưa đi hết; kim thạch, thư họa cũng bán sạch không còn. Cuối cùng, đến cả tủ chè, bàn ghế, chậu thùng và đồ dùng sinh hoạt hàng ngày, phần lớn cũng đã mang đi cầm cố. Hiệu cầm đồ, sạp đồ cũ và cửa hàng gạo, đều là những nơi Cù Thu Bạch thường xuyên lui tới, cậu ôm từng gói quần áo đưa lên quầy cao của hiệu cầm đồ, nhận lấy mấy đồng tiền ít ỏi, sau đó lại đến cửa hàng gạo đổi lấy vài thưng gạo hoặc vài cân đậu.

Vì không trả nổi tiền học phí, các em của Cù Thu Bạch đã sớm nghỉ học ở nhà. Em gái Dật Quần thường xuyên ở lại nhà cậu. Em trai Vân Bạch vì làm con thừa kế của bác thứ sáu, nên ở cùng với mẹ nuôi họ Phí. Cảnh Bạch thì ở trong hiên sau của tông từ, được mẹ dạy cho 《Luận Ngữ》, 《Đường Thi》, Cảnh Bạch đôi khi không thể giảng lại hoặc học thuộc, thường xuyên bị trách phạt. Mùa hè năm 1915, Cù Thu Bạch ở trường trung học tỉnh lỵ Giang Tô số 5 sắp học xong năm cuối cùng của bậc đại học, trong nhà thực sự không thể lo nổi tiền học phí cho cậu, đành phải cho nghỉ học. Cù Thu Bạch thông cảm với khó khăn của mẹ, cậu tuy không học hết trung học, nhưng cũng chẳng cảm thấy đau khổ gì cho cam. Thế nhưng, đối với mẹ mà nói thì đây lại là một sự kích thích cực lớn. Bà vốn không vừa lòng với người chồng Cù Thế Vĩ không học thức không hiểu biết không có tài năng không có thủ đoạn trong lòng, vẫn luôn kỳ vọng Cù Thu Bạch đạt được thành tựu trong học tập và sự nghiệp, để làm rạng danh môn miếu nhà họ Cù. Mà bây giờ bà lại không thể làm cho việc học tập của con trai tiếp tục được nữa, đây là sự bất hạnh nhường nào! Bà luôn cảm thấy làm mẹ mà có lỗi với đứa con yêu quý của mình, thường xuyên thở dài nói với người ta: "Con A Sáu vốn là có thể thành tài, làm cho nó đến cái trường trung học cũng không tốt nghiệp được, thật đáng tiếc thay!"

