Chủ biên "Tân thanh niên", "Tiền phong"

Đầu tháng 1 năm 1923, chuyến tàu quốc tế chở Cù Thu Bạch đã đến Mãn Châu Lý. Vừa đặt chân vào biên giới Trung Quốc, điều đập vào mắt nhiều nhất chính là khắp nơi đều thấy các quân cảnh mặc "hào y"; đến Cáp Nhĩ Tân, sau khi xuống tàu, họ liên tục bị quân cảnh tra hỏi. Cù Thu Bạch đành phải đi chậm lại, ở lại Cáp Nhĩ Tân ba ngày, cho đến tận ngày 13 tháng 1 mới tới được Bắc Kinh. Khi đoàn tàu tiến vào thành Bắc Kinh, từ xa nhìn thấy Thiên Đàn, thành lâu, Cù Thu Bạch không khỏi chấn động tâm can: "Ta đã xa các vị lâu ngày lắm rồi, văn hóa Trung Quốc hỡi! Không biết khắp Trung Quốc giăng đầy quân cảnh nhiều đến thế, có phải là để bảo vệ các vị hay không?" ① Quả nhiên, chưa đầy sáu, bảy ngày sau, đám quân cảnh cầm súng múa gậy này lại ngay trước cửa Nghị viện, giữa ban ngày ban mặt, đánh cho một đám học sinh thanh niên đến thỉnh nguyện, tuyên bố "chỉ bàn chuyện giáo dục" tan tác hoa rơi, làm tròn trách nhiệm "bảo vệ" văn hóa của chúng——

① "Cù Thu Bạch văn tập", 4 tập, tập 1, trang 207. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

Trung Quốc sau hai năm xa cách đã để lại ấn tượng đầu tiên cho nhà Mác-xít trẻ tuổi này: Trung Quốc vẫn là một nước Trung Quốc ăn thịt người dưới sự thống trị của chủ nghĩa đế quốc và các quân phiệt phong kiến (lúc này là quân phiệt hệ Trực do Ngô Bế Phụ kiểm soát chính phủ Bắc Kinh); "Chính phủ Trung Quốc vốn dĩ là chính phủ 'dắt thú ăn thịt người', nịnh hót chủ nghĩa đế quốc âu Mỹ, lấy việc tàn sát người lao động bình dân Trung Quốc làm trọng trách." ① Vốn dĩ, Cù Thu Bạch dự định sau khi đến Bắc Kinh sẽ lập tức báo cáo với độc giả Trung Quốc những gì anh nghiên cứu, khảo sát được ở nước Nga Xô Viết cũng như hiện trạng của Nga Xô Viết. Thế nhưng, khi nhìn thấy thực tế của Trung Quốc, anh không thể không bày tỏ chủ trương của mình đối với Trung Quốc trước. Ba ngày sau khi về nước, trong một bài viết ngắn, anh đã đưa ra phương pháp cứu quốc mà trước đây anh chưa từng và không thể đưa ra:

Chủ nghĩa dân chủ bình dân chân chính của Trung Quốc, nếu không đánh đổ sự áp bức của các cường quốc trên thế giới, thì muôn đời không có ngày thực hiện. Văn hóa của nhân loại trên thế giới đã bị đám "cường quốc" này làm cho lâm vào cảnh diệt vong thì khỏi phải bàn đến, nếu bình dân Trung Quốc vẫn còn chút khí huyết, dù thế nào đi nữa cũng phải bảo vệ cho được quyền ăn cơm bằng mồ hôi nước mắt của chúng ta. Bình dân toàn quốc nên nhanh chóng vùng lên,—— chỉ có sự phấn đấu nhiệt liệt của quần chúng mới giành được chủ nghĩa dân chủ chân chính, chỉ có chủ nghĩa dân chủ chân chính mới bảo đảm dân tộc Trung Quốc không thành vong quốc nô, hãy ghi tạc, hãy ghi tạc! ②——

① "Cù Thu Bạch văn tập", 4 tập, tập 1, trang 197. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, bản năm 1953.

② Sách đã dẫn, trang 198.

Lúc này, Đảng Cộng sản Trung Quốc vừa ra đời được nửa năm đang tập trung sức lực lãnh đạo phong trào công nhân, hình thành cao trào phong trào công nhân lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng hiện đại; phong trào nông dân cũng đang nổi lên ở Quảng Đông. Trước tình hình mới của đấu tranh cách mạng công nông Trung Quốc, không lâu sau khi trở về Bắc Kinh, ngày 31 tháng 1, Cù Thu Bạch đã cho đăng bài viết "Vận động chính trị và giai cấp trí thức" trên tạp chí "Hướng đạo" - cơ quan ngôn luận của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Từ góc độ đấu tranh giữa hai chiến lũy lớn cũ và mới trên mặt trận chính trị, bài viết phân tích sâu sắc sự phân hóa của trí thức Trung Quốc cùng vị trí, vai trò của họ trong đấu tranh cách mạng. Anh cho biết, trước và sau phong trào Ngũ Tứ, các trí thức tiên tiến của Trung Quốc đã phát huy tác dụng rất lớn trong đấu tranh cách mạng, nhưng có một số người quá tự cao về bản thân, không nhìn thấy tính phức tạp của tầng lớp trí thức trong sự phân hóa giai cấp, từ đó phớt lờ sức mạnh của quần chúng công nông. Hồ Thích từng nói: "Trách nhiệm can thiệp chính trị và gìn giữ chính nghĩa tất yếu rơi lên vai giai cấp trí thức" ①, lúc đó trong Đảng có người như Trương Quốc Đào cũng có quan điểm tương tự. Đây là một quan điểm chung chung, ngụy biện. Nhắm vào quan điểm này, Cù Thu Bạch đã chỉ ra một cách sắc bén: "Giai cấp trí thức, rốt cuộc là thứ gì?" ②, một phần là của giai cấp sĩ phu, lấy nghề nghị sĩ, chính khách làm nghề nghiệp, đó là giai cấp trí thức cũ, họ là "cục thịt thừa của xã hội"; phần khác là "nhân viên nhà trường, nhân viên ghi sổ ngân hàng, nhân viên điện báo, điện thoại, tàu thủy, tàu hỏa" được tôi luyện qua "gió âu mưa Mỹ", cùng với "thanh niên học sinh mới mẻ nhất, chính là sức sống trong cỗ máy kinh tế mới, đang phình to phát triển,—— đây là giai cấp trí thức mới." ③ Thanh niên học sinh trong thành phần trí thức kiểu mới, và quan liêu trong tầng lớp trí thức kiểu cũ, đều chiếm giữ vị trí quan trọng, người trước là "hổ tướng của phái dân trị", người sau là "tiêu sư của phái chuyên chế" ④. Họ thuộc về các giai cấp khác nhau, phục vụ cho các giai cấp khác nhau, đồng thời cũng đại diện cho văn hóa xã hội khác nhau. Trí thức kiểu mới còn phải biết rằng, họ là những người "hưởng thụ phần giá trị thặng dư của sản xuất — mồ hôi nước mắt của người lao động bình dân, mới có thể có được 'tri thức' này để đại diện cho văn hóa, anh ta phải gánh vác trách nhiệm trọng đại nhường nào đối với người lao động bình dân! huống chi đây lại là lúc trào lưu cũ và mới xung đột, là thời khắc sống còn của xã hội Trung Quốc!" ⑤ Trí thức kiểu mới nên làm "cơ quan ngôn luận của xã hội", "tiên phong của bình dân" ⑥, phải gắn liền vận mệnh của bản thân với quần chúng công nông, lấy quần chúng công nông làm lực lượng chủ lực của cách mạng. Khi cao trào cách mạng kéo đến, không ít trí thức bàng hoàng đứng ngoài cuộc đấu tranh của quần chúng, Cù Thu Bạch đã làm sáng tỏ một cách chính xác mối quan hệ giữa trí thức và quần chúng công nông, đây là việc vô cùng cần thiết và kịp thời——

①②③④⑤⑥ "Vận động chính trị và giai cấp trí thức". "Hướng đạo"

Trở về Bắc Kinh, Cù Thu Bạch ở tại nhà của người anh họ Cù Thuần Bạch ở hẻm Đại Dương Nghi Binh, khu Đông Thành. Cù Thuần Bạch vẫn làm việc ở Bộ Ngoại giao, lương tháng khoảng hai, ba trăm đồng, nhưng sống ở kinh thành cái khó ló cái khôn, một số thể diện cần thiết không thể không câu nệ, trong nhà thuê người gác cổng, phu xe, người hầu gái, cứ đến dịp lễ tết là phải chuẩn bị quà cáp để biếu xén người thân, cấp trên; khoản chi tiêu này chỉ có thể duy trì một vỏ bọc giả tạo, ăn uống trong nhà không hề tốt đẹp gì. Cù Thuần Bạch hy vọng người em họ có thể ở lại Bắc Kinh làm việc. Lý Đại Chiêu chuẩn bị giới thiệu Cù Thu Bạch vào khoa Văn học Nga của Đại học Bắc Kinh để dạy lịch sử văn học Nga. Lúc bấy giờ khoa Tiếng Nga Đại học Bắc Kinh chỉ có ba giáo viên người Nga, không có giáo viên Trung Quốc, cũng không có chủ nhiệm khoa. Nhưng quyền hành thực tế ở Đại học Bắc Kinh lại nằm trong tay phái phản động, nên chần chừ mãi không phát giấy sính thư (bổ nhiệm). Chính phủ Bắc Kinh cũng chuẩn bị tuyển dụng anh làm việc ở Bộ Ngoại giao, lương tháng hai trăm đồng. Nhưng Cù Thu Bạch đã từ chối công việc có thu nhập khá này, khiến người anh họ vô cùng khó hiểu. Sau sự việc, Cù Thuần Bạch mới biết, người em họ đã gia nhập đảng Cộng sản, từ đó chuyên tâm làm công tác của Đảng, trở thành một nhà cách mạng chuyên nghiệp.

Nhà của Cù Thuần Bạch là một cái sân không nhỏ, bước vào cổng lớn, bên trái là một cái sân phụ, lớp thứ nhất bên trái là sân trước, trong sân trồng hai cây hải đường Tây phủ, Cù Thu Bạch ở gian nhà chính của sân trước, ở giữa ngăn cách bởi gian nhà giữa, đối diện với phòng của vợ chồng Cù Thuần Bạch. Sân lớn thứ hai bên phải xung quanh có ba sân nhỏ, bố trí bếp, phòng khách, phòng tắm, v.v. Ban đêm, Cù Thu Bạch thường cắm cúi viết lách bên bàn, ngủ rất muộn. Ban ngày thường xuyên ra ngoài. Một nhà báo người Nga thường cùng vợ đến thăm, và cùng nhau đến trường Sư phạm nữ cao để nghe hòa nhạc. Thỉnh thoảng có lúc rảnh rỗi, Cù Thu Bạch lại say sưa kể lại những tai nghe mắt thấy của mình ở nước Nga Xô Viết cho vợ chồng Cù Thuần Bạch và hai người cháu Trọng Hoa, Tiểu Nông nghe, đồng thời dạy các em học hát những bài hát như "Khích triều khúc", "Quốc tế ca", v.v. "Khích triều khúc" do chính anh sáng tác, thời gian vào khoảng mùa xuân hạ giao thời năm 1923. Lời bài hát cuối cùng viết rằng: "Từ nay về sau, phúc âm khắp thiên hạ, văn minh chỉ đợi đại đồng cộng sản. Nhìn! Quang hoa muôn trượng trào dâng." Có một lần hát xong bài này, anh hỏi Trọng Hoa: "Con có biết ai đã nuôi sống chúng ta không?" Trọng Hoa nhanh nhảu đáp: "Là bố kiếm tiền nuôi chúng ta." Nghe xong anh không khỏi mỉm cười, tiếp theo anh kiên nhẫn giảng giải cho Trọng Hoa đạo lý công nhân, nông dân tạo ra của cải. Anh nói: "Giả như không có nông dân làm ruộng, công nhân làm việc, bố con kiếm được nhiều tiền đến đâu, cũng sẽ phải chịu đói thôi." Làm cho Trọng Hoa, Tiểu Nông đều bật cười.