Đồ có thể cầm đã cầm hết, đồ có thể bán đã bán hết, tiền có thể vay đã vay hết, nợ có thể nợ đã nợ hết, gia đình Cù Thu Bạch thực sự đã lâm vào bước đường cùng. Đối diện với những hóa đơn dày đặc, mẹ vô cùng đau lòng nói với người ta, phải đợi đến khi ta bảy mươi tuổi, mới có thể trả hết số nợ này đây! Gia cảnh như thế, bản thân lại lực bất tòng tâm, Cù Thu Bạch vô cùng đau khổ. Cậu thường nghĩ đến hai câu thơ của nhà thơ nổi tiếng đời Thanh Hoàn Trọng Tắc: "Sảm sảm sài môn phong tuyết dạ, thử thời hữu tử bất như vô." Đây chính là bức tranh tả thực về gia đình và tâm cảnh của chính Cù Thu Bạch. Tết Trung thu năm 1915, ngày hôm nay người đến đòi nợ tấp nập không dứt, những hóa đơn không thể trả nổi dán đằng sau cửa phòng trong nhà, đã dày đến một thấc. Những món nợ này phần lớn là nợ cũ đọng lại từ khi bà nội của Thu Bạch lâm bệnh. Còn có một khoản là nợ tiền mua quan tài sau khi bà nội qua đời. Lời lẽ của người đòi nợ cay nghiệt, khí thế áp người, chặn cửa ép đòi, nấn ná không chịu đi. Mẹ của Thu Bạch, đành phải hết lần này đến lần khác xin lỗi cầu xin, dùng lời lẽ uyển chuyển van xin họ cho khất thêm vài ngày nữa. Thế nhưng, thời hạn vừa đến, lại lấy gì để trả nợ đây? Đành lại tiếp tục xin lỗi cầu xin. Mỗi lần bà tiễn người đòi nợ đi, trở về phòng, nước mắt luôn đầm đìa vạt áo, vô cùng bi thương đau đớn. Bà từng nói với người ta: "Tôi chỉ có đường chết, tôi không chết, sẽ không có ai đến giúp tôi, các con sẽ không sống nổi".① Nhìn thấy những đứa con thơ dại trước mắt này, từng đứa một kêu đói kêu rét; nghĩ đến đứa con trai yêu quý Cù Thu Bạch vì bị nghèo khó bức bách, đến trung học cũng chẳng thể tốt nghiệp, dường như đã chôn vùi tiền đồ của nó; mà họ hàng thân thích thực tế, lại đang trăm phương ngàn kế trách mờ bà không phụng dưỡng tốt mẹ chồng (bà cụ bệnh mất tại Hàng Châu vào đầu tháng chín âm lịch năm này), không quản lý tốt việc nhà, thậm chí đến sự bất tài của chồng cũng thành lỗi lầm của bà. Sự giày vò của cuộc sống, sự tàn phá của xã hội, khiến bà đã hoàn toàn tuyệt vọng đối với tương lai, bà đành phải lựa chọn con đường tự sát ——

① Tần Nại Minh: 《Thu Bạch di sự》. Vô Tích 《Công nhân sinh hoạt》, ngày 26 tháng 6 năm 1957.

Gần đến dịp cuối năm, Cù Thu Bạch được anh rể Tần Nại Minh① giới thiệu, ở Dương Danh Hương, Giang Khê Kiều (tên cũ Oa Tử Kiều) ngoài cửa nam Vô Tích, trường tiểu học Dương Thị do Nghĩa trang họ Dương biện (Trường tiểu học quốc dân số 7), kiếm được một chân giáo viên tiểu học. Lúc này, cả nhà lớn nhỏ, há miệng chờ ăn, chút tiền lương cỏn con không đáng kể của giáo viên tiểu học ấy, đối với gia đình tám miệng ăn chẳng khác nào muối bỏ bể, chẳng giải quyết được gì. Mẹ tuy đã nảy sinh ý định tự sát, nhưng đối với Cù Thu Bạch vẫn gượng gạo cười nói: "A Sáu đã có việc làm để làm rồi, mỗi tháng có thể kiếm được chút tiền, chi tiêu trong nhà dần dần có hy vọng rồi." Thế nhưng, trong thâm tâm bà thừa biết nợ nồn chồng chất, chủ nợ ngày ngày giục giã, tết nhất lại cận kề, hàng xóm ai nấy đều đang vui vẻ chuẩn bị sắm sửa đồ tết, mà trong nhà mình thì bếp lạnh tro tàn, trống trơn không có gì, bà đã hạ quyết tâm từ bỏ con lũ trẻ để rời khỏi cõi đời này rồi ——

① Đại cô mẫu của Thu Bạch là A Tự, gả cho Dương Sâm Bách ở thành Thường Châu. Cha của Sâm Bách là Dương Kiến Sơn khá có tiếng về văn chương, mất vào cuối đời nhà Thanh Quang Hớ. A Tự sinh con gái là Khánh Lệnh, gả cho Tần Nại Minh ở Vô Tích.