Lời bài hát "Quốc tế ca" được Cù Thu Bạch dịch lại vào lúc này. Trước đó, "Quốc tế ca" đã có ba bản dịch ở Trung Quốc, nhưng do bản dịch chưa đủ chuẩn xác, lại không được phối dịch với phổ khúc của bài hát gốc nên đều không thể hát được. Để "Quốc tế ca" trở thành bài hát của quần chúng lao khổ đông đảo ở Trung Quốc, Cù Thu Bạch đã dịch và phối lời tiếng Trung theo phổ khúc. Nhà Cù Thuần Bạch có một chiếc đàn organ, anh vừa chơi đàn organ, vừa lặp đi lặp lại ngâm nga lời dịch, không ngừng cân nhắc sửa đổi, cho đến khi thuận miệng dễ hát mới thôi. Từ "quốc tế" trong tiếng Pháp, nếu dịch sang tiếng Trung thì chỉ có hai chữ, mà tiết tấu này có tới tám nhịp, không dễ hát cho hay. Sau nhiều lần suy ngẫm, Cù Thu Bạch đã áp dụng cách phiên âm "Anh Đức Nạp Hùng Nạp Nhĩ". Cách hát này vẫn được truyền bá sử dụng cho đến tận ngày nay ①——

① Cù Thu Bạch chú thích trong lời phụ của bản dịch rằng: "Chỉ mong các nhà âm nhạc mới trong nghề sửa chữa những điểm sai sót của người dịch,—— khiến cho người lao động bình dân đang bị áp bức của Trung Quốc cũng có thể 'đồng thanh tương ứng' với vô sản giai cấp thế giới. Hơn nữa bản thảo tiếng Pháp vốn có sáu khổ, nhưng các nước lưu hành hát chỉ có ba khổ, bản dịch tiếng Trung tạm thời cũng chỉ giới hạn ở đây."

Cơ quan lãnh đạo của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc để tiện lãnh đạo phong trào công nhân miền Bắc, đã dời đến Bắc Kinh vào tháng 10 năm 1922. Sau khi thảm án Nhị thất xảy ra, phong trào công nhân miền Bắc chuyển sang thoái trào, cơ quan Trung ương lại dời về Thượng Hải. Cù Thu Bạch sau đó cũng rời Bắc Kinh đến Thượng Hải, và nhận sự ủy nhiệm của Trung ương, chịu trách nhiệm chuẩn bị thành lập tạp chí quý san "Tân thanh niên", đảm nhận chức chủ biên, đồng thời chủ biên tạp chí "Tiền phong" - một cơ quan khác của Trung ương, tham gia biên tập "Hướng đạo", và viết bài cho các tạp chí này. Lúc bấy giờ, theo quy định của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, sự phân công lao động đại khái của ba tạp chí cơ quan này của Trung ương Đảng là: "Tân thanh niên" nghiêng về vấn đề lý luận; "Hướng đạo" nghiêng về bình luận chính trị; "Tiền phong" nghiêng về lý luận kinh tế. Nhưng ranh giới trên thực tế không phải là quá nghiêm ngặt.

Ngày 15 tháng 6 năm 1923, số khai sinh quý san "Tân thanh niên" ra mắt bạn đọc. Cù Thu Bạch biên tập số khai sinh thành chuyên san "Cộng sản quốc tế", đồng thời trực tiếp đề tựa tên tạp chí, thiết kế trang bìa. Tâm điểm của trang bìa là cửa sổ sắt nhà lao, một bàn tay đầy sức mạnh vươn ra từ cửa sổ sắt, trong tay nắm giữ dải lụa màu đỏ thắm, đang bay phấp phới. Dưới cửa sổ sắt viết một câu: "Tiếng nói đảng cách mạng từ trong ngục chúc mừng cách mạng". Trong số mười lăm bài viết, bài dịch, tác phẩm ở số khai sinh, Cù Thu Bạch có sáu bài lý luận gồm "Tuyên ngôn mới của tân thanh niên", "Cải tạo xã hội thế giới với Quốc tế Cộng sản", "Chiến tranh tư bản lao động hiện đại và cách mạng", "Văn hóa phương Đông và cách mạng thế giới", "Lịch sử phát triển của phái cộng sản trong vận động xã hội thế giới", "Bình quan điểm xã hội chủ nghĩa của Russell", cùng với một bài ca khúc do anh sáng tác "Khích triều khúc", một bài dịch "Quốc tế ca" (cuối bài có đính kèm phổ khúc bài hát). Tạp chí "Tiền phong" số khai sinh xuất bản muộn hơn một chút, trong mười bài viết, Cù Thu Bạch có ba bài: "Các phương thức khác nhau của chủ nghĩa đế quốc xâm lược Trung Quốc", "Sự phát triển giai cấp tư sản của Trung Quốc", "Chế độ nghị viện và quân phiệt Trung Quốc hiện đại", v.v. Trên tờ "Hướng đạo", Cù Thu Bạch viết rất nhiều bài bình luận. Đồng thời, anh còn viết bài cho các báo chí như "Dân quốc nhật báo", "Đông phương tạp chí", v.v.

Lúc này, cách mạng dân chủ mới Trung Quốc đang ở giai đoạn khởi sáng, rất cần sự hướng dẫn lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, và kết hợp những lý luận này với thực tiễn cách mạng Trung Quốc. Mọi thứ đều phải bắt đầu từ con số không. Cù Thu Bạch hiểu sâu sắc rằng: "Vô sản giai cấp Trung Quốc đang ở vào thời đại cách mạng thế giới và Trung Quốc của cách mạng quốc dân, ngay từ khi bắt đầu phong trào của mình, đã buộc phải trực tiếp tham gia đấu tranh chính trị, quyết không thể bó hẹp trong đấu tranh kinh tế nhằm cải thiện đời sống của bản thân. 'Tất cả đấu tranh giai cấp đều là chính trị'. Câu nói này ở Tây Âu và nước Nga dường như trong một thời gian vẫn là sự giải thích mang tính tương đối trừu tượng, nhưng ở Trung Quốc lại là chân lý vô cùng rõ ràng và cụ thể. Đã là như vậy, vô sản giai cấp Trung Quốc tự nhiên cấp thiết cần có đại biểu tư tưởng chính trị của chính mình." ① Các nhà cách mạng và nhà lý luận thời kỳ đầu của Đảng Cộng sản Trung Quốc, bao gồm cả Cù Thu Bạch, đang gánh vác sứ mệnh dò dẫm con đường cách mạng trong một đất nước đặc thù như Trung Quốc. Họ phải dùng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin vừa mới học được, để tìm ra một cách sáng tạo con đường cách mạng phù hợp với quốc tình Trung Quốc nửa phong kiến nửa thuộc địa. "Các tác phẩm của chúng tôi là muốn có lợi cho thực tiễn cách mạng, chứ không phải muốn 'cất giấu chốn danh sơn, truyền cho người đời sau'. Lênin nói: 'Tự nhiên…… thà làm cách mạng còn hơn muốn cách mạng.' Chúng tôi vốn dĩ rất sẵn lòng dồn sức cho những tác phẩm vĩ đại của chủ nghĩa Mác ở Trung Quốc, nhưng trong thời điểm trào lưu cách mạng đang cuồn cuộn hiện nay, vừa không nên ảo tưởng về thời gian rảnh rỗi đóng cửa viết sách dưới ánh sáng cửa sổ và trên chiếc bàn sạch sẽ, vậy thì, chỉ những tác phẩm thử nghiệm chủ nghĩa Mác này của tôi... cũng không phải là không có ích đâu." ② Cù Thu Bạch gọi là "tác phẩm thử nghiệm", tuyệt đối không phải là lời nói khiêm tốn. Trong quá trình dò dẫm con đường cách mạng, bao hàm cả thất bại và chiến thắng, lại thất bại, lại chiến thắng. Lý luận của mỗi người dò dẫm không tránh khỏi bao hàm cả đúng đắn và phiến diện, thành công và sai lầm, không tồn tại bất kỳ "bậc thánh nhân sinh ra đã biết". Cù Thu Bạch xuất thân từ giới trí thức, đối với điểm yếu của giới trí thức bao gồm cả những đại biểu tư tưởng tiên tiến trong đó, dường như nhìn thấu triệt hơn, anh nói: "Giai cấp trí thức Trung Quốc, vừa thoát ra khỏi tư tưởng Phật, Lão, Khổng, Chu của xã hội tông pháp, trình độ văn hóa chung lại vô cùng thấp kém, nói thật lòng đây là giai cấp trí thức không có tri thức, kiến thức thông thường về khoa học lịch sử đều cực kỳ nông cạn. Đại biểu tư tưởng do vô sản giai cấp sinh ra, đương nhiên cũng không thể đứng ngoài vòng pháp luật này. Chỉ là nhu cầu của thực tiễn cách mạng, đang vô cùng cấp bách thôi thúc đại biểu tư tưởng của vô sản giai cấp, đến giải quyết vô vàn vấn đề phức tạp nặng nề trong cách mạng Trung Quốc. 'Không có trâu, buộc chó phải đi cày', đây đích thực là hoàn cảnh của những người theo chủ nghĩa Mác Trung Quốc." ③ Anh hiểu rõ sự "non nớt" của bản thân, có rất nhiều "tư tưởng chưa trưởng thành, không mấy chính xác" ④, anh nghiêm túc bảo ban các đồng chí trong và ngoài Đảng rằng: "Thu Bạch là học sinh tiểu học của chủ nghĩa Mác, từ sau khi về nước năm 1923 cho đến khi đổ bệnh vào khoảng tháng 10 năm 1926, vẫn luôn nỗ lực làm công việc 'chó cày' này dưới sự hướng dẫn của đồng chí Trần Độc Tú, bản thân tự biết là rất không kham nổi. Thế nhưng công việc vận dụng chủ nghĩa Mác vào quốc tình Trung Quốc tuyệt đối không thể trì hoãn dù chỉ một ngày." ⑤ Những lời này thể hiện tinh thần cầu thị, mưu cầu chân lý của người theo chủ nghĩa Mác, thể hiện phẩm chất rộng lượng, tâm hồn ngay thẳng của người cộng sản. Tinh thần và phẩm chất này, là thứ mà chỉ những nhà duy vật không hề sợ hãi mới có được.

“Lý luận cách mạng vĩnh viễn không thể tách rời thực tiễn cách mạng” ⑥. Đây là phương châm chỉ đạo rõ ràng mà Cù Thu Bạch đặt ra cho chính mình cũng như cho các nhà lý luận cách mạng Trung Quốc. Toàn bộ hoạt động lý luận và thực tiễn của bản thân anh, đều nỗ lực tuân thủ nghiêm ngặt phương châm này, từ đó khiến anh trở thành một trong những nhà lý luận và tuyên truyền chủ nghĩa Mác hoạt động năng nổ nhất, có công lao to lớn nhất trên mặt trận lý luận và tuyên truyền của Đảng lúc bấy giờ——

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Nhà xuất bản Nhân dân bản năm 1985, trang 311. "Tuyển tập luận văn Cù Thu Bạch" do chính tác giả tuyển chọn biên tập từng được giao cho Thư viện Á Đông ở Thượng Hải xuất bản. Khi in ấn đến phần một phần năm thì vì chính biến "Tư nhất nhị" (4.12) mà không thể xuất bản.

② "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Nhà xuất bản Nhân dân bản năm 1985, trang 312.

③④⑤⑥ "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Nhà xuất bản Nhân dân bản năm 1985, trang 310, 311, 312.

Theo thống kê chưa đầy đủ, sau khi Cù Thu Bạch về nước, từ tháng 1 năm 1923 đến tháng 7 năm 1927, các bài viết về phương diện lý luận chính trị do anh viết có hơn hai trăm bài, hơn một triệu chữ, trong đó khoảng một nửa là trước phong trào Ngũ Tứ năm 1925, có thể nói, đây là thời kỳ các tác phẩm lý luận phong phú nhất, huy hoàng nhất của anh. Trên cơ sở vận dụng các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác để phân tích quốc tình Trung Quốc, khảo sát tình hình xã hội Trung Quốc, anh đã một cách sắc bén, có tầm nhìn xa trông rộng đưa ra và luận chứng một loạt mệnh đề lý luận liên quan đến cách mạng Trung Quốc, như tình hình kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng xã hội Trung Quốc, mâu thuẫn xã hội và đấu tranh giai cấp, tính chất, nhiệm vụ, đối tượng, động lực của cách mạng Trung Quốc, cũng như chiến lược và sách lược của cách mạng, đặc biệt là các vấn đề như giai cấp vô sản phải nắm quyền lãnh đạo đối với cách mạng quốc dân; cách mạng điền địa là trung tâm của cách mạng quốc dân; vũ trang bình dân thực hiện chiến tranh cách mạng là con đường đi tới thắng lợi của cách mạng Trung Quốc, từ đó về mặt lý luận và thực tiễn đã có những cống hiến to lớn mang tính khai sáng cho công tác xây dựng tư tưởng lý luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đối với cách mạng Trung Quốc.

Nhà Mác-xít vĩ đại

Là một nhà Mác-xít vĩ đại, trước hết Cù Thu Bạch là một nhà triết học Mác-xít kiệt xuất. Các tác phẩm về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử mà anh viết sau năm 1923, đã đóng góp một lượng lớn công sức mang tính khai phá và đặt nền móng cho việc xây dựng lý luận triết học Mác-xít ở Trung Quốc, có cống hiến kiệt xuất cho việc truyền bá tư tưởng triết học Mác-xít, khai sáng triết học vô sản Trung Quốc.

Từ tháng 1 đến tháng 4 năm 1924, Cù Thu Bạch đã đăng tác phẩm chủ nghĩa duy vật lịch sử "Xã hội học hiện đại" trên tập một đến tập bốn "Giảng nghĩa khoa học xã hội" do Hội học xã hội biên tập. Tác giả đã sử dụng khái niệm xã hội học theo nghĩa quan điểm duy vật lịch sử. Trong sách, các vấn đề như nguyên nhân luận và mục đích luận của sự phát triển xã hội, có định luận và vô định luận của hiện tượng xã hội, tính ngẫu nhiên và tính tất yếu của lịch sử xã hội, đều được luận giải dưới góc độ chủ nghĩa duy vật lịch sử. Sách chỉ ra rằng sự phát triển của mọi xã hội đều có quy luật khách quan do nguyên nhân bên trong của nó quyết định. Quan điểm gọi là mục đích luận đều phụ thuộc vào tôn giáo, là chủ nghĩa duy tâm. Sách chỉ ra rằng chủ trương tự do ý chí của con người không bị ràng buộc khách quan là vô định luận là sai lầm, trong khi chủ trương ý chí của con người không tự do mà bị ràng buộc khách quan là có định luận là đúng đắn. Sách chỉ ra rằng sự phát triển của mọi lịch sử xã hội đều là tất yếu, cái gọi là ngẫu nhiên chẳng qua là chưa được con người nhận thức mà thôi. Vấn đề phép biện chứng của lịch sử xã hội trong sách được luận giải một cách chi tiết và sâu sắc. Anh cho rằng vấn đề quan hệ giữa vật chất và ý thức cũng là vấn đề cần phải giải quyết hàng đầu trong khoa học xã hội; sự phát triển của vật chất xã hội tạo nên sự phát triển của văn hóa tinh thần, chứ không phải ngược lại. Anh chỉ ra rằng mọi sự vật trong xã hội đều ở trong trạng thái vận động và biến đổi, trong mối liên hệ tương hỗ, do đó không những phải nghiên cứu tính đặc thù của mỗi hình thái xã hội, mà còn phải chú trọng đến quy luật lịch sử biến động bên trong mỗi loại xã hội và mối liên hệ tương hỗ giữa chúng.

Mùa hè năm 1924, Cù Thu Bạch đã có bài diễn thuyết "Đại cương khoa học xã hội" tại Hội giảng học mùa hè Thượng Hải, tiếp tục luận giải sâu hơn các quan điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử. Chủ yếu là luận giải theo chủ nghĩa duy vật lịch sử đối với các vấn đề mâu thuẫn cơ bản trong xã hội như cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, đối với các vấn đề như giai cấp, đấu tranh giai cấp, nhà nước, chính đảng, lãnh tụ, tôn giáo, nghệ thuật, v.v.

“Xã hội học hiện đại” và “Đại cương khoa học xã hội” là những tác phẩm tiếp tục truyền bá quan điểm duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác do Cù Thu Bạch thực hiện sau Lý Đại Chiêu và Trần Độc Tú. Nếu nói Lý Đại Chiêu và Trần Độc Tú chủ yếu truyền bá quan điểm duy vật lịch sử ở phương diện mâu thuẫn cơ bản trong xã hội, thì Cù Thu Bạch lại truyền bá toàn bộ nội dung của quan điểm duy vật lịch sử, từ đó trở thành một nhà triết học Mác-xít mang tính kế thừa quá khứ và mở đường cho tương lai trong lịch sử phát triển quan điểm duy vật lịch sử hiện đại của Trung Quốc.

Trong "Giảng nghĩa khoa học xã hội", Cù Thu Bạch còn cho đăng tác phẩm "Đại cương triết học xã hội". Sách chỉ ra rằng vấn đề quan hệ giữa tư duy với tồn tại, giữa tinh thần với giới tự nhiên chính là vấn đề cơ bản của triết học. Anh đã phân tích sự đối lập giữa chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật, đồng thời phân biệt sự khác biệt giữa chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan. Anh chỉ ra rằng chủ nghĩa duy vật biện chứng không phủ nhận tác dụng của tinh thần, mà chỉ giải thích tác dụng của tinh thần trên cơ sở vật chất. Nó là vũ khí tư tưởng để giai cấp vô sản nhận thức và cải tạo thế giới. Sách đã luận giải theo chủ nghĩa duy vật biện chứng đối với các vấn đề quan hệ như nguồn gốc của vũ trụ và sự sống, vật chất với ý thức, tất yếu với tự do. Đặc biệt là sự luận giải sâu sắc đối với ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật. Anh chỉ ra rằng, quy luật mâu thuẫn của sự vật và sự chuyển hóa lẫn nhau của chúng chính là nguyên lý căn bản nhất của phép biện chứng duy vật, không có mâu thuẫn, không có sự chuyển hóa lẫn nhau của mâu thuẫn thì sẽ không có mọi thứ trong vũ trụ. Quy luật lượng đổi chất đổi và phủ định của phủ định cũng là quy luật tất yếu của sự phát triển sự vật khách quan.

Năm 1926, sau khi dịch tác phẩm "Triết học mới - Chủ nghĩa duy vật" của nhà triết học Liên Xô Goliev, Cù Thu Bạch đã viết bài "Khái lược quan điểm vũ trụ của chủ nghĩa duy vật" làm phụ lục ở cuối sách. Bài viết này tiếp tục luận giải sâu hơn về nhận thức luận duy vật biện chứng, đưa ra câu trả lời theo chủ nghĩa duy vật biện chứng đối với các vấn đề như quan điểm vật chất, quan điểm chân lý của chủ nghĩa Mác, đặc biệt là nguồn gốc nhận thức, nội dung và tiêu chuẩn nhận thức của con người. Anh chỉ ra rằng tính thống nhất của thế giới nằm ở tính vật chất, thuộc tính căn bản của vật chất là phát triển biến đổi, mà phát triển biến đổi là do nguyên nhân bên trong của sự vật quyết định. Anh chỉ ra rằng nhận thức của con người bắt nguồn từ thực tế, nhận thức đúng hay sai phải dựa vào thực tế để kiểm nghiệm, nhận thức phù hợp với thực tế chính là chân lý, thực tiễn khách quan là tiêu chuẩn duy nhất để kiểm nghiệm chân lý.

Tư tưởng triết học của Cù Thu Bạch được hình thành trong quá trình truyền bá triết học chủ nghĩa Mác và phê phán triết học chủ nghĩa duy tâm của giai cấp địa chủ tư sản, do đó thể hiện rõ nét đặc tính tính thực tiễn và tính giai cấp của nó. Anh trước sau như một kiên trì phương hướng đúng đắn kết hợp chân lý phổ biến của triết học chủ nghĩa Mác với thực tiễn cụ thể của cách mạng Trung Quốc, nỗ lực làm cho triết học thực sự trở thành vũ khí sắc bén để giai cấp vô sản nhận thức và cải tạo xã hội Trung Quốc. Anh không những công khai tuyên bố chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử phục vụ cho giai cấp vô sản, mà còn tiến hành cuộc đấu tranh không khoan nhượng đối với đủ loại triết học chủ nghĩa duy tâm hiện đại ở Trung Quốc. Chủ nghĩa thực nghiệm của Hồ Thích, triết học Nho giáo mới của Lương Sấu Minh, chủ nghĩa Bergson của Trương Quân Mại, chủ nghĩa Mach của Đinh Văn Giang, cũng như chủ nghĩa Đới Quý Đào và chủ nghĩa quốc gia, v.v., đều bị Cù Thu Bạch phê phán mạnh mẽ. Tư tưởng triết học của Cù Thu Bạch là bộ phận quan trọng của triết học vô sản Trung Quốc. Lần đầu tiên anh đem phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật coi là một thể thống nhất để tuyên truyền, lần đầu tiên đưa ra khái niệm quan trọng "chủ nghĩa duy vật biện chứng hỗ tương". Anh chỉ ra rằng triết học Hegel là phép biện chứng duy tâm, còn triết học Feuerbach là chủ nghĩa duy vật siêu hình, chỉ có Mác, Ph-ghen mới kế thừa có phê phán chủ nghĩa duy vật siêu hình của Feuerbach và phép biện chứng duy tâm của Hegel, thống nhất chủ nghĩa duy vật với phép biện chứng, sáng lập ra chủ nghĩa duy vật biện chứng và phép biện chứng duy vật. Những luận điểm này của Cù Thu Bạch là điều mà các nhà triết học Mác-xít Trung Quốc trước đây chưa từng đề cập đến. Cù Thu Bạch cũng là nhà triết học Mác-xít đầu tiên ở Trung Quốc tuyên truyền chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử như một chỉnh thể. Trước đó, rất nhiều nhà Mác-xít thời kỳ đầu đều truyền bá một số quan điểm cơ bản của quan điểm duy vật lịch sử từ các góc độ khác nhau, nhưng nội dung chủ nghĩa duy vật biện chứng lại rất ít được đề cập, mãi cho đến Cù Thu Bạch mới bắt đầu chú ý truyền bá tư tưởng duy vật biện chứng ở Trung Quốc, điều này có ảnh hưởng quan trọng đối với việc truyền bá triết học chủ nghĩa Mác sau này. Nếu nói "Đại cương xã hội học" của Lý Đạt năm 1937 là cuốn sách giáo khoa triết học chủ nghĩa Mác đầu tiên do nhà triết học Trung Quốc viết, thì Cù Thu Bạch từ năm 1924 đã sớm đưa ra phác thảo cơ bản của cuốn sách giáo khoa này. Phải nói rằng, các tác phẩm triết học của Cù Thu Bạch là một mốc son quan trọng trong lịch sử truyền bá triết học chủ nghĩa Mác ở Trung Quốc và lịch sử phát triển tư tưởng triết học vô sản Trung Quốc.

Chính đứng trên cao độ của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, Cù Thu Bạch mới bắt đầu quan sát và nhận thức lại xã hội Trung Quốc. Sau này khi nhìn lại công việc mang tính khai phá đầy hiệu quả này, anh đã nói: Sau khi về nước, vì đã làm việc trong Đảng, mặc dù chỉ có kiến thức chủ nghĩa Mác nửa vời, nhưng vẫn buộc tôi phải bắt đầu thử nghiệm này: phân tích mức độ phát triển quan hệ tư bản chủ nghĩa của Trung Quốc, phân tích tính chất phân hóa giai cấp của xã hội Trung Quốc, tình hình đấu tranh giai cấp, mối quan hệ giữa đấu tranh giai cấp và phong trào giải phóng dân tộc chống đế quốc, v.v. Từ ý nghĩa này mà nói, Cù Thu Bạch và những người đồng chí cùng thời với anh là những người khai phá con đường cách mạng Trung Quốc và là những người đặt nền móng cho lý luận cách mạng Trung Quốc, hoàn toàn không quá lời.

Nhận thức đúng đắn thế giới khách quan là Trung Quốc, tức là nhận thức quốc tình Trung Quốc, là điểm xuất phát để tất cả các đảng phái cách mạng tiến hành đấu tranh cách mạng Trung Quốc. Đặc điểm lịch sử của Trung Quốc cận đại là các nước chủ nghĩa đế quốc mang danh cường quốc lần lượt đánh vào Trung Quốc, tròng thêm một chiếc xiềng xích mới lên những người dân bị đê hèn dưới đế quốc phong kiến cổ xưa này, đồng thời phủ lên xã hội Trung Quốc một lớp màu sắc kỳ lạ. Chỉ có lột bỏ lớp màu sắc này, mới có thể thực sự nhận thức được xã hội Trung Quốc. Sự mổ xẻ xã hội Trung Quốc của Cù Thu Bạch bắt đầu từ mệnh đề chủ nghĩa đế quốc xâm lược Trung Quốc.