Ngày mùng hai tháng giêng âm lịch năm 1916 (ngày 4 tháng 2 dương lịch), Kim Hành Ngọc giục Cù Thu Bạch đi một chuyến đến Vô Tích, bà nói: "Con đi xem trường học nằm ở đâu? Có thể ở lại trường không? Để chuẩn bị cho việc khai giảng." Bà làm như vậy, là vì biết Cù Thu Bạch lanh lợi, sợ ý định tự tử của mình bị con trai phát hiện, muốn chết mà không chết được, thì lại hóa ra khó coi. Sau khi Cù Thu Bạch đi rồi, bà không tự tử ngay. Bà vẫn không nỡ xa bé A Nghiêu (tám tuổi), bé A Cốc (Kiên Bạch, năm tuổi), thế nhưng, bà lại sợ Cù Thu Bạch sắp từ Vô Tích trở về, không thể chần chừ nữa. Đêm mùng năm tháng giêng, tuyết bay lả tả, khắp thành vang dội tiếng pháo nổ. Mẹ phục trên ngọn đèn dầu bên bàn viết của Cù Thu Bạch, rưng rưng nước mắt viết mấy bức di thư nhờ người nuôi nấng các con hộ, sau đó đem hai hộp đầu diêm vừa cắt ra, hòa với rượu trắng nuốt chửng vào bụng. Bà bước đi loạng choạng đến bên giường của con trai, đắp chăn mền cho A Nghiêu, A Cốc xong xuôi, cúi người hôn lên khuôn mặt đang say ngủ của các con. Lúc này, người con gái lớn là Dật Quần bỗng tỉnh giấc, con bé mở mắt nhìn mẹ, rồi lại lật người ngủ say sưa. Mẹ đảo mắt nhìn quanh tư thế ngủ của các con, rồi ngã quỵ lên chiếc giường của chính mình. Đến sáng tinh mơ, Dật Quần nhìn thấy mẹ đau bụng quằn quại, lăn lộn trên giường, biết là đã uống thuốc độc. Được sự giúp đỡ của hàng xóm, vội vã mời Tây y đến cấp cứu, nhưng đã vô phương cứu chữa. Kéo dài đến tối mùng sáu (ngày 8 tháng 2), cuối cùng bà đã qua đời, hưởng dương bốn mươi hai tuổi, để lại sáu trai một gái.

Sáng mùng bảy, Cù Thu Bạch nhận được điện thoại do cha đánh tới, liền vội vã từ Vô Tích cùng Tần Nại Minh quay về Thường Châu. Trước cửa hông của tông từ họ Cù, cậu nhìn thấy một đống đồ đã đốt cháy dở, biết là có chuyện chẳng lành rồi. Cậu vội vã bước vào trong viện, cha nức nở nói: "Người đã chết rồi." Cù Thu Bạch nhìn thấy di thư của mẹ, những hộp đầu diêm còn sót lại và khuôn mặt tái nhợt đau đớn của mẹ, bi thương ôm thi thể gọi mẹ, ngã quỵ trước giường khóc rống lên, đau đớn muốn chết đi sống lại. Để an táng cho mẹ, Cù Thu Bạch bôn ba khắp nơi vay mượn tiền, cầm cố tủ quần áo, mua được một cỗ quan tài, vội vã liệm thi thể mẹ. Vì không có tiền mua đất an táng, gia đình họ Cù đã quàn linh cữu ở một căn phòng phía tây tiến thứ ba trong tông từ, trước linh đài bày một bức ảnh của mẹ, mấy nén hương vòng vèo bay lượn trước linh cữu. Cái chết của mẹ, rung động mạnh mẽ đến tận tâm can Cù Thu Bạch. Tính cách ôn hậu thiện lương của mẹ, sự tu dưỡng văn hóa tốt đẹp của mẹ, tình yêu thuần chân ở người mẹ, sự dạy dỗ và kỳ vọng của mẹ đối với các con... tất cả những điều này, là thứ cậu suốt đời không thể nào quên. Một người mẹ tốt như thế, đem tất cả những gì tốt đẹp và hạnh phúc cho người khác, cho các con, còn bản thân mình lại trở thành vật hy sinh dưới sự giày vò của nghèo đói, thói đời thực dụng, những lời phỉ báng, bị cái miệng rộng lớn như chậu máu của xã hội tội ác này nuốt chửng mất.