Cù Thu Bạch dựa vào lý luận về chủ nghĩa đế quốc của Lênin, vạch trần một cách bình dân bản chất của chủ nghĩa đế quốc cùng các thủ đoạn và đặc điểm tranh giành thuộc địa giữa các đế quốc; vạch trần tiến trình lịch sử, các bước đi và phương thức xâm lược Trung Quốc của chủ nghĩa đế quốc quốc tế kể từ cuộc chiến tranh Nha phiến năm 1840. Từ đó quy định tính chất cơ bản của xã hội Trung Quốc là "thuộc địa quốc tế" do chủ nghĩa đế quốc cùng sở hữu cùng quản lý, tức là xã hội nửa thuộc địa. Các nước chủ nghĩa đế quốc triển khai tranh giành đấu đá ngầm vô cùng phức tạp ở Trung Quốc, nhưng sự phát triển về chính trị, kinh tế của chúng lại không cân bằng. Sau khi phân tích chu đáo đối với các nước chủ nghĩa đế quốc, Cù Thu Bạch chỉ rõ Mỹ, Nhật Bản là hai kẻ thù chính của Trung Quốc. Hai nước tọa sơn quan hổ đấu trong chiến tranh thế giới thứ nhất, lại đều dốc sức tranh giành Viễn Đông và Trung Quốc. Phương thức xâm lược của Mỹ và Nhật Bản khác nhau, sự xâm lược Trung Quốc của Nhật Bản mang nhiều màu sắc chính trị và quân sự hơn, thường dùng vũ lực chiếm đoạt lãnh thổ và chủ quyền của Trung Quốc; chính sách xâm lược Trung Quốc của Mỹ mang đặc điểm vững chắc, xảo quyệt và đạo đức giả, một mặt tung ra các khoản nợ nước ngoài, tiến hành xâm lược công thương nghiệp, một mặt chú trọng xâm lược văn hóa, "tạo ra thế lực chính trị của học sinh lưu học sinh thân Mỹ", để đút lót mua chuộc toàn bộ giai cấp, chuẩn bị làm "kẻ thống trị đại lý" cho tương lai của nó. Sự phát triển của lịch sử chứng minh rõ ràng rằng, hai nước đế quốc Nhật và Mỹ quả thực đã dùng hai phương thức này để xâm lược Trung Quốc. Luận điệu của Cù Thu Bạch mang tính dự kiến vô cùng lớn.

Cù Thu Bạch căn cứ vào tình hình thế giới mới sau khi thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười, chỉ rõ con đường liên minh với vô sản giai cấp quốc tế để đánh bại chủ nghĩa đế quốc. Bắt đầu từ năm 1923, anh dựa vào tư tưởng "Hai sách lược" của Lênin, luận chứng về mặt lý luận cương lĩnh bước đi hai bước của cách mạng Trung Quốc do Đại hội II của Đảng đề ra. Trong một loạt tác phẩm, anh nhiều lần chỉ rõ phong trào dân chủ Trung Quốc sau phong trào Ngũ Tứ đã trở thành một bộ phận của cách mạng vô sản thế giới. Anh nói, chủ nghĩa đế quốc là kẻ thù chung của vô sản giai cấp thế giới và các dân tộc bị áp bức, phong trào giải phóng dân tộc của các nước thuộc địa nửa thuộc địa diễn ra sau Cách mạng Tháng Mười đã không còn là đơn độc chiến đấu, đấu tranh của họ có liên hệ với nhau, đồng thời liên kết với vô sản giai cấp quốc tế. Cụ thể mà nói đối với Trung Quốc, phong trào Ngũ Tứ là phong trào phân định chính trị, kinh tế, tư tưởng của Trung Quốc thành hai thời kỳ trước và sau. Lấy phong trào Ngũ Tứ làm điểm xuất phát, cách mạng dân chủ của Trung Quốc đã gia nhập hàng ngũ phong trào xã hội chủ nghĩa thế giới, "Phong trào cách mạng xã hội chủ nghĩa thế giới không chỉ đối với công nhân Trung Quốc là đồng minh đương nhiên, mà đối với toàn thể Trung Quốc cũng là người bạn đồng minh tốt nhất duy nhất cho giải phóng dân tộc." ① Do đó, cách mạng dân chủ của Trung Quốc, trong phạm vi quốc tế, chẳng qua chỉ là một bộ phận trong cách mạng vô sản thế giới. Cù Thu Bạch căn cứ vào lý luận của Lênin cho rằng nước Nga Sa hoàng là điểm tập trung của mọi mâu thuẫn đế quốc lúc bấy giờ, do đó cũng là mắt xích yếu nhất trong chuỗi thống trị của chủ nghĩa đế quốc, cũng là nơi dễ bị cách mạng vô sản chọc thủng nhất, đã nhạy bén chỉ ra rằng: Trung Quốc là điểm tập trung của mâu thuẫn phương Đông của chủ nghĩa đế quốc, "là nơi mong manh nhất trong chiến tuyến chủ nghĩa đế quốc thế giới, cũng chính là nơi dễ bùng nổ và thắng lợi nhất của cách mạng thế giới sau Cách mạng Tháng Mười." ② Quan điểm này của Cù Thu Bạch đã dự báo một cách khoa học tính tất yếu lịch sử rằng cách mạng Trung Quốc sẽ chọc thủng chiến tuyến phương Đông của chủ nghĩa đế quốc đầu tiên. Mệnh đề cách mạng dân chủ Trung Quốc là một bộ phận của cách mạng vô sản thế giới mà Cù Thu Bạch trình bày hoàn toàn trùng khớp với nhận định tương tự được Mao Trạch Đông hoàn thiện hơn trong "Luận tân dân chủ" mười mấy năm sau tức năm 1940. Sự nhận thức khoa học như vậy của những người cộng sản Trung Quốc đối với chủ nghĩa đế quốc và quan hệ xã hội Trung Quốc, cách mạng Trung Quốc, cho thấy các nhà tư tưởng vô sản đã tiếp nhận thế giới quan chủ nghĩa Mác - Lênin cao minh hơn bất kỳ nhà tư tưởng của giai cấp nào trước đây——

① "Tuần san Đại học Thượng Hải", ngày 4 tháng 5 năm 1924.

② "Tuyển tập Cù Thu Bạch" trang 313, Nhà xuất bản Nhân dân bản năm 1985.

Trung Quốc dưới sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc, đang bày ra trạng thái mê ly phức tạp của các yếu tố xã hội đang nhanh chóng phân hóa, hình thành và tái tổ hợp, làm thế nào để nhìn thấu hiện tượng, nắm bắt bản chất, mới có thể đưa ra kết luận chính xác? Cù Thu Bạch vận dụng các nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin, trước hết từ lĩnh vực kinh tế, tức là bắt đầu từ quan hệ kinh tế tư bản chủ nghĩa Trung Quốc do sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc tạo ra, để quan sát và dò dẫm xã hội Trung Quốc. Anh chỉ ra rằng chủ nghĩa tư bản Trung Quốc chủ yếu không phải là sản phẩm của quan hệ kinh tế vốn có, mà là kết quả của sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản Trung Quốc thích ứng với chủ nghĩa đế quốc nước ngoài, chứ không thích ứng với đời sống kinh tế của Trung Quốc, nhưng sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc, về mặt khách quan tất yếu sẽ trở thành lực lượng đối kháng với chủ nghĩa đế quốc. Giai cấp tư sản Trung Quốc ngay từ đầu đã mang tính đặc thù, chia thành "giai cấp tư sản quan liêu" và "giai cấp tư sản công nghiệp mới nổi" tức giai cấp tư sản dân tộc. Giai cấp tư sản mại bản quan liêu cấu kết với chủ nghĩa đế quốc và quân phiệt phong kiến, bán rẻ độc lập và chủ quyền của Trung Quốc, gây ra cục diện cát cứ quân phiệt quan liêu, phá hoại sự phát triển của kinh tế dân tộc, là kẻ thù của cách mạng. Giai cấp tư sản dân tộc vừa chịu sự áp bức kìm kẹp của chủ nghĩa đế quốc và thế lực phong kiến, vừa không thể không phụ thuộc vào chủ nghĩa đế quốc và thế lực phong kiến, do đó vừa có tính cách mạng, vừa có tính thỏa hiệp dao động. Điều này đã quyết định giai cấp này không có tương lai ở một Trung Quốc nửa thuộc địa. Trọng trách nặng nề của cách mạng quốc dân Trung Quốc, không thể không do giai cấp vô sản gánh vác.

Cù Thu Bạch nắm bắt được đặc điểm thời đại, nắm bắt được tính đặc thù của sự phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa Trung Quốc, từ năm 1923 đã đưa ra tư tưởng quyền lãnh đạo của giai cấp vô sản. Giai cấp vô sản trong thời kỳ cách mạng dân chủ mới nên và tất yếu sẽ trở thành giai cấp lãnh đạo cách mạng. Đại hội II của Đảng đã đề ra cương lĩnh cách mạng dân chủ, nhưng chưa giải quyết vấn đề quyền lãnh đạo của giai cấp vô sản. Sau Đại hội II, rất nhiều đồng chí trong Đảng đều đang dò dẫm vấn đề này. Cù Thu Bạch là người đầu tiên đưa ra và luận giải vấn đề này. Tháng 2 năm 1923, anh chỉ ra rằng: "Phải làm sao để giai cấp vô sản dễ tổ chức nhất, có sức chiến đấu nhất, trong tất cả các phong trào phản kháng chế độ xã hội cũ, giành lấy địa vị người chỉ đạo, trong giai cấp vô sản thì Đảng Cộng sản giành lấy địa vị người chỉ đạo." ① Giai cấp vô sản nên lấy bản thân mình làm chủ thể, liên minh với tất cả các tầng lớp lao động (nông dân, tiểu tư sản, v.v.), "bằng sự thật, bằng hành động, bằng kinh nghiệm thực tiễn, bao trùm mọi yêu cầu của các phái cách mạng khác nhau, dẫn dắt họ hướng tới cách mạng chân chính, sau đó mới có thực lực chiến đấu;—— như vậy, mới có thể lật đổ sự thống trị của giai cấp tư sản. Nguyên tắc chung của loại hình cách mạng này, cần phải trong hoàn cảnh thực tế, quan sát hiện tượng biến đổi trong xã hội bất cứ lúc nào bất cứ nơi nào để vận dụng bằng các khẩu hiệu cụ thể." ② Sau đó, trong các bài viết do anh soạn thảo như Cương lĩnh Đảng Đại hội III, "Tuyên ngôn mới của tân thanh niên" và "Từ chủ nghĩa dân quyền đến chủ nghĩa xã hội", lại tiếp tục luận giải sâu hơn tư tưởng này. Anh nói, "Tình hình chính trị kinh tế khách quan của Trung Quốc và địa vị quốc tế của nó, thực sự đòi hỏi cách mạng kiểu tư sản; đồng thời loại hình gọi là 'cách mạng dân tộc dân chủ' mang tính chất tư sản tuyệt đối này lại không thể không mượn sức giai cấp vô sản quốc tế và trong nước. Chỉ có giai cấp vô sản mới có thể hành động trực tiếp, mới có thể triệt để cách mạng, quét sạch hai chướng ngại lớn của chủ nghĩa tư bản Trung Quốc; chính là tiến hành cách mạng quốc dân bằng phương pháp của giai cấp công nhân. Giai cấp công nhân trong quá trình cách mạng quốc dân do đó ngày càng giành được địa vị quan trọng, cho đến quyền lãnh đạo" ③——

①② Quý san "Tân thanh niên" kỳ 1, ngày 25 tháng 6 năm 1923.

③ Quý san "Tân thanh niên" kỳ 2, ngày 20 tháng 12 năm 1923.