Thân đến lúc nghèo chẳng tính thân,

Áo xanh thêm đẫm vết lệ tân.

Đói rét hôm nay không kẻ hỏi,

Rơi vào linh trước ái tử thân.

Bài thơ 《Khóc mẹ》 này, bày tỏ nỗi nhớ nhung sâu sắc của Cù Thu Bạch đối với mẹ và sự oán hận đối với cái thời thế bất hợp lý đó.

Sau khi mẹ tự sát, em trai của Cù Thu Bạch là A Sâm (Cảnh Bạch) và một người vú nuôi họ Hứa, vẫn ở lại tông từ. Em gái Dật Quần cùng em trai A Cốc (Kiên Bạch) sang nhà cậu Kim Sเสียง Lữ ở Hiền Trang ở tạm①. Mấy năm sau, vào khoảng năm 1919, Dật Quần lại cùng A Sâm, A Cốc sang ở nhờ nhà bác tư Cù Thế Hổ ở Hàng Châu. Cha của Cù Thu Bạch là Cù Trí Binh thoạt đầu mang theo A Nghiêu đến chỗ nhị cô mẫu A Đa ở Vũ Hán làm chân giữ sổ sách. Nhị cô phụ Châu Phúc Tôn là một địa chủ lớn, không muốn thu nhận người họ hàng nghèo khó, vẻ chán ghét hiện rõ trên nét mặt lời nói. Cù Thế Vĩ không chịu nổi sự coi thường này, bèn cùng A Nghiêu đi Sơn Đông. Thoạt đầu làm môn khách chỗ người em họ, tri huyện huyện Bình Nguyên Cù Thế Cửu (con trai thứ tư của Cù Đình Thiều). Cù Thế Cửu vì "thâm hụt công quỹ" nên đã trốn mất, Cù Thế Vĩ bị giam giữ. Sau đó được thả ra, lang thang phiêu bạt ở Tế Nam, ở nhờ nhà một người bạn thân là Vương Phước Sinh ở bên bờ nam hồ Đại Minh, kiếm sống bằng nghề dạy vẽ tranh. Từ đó không bao giờ trở về Thường Châu nữa, bệnh mất vào năm 1932. A Nghiêu từ nhỏ có bệnh ở tai, mất thính lực, ở bên hầu hạ cha, đi xách nước, nấu cơm, giặt giũ, vá víu. Sau khi cha chết, lang thang trong đạo quán, mọi người gọi là "đạo sĩ nhỏ". Sau đó đi Hán Khẩu, chết ở đó vào năm 1936 ——

① Kim Thanh Lữ ban đầu ở ngoại ô cửa Bắc lớn trong thành Thường Châu ngõ Đẩu, sau đó chuyển về Hiền Trang.

Cù Thu Bạch sắp xếp ổn thỏa mọi việc, liền một mình đến trường tiểu học Dương Thị ở Giang Khê Kiều, Vô Tích. Trường học này chỉ có một mình cậu là giáo viên. Lương tháng mười đồng. Có mấy chục học sinh, thực hiện dạy học lớp ghép đơn cấp. Thế nên, cậu là giáo viên chung của tất cả học sinh. Cậu giảng dạy tận tụy, không nề hà vất vả, các môn quốc văn, toán học, âm nhạc, hội họa đều đảm nhiệm được. Trường học nằm trong tông từ họ Dương, xung quanh toàn là nhà cửa của nông dân. Ra khỏi cổng trường, đi về phía đông khoảng hai bước, là một con sông nhỏ, gọi là sông Khê, ngồi thuyền nhỏ, một ngày là có thể chèo đến Thường Châu. Thiết bị của trường học rách nát không chịu nổi, lại có mấy học sinh cá biệt khó dạy bảo, Cù Thu Bạch thường xuyên cảm thấy rất không vui, hoàn toàn không cảm nhận được chút niềm vui công việc nào. Cậu cô độc một mình, tận mắt chứng kiến cảnh thế lực ác bá xung quanh trường học tùy ý ức hiếp nông dân, đồng thời lại vương vấn người thân tản mác ở khắp nơi, nỗi u uất trong tư tưởng có thể tưởng tượng được.

Sau này khi nhớ lại đoạn trải nghiệm này, cậu từng viết:

Sau đó tôi vì mẹ qua đời, gia đình tan nát, nhảy ra ngoài xã hội mưu sinh, lại càng phát hiện ra vô lượng vô số dấu "?". Cùng với những người bạn thân thiết của tôi đều phân tán cả. Đến chốn thôn quê hoang vắng, ở vùng nông thôn Vô Tích, làm hiệu trưởng trường tiểu học, tinh thần như bị kết án tù chung thân. Cho nên lúc bấy giờ tuy chính là lúc Viên Thế Kích làm giấc mộng hoàng đế, tư tưởng chính trị tuyệt đối không lay động tâm hoài của tôi. Tư tưởng phục cổ, nhân sinh quan chỉ ở chỗ "tránh đời".①——

① 《Tập văn Cù Thu Bạch》 văn học biên tập quyển 1, trang 24. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Trong thời gian nhậm chức giáo viên ở Vô Tích, cuộc sống của Cù Thu Bạch vô cùng thanh đạm khổ cực. Lương tháng của cậu khoảng mười đồng, chi tiêu tằn tiện, ngoài việc sắm sửa những vật dụng sinh hoạt thiết yếu và sách vở ra, còn cần phải dùng một phần tiền để trợ cấp cho các em. Cậu vô cùng quan tâm đến việc tự học của các em. Em gái Dật Quần viết thư từ Hàng Châu đến, cậu luôn cẩn thận sửa từng chữ viết sai trong thư một, sau đó viết thư chỉ bảo rõ ràng, lại dặn dò con bé chăm chỉ đọc sách. Xung quanh trường học toàn là ruộng đồng thôn xóm, lúc rảnh rỗi sau giờ lên lớp Cù Thu Bạch thường ra đồng tản bộ, trò chuyện cùng nông dân, tìm hiểu nỗi khổ cực của họ. Cậu gần gũi dễ gần, thái độ ôn hòa, rất được quần chúng hoan nghênh. Mỗi khi đến dịp lễ tết, quần chúng luôn mời cậu ăn bánh nếp. Lúc này, nỗi u uất trong lòng cậu sẽ được vơi bớt đi phần nào.

Trải nghiệm cuộc sống bi thảm, khiến cho ngay cả một Cù Thu Bạch đang ở trong trạng thái "tránh đời", cũng không ngừng suy ngẫm và dò dẫm con đường nhân sinh. Tiết Thanh minh năm 1916, cậu từ Vô Tích quay về tông từ ở Thường Châu thăm linh cữu mẹ. Người bạn thuở nhỏ đến thăm cậu, cậu đau buồn ngâm nga bài thơ 《Khóc mẹ》 ở trên, rồi nói:

Sau khi mẹ tự sát, tôi ngộ ra một chân lý từ trong cuộc sống thực tế, cốt lõi của vấn đề xã hội hiện nay, chính là nghèo giàu không đều. Từ xưa đến nay, từ đại tướng quân xông trời Hoàng Sào đến Thiên vương Hồng Tú Trương Tuyền, việc làm đều là "trận bất quân". "Thiên hạ vi công" do Tôn Trung Sơn đề xuất, cũng là để dẹp bỏ sự bất công. Có thể thấy cải cách xã hội hiện nay, bắt buộc phải bắt đầu từ chữ "đều".①——

① 《Tư liệu lịch sử Đảng》 tùng san tập 1, trang 91. Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải xuất bản năm 1979.