Tư tưởng về quyền lãnh đạo của giai cấp vô sản của Cù Thu Bạch không tách rời việc anh nghiên cứu về kinh tế nông thôn và tình trạng nông dân Trung Quốc. Anh chỉ ra rằng, kinh tế nông nghiệp là sự nghiệp sản xuất chính của Trung Quốc, nông dân là chủ thể của sinh mệnh kinh tế Trung Quốc. Hàng ức "nông dân Trung Quốc đáng thương, đặc biệt là tá điền, chiếm đa số lớn nhất trong dân số Trung Quốc, đang chịu sự áp bức tầng tầng lớp lớp từ bốn năm phía nước ngoài, đốc quân cảnh lại thổ hào đại địa chủ, ruộng cũng không được cày nữa, cơm cũng không được ăn no nữa, vợ con trai gái cũng không nuôi nổi nữa....... quả thực là đường trời không lối, đường đất không cửa" ①. Họ muốn sống thì phải chống lại quan phủ. Dựa trên sự nhận thức sâu sắc thấu triệt đối với chế độ tông pháp phong kiến Trung Quốc, anh đã dồn tâm sức cực lớn cho vấn đề nông dân, anh là một trong những lãnh tụ đầu tiên của Đảng nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề nông dân. Ngay từ tháng 3 năm 1922, khi ở Mát-xcơ-va, anh đã căn cứ vào kinh nghiệm cách mạng nước Nga, đưa ra: "Cách mạng vô sản không có sự trợ giúp của nông dân, thì không thể có chút công hiệu nào". ② Sau khi về nước, anh chỉ rõ, nông dân là lực lượng cơ bản của cách mạng quốc dân, cách mạng quốc dân, không có sự tham gia của nông dân thì cách mạng không thể thành công ③. Thế nhưng, "nông dân chịu sự bóc lột tinh thần vật chất hơn ngàn hơn trăm năm, trong đầu óc chỉ có tư tưởng 'quan bức dân phản' kiểu Thủy Hử, mà không có tổ chức quần chúng và phong trào quần chúng chính đáng gắn kết với công nhân thành thị." ④ Chỉ có dưới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản, đánh thức sự giác ngộ của họ, đồng thời giải quyết vấn đề ruộng đất của họ, "mới có phong trào dân trị chân chính, mới có thể lật đổ quân phiệt, giải phóng Trung Quốc" ⑤——

① "Hướng đạo" kỳ 35, ngày 8 tháng 8 năm 1923.

② "Cù Thu Bạch văn tập" biên tập văn học tập 1, trang 241. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

③ Dự thảo cương lĩnh Đảng Đại hội III (soạn thảo tháng 8 năm 1923). "Trước Đại hội VI" trang 698.

④⑤ "Hướng đạo" kỳ 35, ngày 8 tháng 8 năm 1923.

Chế độ chính trị của xã hội Trung Quốc được xây dựng trên cơ sở kinh tế nửa phong kiến nửa thuộc địa, phục vụ cho chủ nghĩa đế quốc và giai cấp địa chủ đại tư sản. Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, kết quả về mặt chính trị của sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc là tạo ra chính phủ quân phiệt kiểu hiện đại cho Trung Quốc. Sau năm Dân Quốc thứ nhất, việc các phái quân phiệt lên đài rồi xuống đài, cát cứ và hỗn chiến, cũng như vô số các cuộc đấu tranh chính trị như chính biến, hủy pháp, chế hiến, hối tuyển, đều là sản phẩm tất yếu của kinh tế phân tán phong kiến và chính sách xâm lược chia cắt phạm vi thế lực của chủ nghĩa đế quốc. Đây chính là căn nguyên chính trị khiến xã hội Trung Quốc chao đảo rối ren và nhân dân cực kỳ đau khổ. Cù Thu Bạch căn cứ vào việc mổ xẻ chính trị xã hội Trung Quốc, chỉ ra rằng ở Trung Quốc ảo tưởng dựa vào con đường cải lương như quốc hội, lập hiến là hoàn toàn không thông, Trung Quốc bắt buộc phải cách mạng.

Đến mùa thu năm 1923, Cù Thu Bạch đã hình thành tư tưởng chỉ đạo cách mạng như sau: "Giai cấp vô sản nên dẫn dắt đông đảo nhất nông dân, tiểu thương, tiến hành cách mạng dân chủ đến cùng, mà dùng thủ đoạn nghiêm khắc trấn áp sự phản động của phái quân chủ hoặc phái quân phiệt, đồng thời đề phòng sự sợ hãi của giai cấp tư sản." ① Trong quá trình lãnh đạo cách mạng dân chủ của giai cấp tư sản, "chủ nghĩa Mác dứt khoát yêu cầu sự độc lập giai cấp của chính đảng vô sản" ②, "tham gia và thúc đẩy cách mạng quốc dân, là trách nhiệm của giai cấp vô sản Trung Quốc hiện nay" ③. Cù Thu Bạch chỉ rõ thêm, "Chính đảng vô sản độc lập của Trung Quốc tham gia tổng vận động chính trị quần chúng mang tính dân chủ như vậy, và vận động kinh tế của giai cấp lao động, tuyệt đối không làm chính trị kinh tế tách rời, khi đó nó nhất định có thể thành chính đảng của quần chúng." ④ "Trong quá trình này, cách mạng xã hội thế giới đồng thời phải nỗ lực nâng đỡ vận động quốc dân Trung Quốc; phần lớn lực lượng xã hội trong vận động quốc dân Trung Quốc do đó có thể nhanh chóng lớn mạnh, mà kết hợp với cách mạng xã hội thế giới. Bất luận trong đây phải trải qua bao nhiêu khúc chiết, cách mạng và phản cách mạng kích động lẫn nhau, mà kết quả chiến thắng cuối cùng đó nhất định thuộc về vô sản giai cấp thế giới và trong nước." ⑤——

①②③④⑤ Quý san "Tân thanh niên" kỳ 2, ngày 20 tháng 12 năm 1923.

Văn hóa tư tưởng là sự phản ánh của chính trị và kinh tế dưới hình thái quan niệm. Cù Thu Bạch trong khi quan sát và nghiên cứu kinh tế xã hội và chính trị xã hội Trung Quốc, từ đầu đến cuối vẫn dán chặt ánh mắt vào lĩnh vực văn hóa tư tưởng của xã hội Trung Quốc. Sự truyền bá rộng rãi của chủ nghĩa Mác ở Trung Quốc, đã gây ra sự công kích của đủ loại người phản đối chủ nghĩa Mác, Lương Khải Siêu, Chương Thái Viêm, Lương Sấu Minh, Trương Quân Mại, Đinh Văn Giang, Hồ Thích, Tăng Kỳ, Lý Hoàng, Tả Thuấn Sinh v.v., tung ra đủ loại lý luận, dụ dỗ thanh niên, mưu đồ dẫn dắt lịch sử đi vào con đường lầm lạc. Đứng trước sự công kích này, Cù Thu Bạch luôn đứng ở hàng đầu, tiến hành đấu tranh kiên quyết. Anh nói: "Đây không chỉ là mệnh lệnh tối cao của giai cấp vô sản Trung Quốc, không thể không phục tùng, mà còn là điều mà lợi ích của dân tộc Trung Quốc - cách mạng quốc dân yêu cầu. Nếu nói tôi thích đắc tội với vĩ nhân, vậy thì, tôi có thể tiện thể 'tôi lỗi' một tiếng ở đây, đành phải căn cứ vào kinh thánh hiền truyền của Khổng Phu Tử, nói một câu 'đại nghĩa diệt thân'! Huống chi những bài viết này của tôi đã công bố từ lâu, chưa từng thấy họ trả lời công khai trực tiếp, đủ thấy đã là lý cùng từ cùng, không dám nhận lời thách thức của tôi!" ①——

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch" Nhà xuất bản Nhân dân bản năm 1985, trang 316.

Phái văn hóa phương Đông do Lương Khải Siêu, Lương Sấu Minh làm đại biểu, chủ trương luận điệu ưu việt văn hóa phương Đông, là công cụ tư tưởng được giai cấp địa chủ tư sản Trung Quốc dùng để phản đối học tập văn hóa cách mạng phương Tây, phản đối phái cách mạng Trung Quốc, đặc biệt là để chống lại sự truyền bá chủ nghĩa Mác ở Trung Quốc, từng bị Lý Đại Chiêu phê phán. Tháng 3 năm 1923, Cù Thu Bạch viết bài "Văn hóa phương Đông và cách mạng thế giới", tiếp tục phê phán triết học chủ nghĩa phong kiến của phái văn hóa phương Đông. "Cái gọi là văn hóa phương Đông, nguyên tố thứ nhất, là 'kinh tế tự nhiên' của xã hội tông pháp" ①; "Yếu tố thứ hai, là hình thức chính trị của chế độ phong kiến dị hình" ②, "chế độ quân phiệt" của Trung Quốc, do có được địa vị chính trị trước rồi tiến hành xâm lược kinh tế, bóc lột thương dân, áp bức người lao động, chẳng những đơn giản giống như chư hầu phong kiến, mà còn đáng sợ hơn chư hầu phong kiến" ③. Sự trưng dụng lao dịch, tàn sát dâm ô, giam cầm tra tấn của quân phiệt khắp nơi, so với thủ đoạn của chư hầu phong kiến đối với nông nô, còn có phần hơn chứ không kém. Những cái này "chẳng phải là chứng cứ thép cho thấy dòng chảy ngược xã hội Trung Quốc quay trở lại chế độ phong kiến hay sao! Những học giả của 'phái văn hóa phương Đông' Trung Quốc muốn bảo tồn, có phải là những thứ bẩn thỉu này, địa ngục trần gian này hay không?" ④ "Yếu tố thứ ba, là địa vị quốc tế mang tính thuộc địa" ⑤, sự xâm lược của các cường quốc chủ nghĩa đế quốc, khiến Trung Quốc "ngày càng rơi vào địa vị thần phục tuyệt đối", đối với chủ nghĩa tư bản Trung Quốc, "nhìn chung lại, nó tuyệt đối không thể dung thứ cho giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc phát triển đầy đủ", "giai cấp tư sản 'trong nước' được giúp đỡ, cũng chính là giai cấp tư sản sinh sống dựa dẫm vào tư bản nước ngoài" ⑥. Chủ nghĩa đế quốc đối với nhân dân Trung Quốc cũng áp dụng chính sách dã man công khai——

①②③ Quý san "Tân thanh niên" kỳ 1, ngày 15 tháng 6 năm 1923.

④⑤⑥ Quý san "Tân thanh niên" kỳ 1, ngày 15 tháng 6 năm 1923.

“Năm 1922, công nhân ngành vàng bạc Thượng Hải bãi công, các ông lớn ngoại quốc lại thả chó săn ra cắn xé công nhân, hiện tượng như vậy chỉ có thể tìm thấy trên các thuộc địa 'phương Đông', từ xưa đến nay cho dù thiên tai chiến họa khiến khói lửa làng mạc tuyệt diệt, cầm thú hoành hành, thì cũng chỉ có cảnh tượng thảm thương quạ mổ xương trắng, chó hoang gặm người chết, tuyệt đối không thể sánh bằng sự mới lạ cố tình thả chó cắn xé coi người sống như cáo thỏ, quả thực có thể xem là đặc sắc của văn hóa phương Đông!” ① Cù Thu Bạch đã biện chứng và lịch sử luận chứng quá trình văn hóa Đông Tây từ phát triển đi đến suy vong, chỉ ra rằng: "Cái gọi là 'tính ác' của văn hóa phương Đông tuyệt đối không phải là tuyệt đối, đạo đức của xã hội tông pháp cũng từng có lúc dùng để duy trì trật tự sản xuất trong xã hội. Nhưng nó hiện tại đã không thể thích ứng với sự phát triển kinh tế, cho nên nó là chướng ngại cho sự tiến bộ xã hội của các dân tộc phương Đông. Văn hóa giai cấp tư sản phương Tây, hà cẩu lại không phải là động lực lớn của xã hội lúc bấy giờ. Nhưng nó đã thành chế độ độc tài của giai cấp tư sản, là con quỷ khổng lồ cho sự tiến bộ văn hóa nhân loại, cho nên cũng đã thành phế vật hấp hối." ② Văn hóa mới trong tương lai của thế giới, rốt cuộc sẽ đi về đâu? Cù Thu Bạch chỉ rõ: "Chủ nghĩa đế quốc đã thông suốt mạch lạc kinh tế toàn thế giới, đúc kết hai nền văn hóa Đông Tây cái gọi là này thành một; nhưng cũng từ đó mà phát sinh văn hóa của toàn nhân loại, —— vô sản giai cấp thế giới được liên minh với các dân tộc chịu sự áp bức của thuộc địa, để cùng tiến vào cách mạng thế giới, —— xu thế này, tiên phong của văn hóa cách mạng mới này, chính là đao phủ giết chết chủ nghĩa đế quốc." ③ "Đợi cho đến khi chế độ sở hữu tư nhân bị bãi bỏ tuyệt đối, giai cấp tiêu diệt, thì khoa học càng phát triển, công việc lao động chân tay càng có thể giảm bớt, phúc lợi của toàn xã hội càng có thể tăng tiến; văn minh vật chất càng phát triển, đời sống kinh tế càng tập trung, thì văn minh tinh thần càng thoải mái, đời sống văn hóa càng tự do, thời gian dành cho 'mưu sinh' càng ít, thì thời gian dành cho 'mưu vui' lại càng nhiều hơn. Khi đó, mới có đạo đức chân thực để mà nói, văn hóa của các dân tộc không chỉ phát triển tự do, mà cá tính của từng cá nhân cũng có thể phát triển tự do nữa." ④

Để đạt được cảnh giới tươi sáng này, bắt buộc phải tiến hành cách mạng, "lật đổ xã hội tông pháp, chế độ phong kiến, chủ nghĩa tư bản thế giới, để hoàn thành sự nghiệp vĩ đại của cách mạng thế giới. Như vậy, mới là con đường hướng tới văn hóa mới." ⑤——

① Quý san "Tân thanh niên" kỳ 1, ngày 15 tháng 6 năm 1923.