Nghỉ hè, Cù Thu Bạch từ chức giáo viên trường tiểu học Dương Thị ở Vô Tích, quay về Thường Châu. Ở tạm tại nhà cậu Kim Thanh Lữ ở thôn Tiểu Bì Tiêm kiều Thông Giang ngoài cửa Bắc, lại từng cùng em trai A Sâm và vú nuôi họ Hứa ở lại tông từ để chịu tang mẹ. Hoang từ lạnh yên, cuộc sống vô cùng khổ sở khó khăn, có lúc đến cháo rau đậu tằm cũng khó mà duy trì nổi. Cậu viết thư cho đường huynh Cù Thuần Bạch ở Vũ Hán, chuẩn bị bước ra khỏi quê hương, tìm kiếm cơ hội học tập mới ở nơi khác.

Từ biệt

Năm nay, tức là năm 1916, Cù Thu Bạch đã tròn mười bảy tuổi, thời niên thiếu không trôi qua trong màu vàng óng, mà trong sự chòng chành nguy ngập xám tro, đã kết thúc rồi. Cậu đã bước chân vào tuổi thanh niên.

Quê hương, gia đình, đã ban cho người thanh niên này những gì? Câu trả lời tự cậu đưa ra không phải là câu trả lời:

Xã hội tàn khốc, giống như vị giáo sư toán học nghiêm khắc cho tôi một bài toán thiên văn cực kỳ khó khăn, u uất không tài nào giải nổi;......①

Nhìn lại chuyện cũ, không thể không nói quê hương là tươi đẹp, gia đình cũng từng có sự ấm áp, thế nhưng những gì nó để lại cho Cù Thu Bạch từ đó về sau là giấc mộng cũ ấm áp.

Tôi thuở nhỏ tuy có sự nuôi nấng yêu thương của từ mẫu; tuy có phong cảnh Giang Nam, núi trong nước biếc, cá vược sông Tùng, rau cải vùng tây, nuôi dưỡng tôi; tuy có dàn mướp giàn dưa tiếng trời của côn trùng cỏ dại, ý mới của nhà thơ gió mai trăng tàn, làm vui tính tình tôi;

Tuy cũng có những lời thì thầm thân thiết gối kề tai, cuộc tình yêu khi gần khi xa, an ủi tâm hồn tôi; bạn bè thân thiết, họ hàng có tình nghĩa, sự ân cần thương xót nồng hậu ấm áp, —— bây giờ đều thành một giấc mộng rồi.②——

①② 《Tập văn Cù Thu Bạch》 văn học biên tập quyển 1, trang 15. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Vì sao đều thành một giấc mộng rồi? Giấc mộng này, đã được tôi luyện như thế nào? Giấc mộng này lại gắn liền với "bài toán thiên văn cực kỳ khó khăn" kia. Chỉ là qua năm năm sau, khi cậu bắt đầu học thuyết chủ nghĩa Mác, và mưu toan dùng vũ khí tư tưởng này để quan sát và nghiên cứu vấn đề xã hội nhân sinh, mới đưa ra được một đáp án sơ bộ:

“Đời người đều là vết tích của hiện tượng xã hội, hiện tượng xã hội đều là lầu các phản chiếu của đời người.” Xã hội nuốt chửng tất cả, tất cả đều theo nó tự chảy tự quay.......

Tổ chức xã hội Trung Quốc, có hiện tượng kinh tế tính ì mấy ngàn năm (trong lịch sử còn gọi là luật trì trễ) làm nền tảng cho nó. Chế độ sản xuất gia tộc, cùng với sự thống trị chính trị của giai cấp thống trị là cướp bóc (đế hoàng) và giai cấp bán thống trị là "sĩ" đã bao hàm trọn vẹn một bộ "Hai mươi tư sử"....... Thế kỷ gần đây, Trung Quốc vốn đã chìm trong giấc ngủ say từ lâu, mới mờ mịt nhận được chút ánh sáng le lói từ ngọn hải đăng ngoài hải ngoại, tiếng còi tàu trên tàu thủy đánh thức giấc mộng si ngốc của nó, động cơ trên ô tô làm tổn thương tâm can nó. Chế độ sản xuất gia tộc cũ sắp sửa bị đập vỡ. "Giai cấp sĩ" cũ, đặc biệt không thể không phá sản. Tổ chức xã hội quái dị, do nền tảng kinh tế bị dao động, đặc biệt chòng chành xóc nảy rối loạn không chịu nổi.