②③④⑤ Quý san "Tân thanh niên" kỳ 1, ngày 15 tháng 6 năm 1923.

Cùng năm, ngày 8 tháng 11, Cù Thu Bạch viết "Vấn đề văn minh hiện đại và chủ nghĩa xã hội", tiếp tục phê phán phái văn hóa phương Đông. Mở đầu bài viết, ông chỉ ra: "Trung Quốc, xứ sở của lễ giáo, khi đối mặt với nền văn minh vật chất của phương Tây thì đã dao động triệt để, Vạn Lý Trường Thành từ lâu đã mất đi uy quyền, việc đóng cửa bế quan tỏa cảng cũng không còn khả năng nữa. ...... Thế nhưng, các sĩ đại phu Trung Quốc từ đầu đến cuối vẫn không chịu phục khí này, vẫn cứ lớn tiếng ca ngợi văn minh tinh thần phương Đông, muốn đối kháng lại với văn minh vật chất phương Tây. Vấn đề này trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc hiển nhiên có giá trị cực lớn." ① Con người có công cụ mà mưu cầu cuộc sống chung, là sự bắt đầu của văn minh; vì có văn minh mà giai cấp phân hóa, từ đó cuộc sống chung không được hài hòa, dường như là ngày tận thế của văn minh. Thế nhưng, trên thực tế, văn minh vốn không có ngày tận thế, giai cấp bị thống trị lấy văn minh làm vũ khí để sáng tạo ra nền văn minh mới, mà đẩy nhanh sự đến của ngày tận thế của giai cấp thống trị. Có thể thấy, bản thân văn minh từ trước đến nay luôn là điều cần thiết đối với loài người, chỉ có giai cấp thống trị đang hấp hối mới cảm thấy sự tiến bộ của văn minh là đáng sợ, có thể nguy hại đến thống trị của chúng, nên mới hô hào "quay đầu lại", lại còn tự nhận mình là văn minh tinh thần. Lão Tử của Trung Quốc, Chúa Cứu Thế của phương Tây, Rousseau và Tolstoy, đều là những đại biểu của phái "quay đầu lại". Lão Tử nói: Năm màu làm mắt người mù, năm âm làm tai người điếc, năm vị làm miệng người tê, rong ruổi săn bắn khiến lòng người phát cuồng. "Dân lắm lợi khí, quốc gia càng hỗn độn; người lắm kỹ xảo, vật lạ càng sinh ra." Chúa Cứu Thế cũng nói: "Ăn gì, uống gì, mặc gì? Các ngươi thảy đều không cần quan tâm, không cần hỏi; đừng nghĩ đến ngày mai." Rousseau lại cho rằng, theo sự tiến bộ của nghệ thuật khoa học tâm hồn sẽ ngày càng đọa lạc, chỉ có thiên đường vô tri vô thức, mới là nơi sinh ra đức hạnh vĩnh cửu. Tolstoy dựa trên tư tưởng kiểu quý tộc, muốn vứt bỏ văn minh kỹ thuật, quay lại thời kỳ hồng hoang. Bởi vì khoái cảm mà ông nhận thức được,Cận cận chỉ là xã hội tông pháp trong nông thôn; động lực lao động mà ông nhận thức được,Cận cận chỉ là roi vọt trên lưng nông nô. Thế nhưng, cho dù là nông thôn trong chủ nghĩa Tolstoy, hay là nông thôn trong "Lô nông lập quốc luận" của Chương Sĩ Chiêu, ít nhất cũng phải dùng cuốc và cày, đó chính là văn minh kỹ thuật vật chất. Cho dù thừa nhận thế giới "vô vi" là thiên đường hạnh phúc, thì cũng không thể tìm được phương pháp khôi phục nó trong đời sống hiện thực. Văn minh vật chất vẫn cứ tiến bộ trong phạm vi có thể. Tỷ như phương pháp cống nạp của Quảng Đông thời nhà Thanh, so với phương pháp hái vải thiều của Đường Minh Hoàng "một kỵ hồng trần phi tử tiếu" thì thông minh hơn nhiều lắm.

Văn minh của chủ nghĩa xã hội là thứ có được nhờ đấu tranh nhiệt liệt và lao động quang minh; con người khi nào có thể từ thế giới tất yếu bước vọt vào thế giới tự do, ——

khi đó văn minh kỹ thuật khoa học liền có thể tiến vào văn minh kỹ thuật nghệ thuật.

Đó không chỉ là thế giới tự do, mà còn là thế giới công lý; không chỉ là thế giới công lý, mà còn là thế giới chân mỹ! ⑤ ——

① "Đông phương tạp chí" quyển 21 số 1, ngày 10 tháng 1 năm 1924.

②③④⑤ "Đông phương tạp chí" quyển 21 số 1, ngày 10 tháng 1 năm 1924.

Mùa xuân hạ năm 1923, trong giới tư tưởng Trung Quốc đã xảy ra một cuộc tranh luận trong trận địa chủ nghĩa duy tâm, tức là cuộc tranh luận cái gọi là "Khoa học với Huyền học". Tháng 2 năm này, Trương Quân Mại có bài diễn thuyết "Nhân sinh quan" tại trường Thanh Hoa, cổ suý triết học chủ nghĩa sinh mệnh của Bergson, nói "việc giải quyết vấn đề nhân sinh quan tuyệt đối không phải khoa học có thể làm nổi", mà chỉ có thể do "huyền học" trực giác, chủ quan, tự do ý chí tức triết học duy tâm mới giải quyết được. Tất cả hiện tượng xã hội bao gồm cách mạng xã hội, vốn không có quy luật để tuân theo, lịch sử chẳng qua chỉ là một cuốn sổ mơ hồ bị tính ngẫu nhiên chi phối. Tháng 4, Đinh Văn Giang công bố bài viết "Khoa học và Huyền học", phản đối quan điểm của Trương Quân Mại, cho rằng "khoa học" có thể giải quyết vấn đề nhân sinh quan. Hồ Sích trong "Lời nói đầu cho " cũng mang vỏ bọc "khoa học", phản đối huyền học. Thế nhưng, lý luận "khoa học" của họ chỉ chú ý hiện tượng không chú trọng bản chất, không thừa nhận tính quy luật khách quan của quy luật khoa học, suy cho cùng vẫn là triết học chủ nghĩa duy tâm chủ quan. Hồ Sích đưa ra cái gọi là "nhân sinh quan chủ nghĩa tự nhiên" được xây dựng trên "một giả thiết lớn dựa trên thường thức khoa học", chính là một điển hình phủ nhận căn cứ khách quan sản sinh ra nhân sinh quan. "Khoa học" và "Huyền học" tranh qua tranh lại, không ai có thể giải quyết được vấn đề khoa học và nhân sinh quan.

Trần Vọng Đạo và Cù Thu Bạch đã đăng bài trên "Tân thanh niên", kiên trì chủ nghĩa duy vật lịch sử, đánh giá chính xác cuộc tranh luận này. Tháng 11 năm 1923, Cù Thu Bạch viết bài "Thế giới tự do với thế giới tất yếu", bám chặt vào vấn đề trung tâm của cuộc tranh luận là mối quan hệ giữa tự do và tất yếu, tức là phái "vấn đề bàn luận nằm ở chỗ có thừa nhận hiện tượng xã hội có quy luật nhân quả hay không, có thừa nhận ý chí tự do hay không, những cái khác đều là chi tiết." ① Mọi động lực, ý chí của con người đều không phải tự do, mà chịu sự chi phối của quy luật nhân quả. "Cái gọi là 'tự do ý chí' nên được giải thích là 'tự do nắm chắc rõ sự thật mà có thể tự chủ xử trí'." ② Động lực cuối cùng của sự phát triển xã hội là sự phát triển và lưu biến của kinh tế, đây cũng là nguyên nhân vật chất cho tư tưởng ý chí của con người. "Động tượng kinh tế lưu biến, cho nên động lực cá tính theo sự phân hóa giai cấp này mà mỗi cái đổi hướng đi của nó" ③. Kết quả phát triển kinh tế cuối cùng có lợi cho giai cấp vô sản, cho nên nhận thức của giai cấp vô sản là gần với quy luật khách quan nhất, "trong quá trình đấu tranh giai cấp phát hiện ra công luật của hiện tượng xã hội, có thể khiến giai cấp vô sản giác ngộ: 'Không giải phóng loài người, tiến thẳng đến chủ nghĩa xã hội, thì không thể tự giải phóng mình'", ④ Cách mạng giai cấp vô sản phù hợp với quy luật khách quan của sự phát triển xã hội, cho nên hoàn toàn hợp lý. Nói một cách chất phác, "Con người muốn từ 'nô lệ của tự nhiên' tiến lên 'vua của tự nhiên', bắt buộc phải biết quy luật tự nhiên; con người muốn khắc phục tính tự sinh tự diệt của xã hội, bắt buộc phải biết quy luật xã hội." ⑤ ——

①②③④ <>

Sau Phong trào Ngũ Tứ, Hồ Sích tuyên truyền chủ nghĩa thực nghiệm của Dewey người Mỹ, khiến không ít thanh niên bị nó dắt mũi đi theo. Hồ Sích công bố các bài viết như "Nghiên cứu thêm nhiều vấn đề, ít bàn về 'chủ nghĩa'!", công khai khiêu chiến với chủ nghĩa Mác, Lý Đại Chiêu và những người khác đã kịp thời tiến hành phản kích, rõ ràng đưa ra việc nhất định phải truyền bá chủ nghĩa Mác. Để tiếp tục vạch trần và mổ xẻ những sai lầm của triết học chủ nghĩa thực nghiệm trên lý luận, mùa hè năm 1924, Cù Thu Bạch viết bài "Chủ nghĩa thực nghiệm và triết học cách mạng". Chủ nghĩa thực nghiệm sản sinh ảnh hưởng to lớn ở Âu Mỹ vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, đến Trung Quốc lại được truyền bá rộng rãi, tự có nguyên nhân lịch sử tồn tại của nó. Cù Thu Bạch phân tích vai trò lịch sử khác nhau của chủ nghĩa thực nghiệm ở Âu Mỹ và Trung Quốc. Nhiệm vụ cấp bách trước mắt mà giai cấp tư sản Trung Quốc phải đối mặt là làm thế nào để thoát khỏi sự trói buộc của chủ nghĩa phong kiến. Chủ nghĩa thực nghiệm là một thứ triết học hành động, nó phủ nhận tính chân thực của lý luận, chỉ coi trọng thực dụng, chủ trương chân lý chính là ứng phó với hoàn cảnh. "Nghiên cứu thêm nhiều vấn đề, ít bàn về 'chủ nghĩa'" chính là sự thể hiện của chủ trương này. Những chủ trương này, "khi ứng dụng vào Trung Quốc, đối với giai cấp tư sản mà nói là một thủ đoạn cách mạng rất hay: tạm thời đừng quản lễ giáo gì cả, làm thế nào để có thể phát triển bản thân, thì làm thế ấy; thế nhưng ý nghĩa của nó đối với giai cấp lao động, lại là: không cần quản chủ nghĩa xã hội gì nữa, làm thế nào để giải quyết khó khăn trước mắt của các người, thì cứ làm thế ấy là xong. Thế là mọi người trùm đầu cắm cổ làm, kẻ thù trước mắt, vốn dĩ vì thế mà chịu đả kích lớn, mà quần chúng ở phía sau cũng không đến nỗi 'hỗn loạn', há chẳng phải là một thủ đoạn rất hay sao? Cho nên 'tạm giải quyết vấn đề trước mắt, không cần hỏi mục đích cuối cùng'. Nguyên tắc này, dùng vào Trung Quốc, một mặt là cách mạng, mặt khác chính là phản động." ① Nói cách khác, chủ nghĩa thực nghiệm với tư cách là một trào lưu tư tưởng tư sản, ở Trung Quốc mặc dù đối với chủ nghĩa phong kiến mà nói, có một số nhân tố tích cực, nhưng nó chủ yếu xuất hiện với tư cách là đồng minh tư tưởng với chủ nghĩa phong kiến. Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, chủ nghĩa thực nghiệm ở Âu Mỹ, là "triết học thị dân thuần túy duy trì hiện trạng" ②. Nó hết sức tổng hợp chỉnh lý tâm lý của thị dân hiện đại, ngầm xây dựng thành một hệ thống, mặc dù bản thân hắn phủ nhận mọi hệ thống triết học. Điều mà thị dân cần là "cái này cũng có một ít, cái kia cũng có một ít": một chút khoa học, một chút tôn giáo, một chút đạo đức, một chút thế sự nhân tình, một chút tri thức kỹ thuật, thứ gì cũng có đủ, nhưng thứ gì cũng không triệt để. Như vậy mới có thể đối phó với đời. "Thế nhưng tuyệt đối không được truy cứu đến cùng; nếu không thì, kết quả thu được, chính là cải tạo triệt để chế độ hiện tồn, hơn nữa không dùng phương pháp cách mạng thì không được. Thật đáng sợ làm sao! Hiện trạng là có thể cải tạo, nhưng không cần thay đổi tận gốc chế độ hiện tồn, chỉ cần vụn vặt, từng đoạn ứng phó là được. Cho nên chủ nghĩa thực nghiệm là chủ nghĩa đa nguyên, là phái cải lương," ③ là "chủ nghĩa thỏa hiệp cận thị nông cạn, nó tuyệt đối không phải là triết học cách mạng." ④ ——

①② "Tân thanh niên" san nguyệt san số 3, ngày 1 tháng 8 năm 1924.

③④ "Tân thanh niên" san nguyệt san số 3, ngày 1 tháng 8 năm 1924.

Cù Thu Bạch còn chỉ ra rằng, thế giới quan của chủ nghĩa thực nghiệm căn bản là chủ nghĩa duy tâm. Chủ nghĩa thực nghiệm cho rằng, tri thức của con người rốt cuộc có phù hợp với thế giới khách quan hay không, vốn không quan trọng. Giá trị của mọi học thuyết, chỉ cần xem nó có ích đối với chúng ta hay không. Có mấy phần lợi ích, thì có mấy phần chân lý. Cù Thu Bạch chỉ ra rằng, đơn thuần là "có ích" vẫn chưa thể tận cùng ý nghĩa của "chân thực". Một tư tưởng, bắt buộc phải phù hợp với sự thật khách quan, thì mới có thể là có ích. Chủ nghĩa thực nghiệm phủ nhận thế giới khách quan rời xa tổng hợp các loại cảm giác của con người, phủ nhận hiện thực khách quan, kết quả của nó chỉ có thể là thế giới quan chủ nghĩa duy tâm. Chủ nghĩa Mác tôn trọng là chân lý khoa học, không phải chân lý lợi ích. Sở dĩ một chủ trương nào đó là chân lý, không phải vì nó có ích cho chúng ta, mà nằm ở chỗ nó phản ánh xu thế biến đổi (quy luật) của thế giới hiện thực, nó khít khao với thế giới hiện thực khách quan.

Thứ lý luận cầu thị thực tế mang tính phê phán này, sắc bén mà lại công bằng, đủ để khiến người ta tâm phục khẩu phục.

Trong một loạt cuộc đấu tranh chống lại trào lưu tư tưởng phản chủ nghĩa Mác, vô số bài viết do Cù Thu Bạch viết đã tuyên truyền chính xác nguyên lý chủ nghĩa Mác, bảo vệ học thuyết cách mạng giai cấp vô sản từ phương diện triết học, bảo vệ lý luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc về xã hội Trung Quốc và cách mạng Trung Quốc, ông vô cùng xứng đáng là nhà lý luận và nhà tuyên truyền chủ nghĩa Mác xuất sắc, một người cộng sản vĩ đại.

Tích cực thúc đẩy hợp tác Quốc-Cộng

Dưới sự quan tâm và chỉ đạo của Quốc tế Cộng sản và Lenin, sự hợp tác giữa Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản vốn được nung nấu từ mùa hè thu năm 1922, cùng với sự kiện thảm sát Nhị Thất năm 1923 xảy ra, đã tăng tốc những bước tiến về phía trước. Bài học máu xương đã khiến những người cộng sản Trung Quốc trẻ tuổi hiểu rằng, muốn giành thắng lợi cho cách mạng dân chủ Trung Quốc, giai cấp công nhân không thể đơn độc chiến đấu, mà bắt buộc phải kết thành mặt trận thống nhất cách mạng phản đế phản phong kiến rộng rãi với giai cấp tư sản dân tộc, giai cấp tiểu tư sản (bao gồm nông dân). Những người Quốc dân Đảng đại diện bởi nhà cách mạng giai cấp tư sản vĩ đại Tôn Trung Sơn, cũng từ trong cao trào vận động công nhân sục sôi, nhìn thấy sức mạnh vĩ đại của đông đảo quần chúng nhân dân đặc biệt là giai cấp công nhân và đội tiền phong của nó, kiên định nguyện vọng hợp tác cùng Đảng Cộng sản. Cù Thu Bạch tích cực lao vào các hoạt động lý luận và thực tiễn nhằm thúc đẩy sự ra đời nhanh chóng của hợp tác Quốc-Cộng. Ngày 25 tháng 4, trong bài viết "Chính trị địa phương Trung Quốc và chế độ phong kiến", ông viết: "Tôn Trung Sơn tiên sinh là người tiên phong của phái dân chủ Trung Quốc, nhiều lần nếm trải hương vị của việc dựa dẫm vào cách mạng vũ lực, nay mới giác ngộ năng lực của quần chúng bình dân: 'Bình dân có năng lực bãi công bãi thị cự nộp tiền thuê đất rút lại đại biểu'."

"Giai cấp lao động về mặt tri thức có lẽ vì làm trâu làm ngựa cho người ta không có thời gian cầu học, kém hơn mức độ văn hóa của giai cấp tư sản một chút; thế nhưng về 'ý thức xã hội', thì nó lại giác ngộ chính trị cao hơn giai cấp tư sản rất nhiều đấy." ① ——

① "Hướng đạo", số 23.

Gió xuân hợp tác Quốc-Cộng, đã mang lại sức sống bừng bừng cho cách mạng Trung Quốc. Tháng 1 năm 1923, "Tuyên ngôn Trung Quốc Quốc dân Đảng" được công bố, đặc biệt nhấn mạnh tác dụng của quần chúng nhân dân, nó chỉ ra: "Cách mạng ngày nay, thì đứng ở địa vị quần chúng, mà làm hướng đạo cho họ", sự nghiệp cách mạng "do quần chúng phát ra, cũng do quần chúng thành tựu". Đồng thời, công bố "Cương lĩnh Đảng Trung Quốc Quốc dân Đảng" và "Tổng chương Trung Quốc Quốc dân Đảng", điều này cho thấy công tác cải tổ của Quốc dân Đảng đã có tiến triển. Đương nhiên, vẫn còn rất nhiều thiếu sót. Thế nhưng, Tôn Trung Sơn đã hạ quyết tâm, bắt buộc phải đưa công tác cải tổ vào thực tiễn thi hành.

Về phía Đảng Cộng sản, để thảo luận chính thức và quyết định các vấn đề như phương châm mặt trận thống nhất của Đảng, đã quyết định triệu tập đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng. Giữa tháng 6 năm 1923, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ ba của Đảng Cộng sản Trung Quốc được tổ chức tại Quảng Châu. Đại hội lần này được ghi sử sách cách mạng Trung Quốc với tư cách là quyết định thực hiện hợp tác Quốc-Cộng, chuẩn bị về mặt tư tưởng lý luận chiến lược cho việc thiết lập mặt trận thống nhất cách mạng. Trước khi đại hội chính thức khai mạc, đã tiến hành hội nghị trù bị, quyết định phân công thảo cương lĩnh đảng, điều chương đảng và các bản nghị quyết. Cù Thu Bạch chủ trì thảo thảo án cương lĩnh đảng. Đại hội dựa trên "Nghị quyết của Đoàn Chấp hành Quốc tế Cộng sản về vấn đề quan hệ giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc dân Đảng" được Quốc tế Cộng sản thông qua vào tháng 1 cùng năm, đã triển khai thảo luận sôi nổi. Đại hội III đã đánh giá chính xác lập trường chủ nghĩa dân chủ của Tôn Trung Sơn, cũng đánh giá chính xác tính khả thi của việc cải tạo Quốc dân Đảng thành liên minh cách mạng bốn giai cấp (công nhân, nông dân, tiểu tư sản thành thị và giai cấp tư sản dân tộc). Quyết định thiết lập mặt trận thống nhất với Quốc dân Đảng do Tôn Trung Sơn đứng đầu, đảng viên Đảng Cộng sản và đoàn viên Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa gia nhập Quốc dân Đảng với danh nghĩa cá nhân, giúp đỡ cải tổ Quốc dân Đảng thành liên minh cách mạng dân chủ. Đồng thời, duy trì tính độc lập về mặt tổ chức và chính trị của Đảng Cộng sản.

Đảng viên Đảng Cộng sản có gia nhập Quốc dân Đảng hay không? Trở thành đề tài thảo luận trung tâm của Đại hội III. Quan điểm "tả" khuynh đại diện bởi Trương Quốc Đào, phiến diện nhấn mạnh tính độc lập về tổ chức và tự do phê phán chính trị của Đảng Cộng sản, mà đánh giá thấp tác dụng cách mạng của Quốc dân Đảng, cho rằng sai lầm rằng đảng viên Đảng Cộng sản gia nhập Quốc dân Đảng sẽ dẫn đến sự hủ hóa của Đảng Cộng sản, mất đi tính độc lập, cho nên phản đối đảng viên Đảng Cộng sản gia nhập Quốc dân Đảng. Cù Thu Bạch, Trần Vọng Đạo, Trương Thái Lôi và đại biểu Quốc tế Cộng sản Marin không đồng ý với ý kiến của Trương Quốc Đào và những người khác, tán thành toàn thể đảng viên Đảng Cộng sản gia nhập Quốc dân Đảng.

Sự bất đồng giữa Cù Thu Bạch và Trương Quốc Đào, chủ yếu là hai vấn đề: Thứ nhất, về tính chất xã hội và tính chất cách mạng của Trung Quốc. Lúc đó toàn đảng không có sự bất đồng nguyên tắc về vấn đề phản đế, mà về mặt phân tích kết cấu giai cấp trong nước, Trương Quốc Đào phóng đại sức mạnh chủ nghĩa tư bản Trung Quốc, xem nhẹ và đánh giá thấp thế lực của chủ nghĩa phong kiến, chỉ nhấn mạnh phản đối chủ nghĩa đế quốc, từ đó làm hỗn độn ranh giới giữa cách mạng dân chủ và cách mạng chủ nghĩa xã hội, làm hỗn độn kẻ địch và bạn; Cù Thu Bạch đánh giá đầy đủ sự thống trị của chế độ phong kiến, coi đấu tranh chống chủ nghĩa phong kiến là một trong những nhiệm vụ chính của cách mạng dân chủ, tức là, cách mạng dân chủ Trung Quốc vừa phải chống chủ nghĩa đế quốc, vừa phải chống chủ nghĩa phong kiến. Thứ hai, về đối tượng liên minh. Trương Quốc Đào cho rằng giai cấp tư sản Trung Quốc là không cách mạng, cho nên giai cấp vô sản chỉ có thể liên minh với tiểu tư sản. Cù Thu Bạch lại cho rằng cuộc cách mạng hiện tại của Trung Quốc là cách mạng dân chủ tư sản, cho nên phải thiết lập mặt trận liên minh với giai cấp tư sản.