Nơi sinh của tôi, chính là sinh ra trong một gia đình thuộc "giai cấp sĩ" đã phá sản giữa tổ chức xã hội chòng chành xóc nảy đó....... Thế là đau, khổ, sầu, thảm, cùng sinh ra với tôi. Gia đình tôi vì vị thế xã hội bị dao động tận gốc, nương theo trào lưu của thời đại, đã thực sự phá sản rồi.......

Môi trường thuở nhỏ của tôi hoàn toàn nằm trong sự phản chiếu của chế độ đại gia đình phá sản.

Trạng thái gần đây nhất của chế độ đại gia đình, thoạt đầu thì rung rẩy dao động, sau thì dần dần mờ mịt phai mờ. Tôi chỉ xét từ những gì tai nghe mắt thấy cho đến việc đích thân tham gia vào một loại hiện tượng xã hội của chế độ gia tộc đang hấp hối ở Trung Quốc mà thôi. Chỉ nhìn thấy quá trình này, ngày một siết chặt lại. Người tốt thì, ai nấy đều sống một cuộc sống cô tịch không chút sinh khí. Kẻ xấu thì, ai nấy đều —— các thành phần trong gia tộc, anh em, cha con, cô dâu thím bác, chú cháu, —— vì xung đột lợi ích kinh tế, sự ràng buộc gia đình —— quan hệ tình cảm vợ chồng —— không bền vững, đều trừng mắt nhìn nhau đeo chiếc mặt nạ giả dối của đạo Khổng, sau lưng thì ganh ghét oán hận nguyền rủa hãm hại, chuyện gì cũng làm ra. "Quan hệ giữa người với người" đã trở thành một vấn đề cực kỳ lớn trong lòng tôi. Ý nghĩa của đời người, u tối cực kỳ. Trong tâm hồn tôi dẫu có dây đàn hài hòa, nhưng gảy không ra khúc nhạc hài hòa.......

...... Tâm tính của tôi, đã bị tôi luyện dung hòa thành ra cái dạng gì giữa vị thế xã hội gần như tương tự vô sản lưu manh (lum-penproletariat) này tôi cũng không thể biết được. Chỉ là nỗi đau khổ của chế độ gia tộc đang hấp hối ấy, trong những lúc lóe sáng hiếm hoi, phản chiếu vào trong lòng tôi, ảnh hưởng đến cuộc sống của tôi, thành ra một bóng đen không thể diệt trừ, xuyên thấu lồng ngực tim gan tôi, chấn động phế quản tôi, tích tụ lại một làn sóng âm thanh sâu thẳm, giữa cái xã hội ảo ảnh thịnh lầu này; chẳng bao lâu sau lại xuyên qua muôn trùng mạng nhện nghi ngờ phản xạ ra ngọn lửa của một trái tim.①——

① 《Tập văn Cù Thu Bạch》 văn học biên tập quyển 1, trang 13—15. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Những lời lẽ đong đầy cảm xúc lại dồi dào lý trí này, có thể coi là tổng kết của Cù Thu Bạch đối với xã hội, gia đình mà cậu đã trải qua thời niên thiếu, cũng như đối với việc dò dẫm con đường nhân sinh.

Cậu chính là mang theo "vấn đề to lớn" ấy của nhân sinh, lại mang theo cả "ngọn lửa của trái tim" này, từ biệt quê hương gia viên, từ biệt thời niên thiếu đã trôi qua, bắt đầu cuộc hành trình mới phá vỡ "muôn trùng mạng nhện nghi ngờ", đập nát "ngục tù của tâm hồn". Tháng 12 năm 1916, Cù Thu Bạch rời Thường Châu, đi tới trọng trấn Hoa Trung —— Vũ Hán.