Về vấn đề chiến lược hợp tác Quốc-Cộng, Cù Thu Bạch lại có ý kiến trái ngược với Trần Vọng Đạo. Trần Vọng Đạo tuy tuân theo chỉ thị của Quốc tế Cộng sản tán thành hợp tác Quốc-Cộng, nhưng ông xuất phát từ "thuyết cách mạng lần hai", phiến diện phóng đại sức mạnh của giai cấp tư sản và Quốc dân Đảng, coi nhẹ tác dụng của giai cấp vô sản và Đảng Cộng sản, xem nhẹ và từ bỏ quyền lãnh đạo cách mạng của giai cấp vô sản. Ông xuất phát từ quan điểm này, đã sửa đổi không đúng đắn đối với thảo án cương lĩnh Đại hội III do Cù Thu Bạch chủ trì thảo. Ba năm sau, Cù Thu Bạch trong bài viết "Vấn đề tranh luận trong cách mạng Trung Quốc" nhớ lại rằng:

Cương lĩnh của Đại hội lần thứ ba, là do tôi thảo, nhưng sau đại hội, đồng chí Độc Tú lại sửa đổi rồi mới cho in lại. Ngoại trừ sửa đổi chữ nghĩa, điểm quan trọng trong đó là: (1) "Trong cuộc cách mạng này, chỉ có giai cấp vô sản là lực lượng duy nhất, thực tế nhất, tiên tiến nhất, triệt để nhất, bởi vì các giai cấp còn lại..." —— đổi thành "Giai cấp vô sản lại là một bộ phận có lực lượng thực tế triệt để nhất, bởi vì các giai cấp còn lại..." dưới đó còn cộng thêm một câu "không dễ gì tránh khỏi khuynh hướng thỏa hiệp nhất thời"; (2) Nguyên văn "...không có nông dân tham gia cách mạng thì không thể thành công" —— đổi thành "...cũng rất khó thành công"; (3) Nguyên văn "Giai cấp vô sản nên dốc toàn lực tham gia thúc đẩy cuộc cách mạng dân tộc này, đánh thức giai cấp nông dân, liên minh với họ, đốc thúc giai cấp tư sản không triệt để..." —— đổi thành "...đốc thúc giai cấp tư sản cẩu thả sống qua ngày". Tuyên bố của tôi lúc này không phải muốn vạch ra sai lầm của đồng chí Độc Tú, mà là muốn nghiên cứu khách quan nguồn gốc của những sai lầm trong quá khứ. ...... Lúc đó quả thực có một phái đồng chí, vô tình thừa nhận giai cấp tư sản nên lãnh đạo cách mạng, cho rằng giai cấp tư sản chẳng qua chỉ tạm thời cẩu thả sống qua ngày mà thôi.

Trần Vọng Đạo và Cù Thu Bạch, một người là bậc tiền bối lớn tuổi, một người là tài năng mới nổi. Năm 1917, Cù Thu Bạch từng dự thính lớp học của Trần Vọng Đạo lúc bấy giờ đã nổi danh khắp chốn tại Đại học Bắc Kinh, đồng thời cũng là độc giả nhiệt tình của "Tân thanh niên" do Trần chủ biên. Cuối năm 1922, Trần Vọng Đạo dẫn đầu đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc đến Moscow dự Đại hội đại biểu lần thứ tư của Quốc tế Cộng sản, Cù Thu Bạch đảm nhiệm phiên dịch cho ông. Cù Thu Bạch sau khi về nước, Trần Vọng Đạo giao cho ông chủ biên "Tân thanh niên" san nguyệt san, rất coi trọng ông. Thế nhưng, hai con người lại khác nhau đến thế: Một người quan sát xã hội Trung Quốc từ góc độ cách mạng Pháp, dùng "thuyết cách mạng lần hai" để chỉ đạo cách mạng dân chủ tư sản Trung Quốc; một người thì học trực tiếp học thuyết chủ nghĩa Mác-Lenin từ quê hương của Lenin, mưu cầu vận dụng nó vào việc mổ xẻ lịch sử và hiện thực, xã hội và giai cấp, đối tượng cách mạng và động lực cách mạng của Trung Quốc; chế định chiến lược và sách lược cách mạng Trung Quốc. Cứ như thế, quan điểm cách mạng của hai nhà cách mạng, tự nhiên sẽ phát sinh bất đồng.

Hầu như đồng thời với thời điểm "Đại hội III" được triệu tập, "Tân thanh niên" san nguyệt san và "Tiền phong" cùng lúc ra mắt. "Tuyên ngôn mới của Tân thanh niên" do Cù Thu Bạch chắp bút tuyên bố:

Cách mạng chân chính của Trung Quốc, chính là duy chỉ có giai cấp lao động mới có thể gánh vác sứ mệnh vĩ đại này. Trong xã hội Trung Quốc những năm gần đây đã có vô số sự thật, đủ để chứng minh hiện tượng loại này, —— cho dù là cách mạng của giai cấp tư sản thì không có giai cấp lao động làm chỉ đạo, cũng không thể thành công; huống chi giai cấp tư sản thế nào cũng sẽ nửa đường đứt gánh, mất tiết tháo tự bán mình, giải phóng Trung Quốc thực sự, suy cho cùng vẫn là sự nghiệp của giai cấp lao động.

Trần Vọng Đạo viết "Bản triết lộ của bản báo" cho "Tiền phong" tuyên bố:

Chúng ta xác định vận động quốc dân (tức cách mạng quốc dân —— người dẫn) là cứu tinh cho sinh mệnh quốc gia Trung Quốc, là cứu tinh cho toàn thể nhân dân Trung Quốc từng chịu đựng áp bức qua đời sống khổ cực; chúng ta trong vận động này, không dám nhận là lãnh tụ, càng không dám nhận là người giác ngộ trước, chỉ nguyện làm tiên phong, chỉ nguyện đánh trận đầu.

Tuyên ngôn do hai người cộng sản đồng thời phát ra, lại khác biệt lớn lao đến thế, khác nào hai hệ thống. Sự bất đồng giữa họ, hoàn toàn không phải tranh chấp ý khí cá nhân, mà là đại diện cho hai tư tưởng chỉ đạo đối với cách mạng quốc dân trong nội bộ Đảng Cộng sản. Cùng với sự phát triển sâu rộng của cách mạng, sự bất đồng tư tưởng này ngày càng lớn, cuối cùng đã ảnh hưởng đến tiền đồ vận mệnh của Đại cách mạng.

Nửa cuối năm 1923, hợp tác Quốc-Cộng bước vào giai đoạn công tác tổ chức thực tiễn. Tháng 8, Tôn Trung Sơn phái Tưởng Giới Thạch dẫn đầu "Đoàn đại biểu tiến sĩ Tôn Dật Tiên" xuất phát từ Thượng Hải đi khảo sát Liên Xô, trong đoàn đại biểu có Trương Thái Lôi, Thẩm Định Nhất (Huyền Lư) v.v. của Đảng Cộng sản. Ngày 6 tháng 10, đại biểu Liên Xô Borodin đến Quảng Châu. Ngày 18 tháng 10, Tôn Trung Sơn bổ nhiệm Borodin làm huấn luyện viên tổ chức Quốc dân Đảng, nhằm mượn kinh nghiệm tổ chức của ông, hỗ trợ hoàn thành việc cải tổ Quốc dân Đảng. Ngày 25 tháng 10, Tôn Trung Sơn chủ trì hội nghị đặc biệt cải tổ Quốc dân Đảng được tổ chức tại Quảng Châu. Đồng thời chính thức mời Borodin làm cố vấn cho Ủy ban Chấp hành Trung ương lâm thời Quốc dân Đảng, pháp luật tổ chức, cương lĩnh, điều chương của Quốc dân Đảng đều do Borodin thảo, sau đó do Tôn Trung Sơn thẩm định. Tháng 11, Quốc dân Đảng công bố tuyên ngôn cải tổ. Tháng 12, Tôn Trung Sơn liên tiếp phát biểu trước đảng viên Quốc dân Đảng, lặp đi lặp lại giãi bày quyết tâm cải tổ Quốc dân Đảng và học tập nước Nga Xô-viết. Thế nhưng, thế lực phái hữu phản đối hợp tác hai đảng Quốc-Cộng trong nội bộ Quốc dân Đảng không nhỏ. Vẫn có không ít người, nhìn thấy cảnh ngộ khó khăn của Quốc dân Đảng, ôm mộng nhận được sự chi viện của thế lực cách mạng trong và ngoài nước, cho nên ở mức độ khác nhau tạm thời tán thành chính sách liên cộng của Tôn Trung Sơn. Cán bộ quan trọng thực sự tích cực ủng hộ và chấp hành chính sách cải tổ của Tôn Trung Sơn, thực hiện hợp tác Quốc-Cộng, trong nội bộ Quốc dân Đảng chỉ là số ít, ví dụ như Liêu Trọng Khải, Tống Khánh Linh v.v.. Trong hoàn cảnh này, công tác cải tổ Quốc dân Đảng của Tôn Trung Sơn, đành phải dựa vào những người cộng sản. Rất nhiều nhà hoạt động quan trọng của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tích cực tài trợ Tôn Trung Sơn thực hiện quyết sách mang ý nghĩa lịch sử vĩ đại này.

Ngày 19 tháng 12 năm 1923, Cù Thu Bạch công bố bài viết "Cải tạo Quốc dân Đảng và vận động cách mạng Trung Quốc", khẳng định công huân đấu tranh khổ cực hy sinh mấy chục năm của Quốc dân Đảng dưới sự lãnh đạo của Tôn Trung Sơn: "Cách mạng Tân Hợi tạo nên Trung Hoa Dân Quốc, là Quốc dân Đảng; từ nhiều năm nay nhẫn nhục chịu đựng vì bình dân tranh quyền lợi, phản đối quân phiệt Bắc Dương, cũng chỉ có Quốc dân Đảng." Đồng thời chỉ ra, hoạt động trước đây của Quốc dân Đảng "chỉ lệch về phương diện quân sự, không khỏi muốn vận dụng những chính khách vô lại, —— kết quả tốn sức không được chào hàng, ngược lại còn chịu sự ghẻ lạnh của nhân dân". Hiện nay "Quốc dân Đảng đã giác ngộ, nay quyết định tuyên ngôn đại cải tổ, hiệu triệu bình dân toàn quốc cùng nhau tổ chức, cùng nhau phấn đấu". Nhân dân toàn quốc "Bước đầu tiên, nên gấp rút tổ chức Quốc dân Đảng, tập trung thế lực chính trị của chúng ta". "Nên tích cực gia nhập Quốc dân Đảng, cùng nhau thực hiện vận động cách mạng quốc dân, Trung Quốc mới có hy vọng phục hồi. Chỉ có khi đó, cuộc cải tổ Quốc dân Đảng lần này mới thực sự là kỷ nguyên mới của vận động dân quyền Trung Quốc." ① Trước khi bài viết này được công bố, khoảng đầu tháng 10, Cù Thu Bạch đã rời Thượng Hải vội vã đến Quảng Châu, tham gia công tác cải tổ của Quốc dân Đảng ——

① "Hướng đạo", số 49.

Cuối năm 1923, Lý Đại Chiêu qua Thượng Hải gặp Trần Vọng Đạo rồi đến Quảng Châu, cùng với Đàm Bình Sơn, Cù Thu Bạch những người đã đến đây từ trước hợp thành tiểu tổ chỉ đạo, để chỉ đạo các đảng viên ĐCSTQ tham dự Đại hội đại biểu lần thứ nhất Quốc dân Đảng. Cù Thu Bạch lúc này ở tại công quán của Borodin ở Đông Sơn Xuân Viên, đảm nhiệm trợ lý và phiên dịch cho Borodin. Borodin thường mời Lý Đại Chiêu và các đại biểu ĐCSTQ khác đến công quán bàn bạc. Mỗi lần ông đều lấy ra một số tài liệu mời mọi người xem. Thảo án tuyên ngôn Đại hội đại biểu lần thứ nhất Quốc dân Đảng, là do Borodin, Cù Thu Bạch, Uông Tinh Vệ, Hồ Hán Dân v.v. chắp bút. Thảo án tuyên ngôn lần lượt được thảo luận ở Thượng Hải và Quảng Châu. Người tham gia thảo luận ở Thượng Hải có Liêu Trọng Khải, Uông Tinh Vệ, Hồ Hán Dân, Cù Thu Bạch cũng như Tưởng Giới Thạch v.v.. Ở Quảng Châu, Borodin, Liêu Trọng Khải, Uông Tinh Vệ, Hồ Hán Dân và Cù Thu Bạch đã tiến hành thảo luận kéo dài mười lăm tiếng đồng hồ. Cù Thu Bạch còn dịch thảo án tuyên ngôn được thảo bằng tiếng Nga sang tiếng Trung, trình lên tiểu tổ thảo án tuyên ngôn để thẩm định. Trong thời gian ở Quảng Châu, Cù Thu Bạch theo lời mời của Ủy ban khu vực Quảng Đông Đoàn thanh niên và Ủy ban địa phương Quảng Châu, đã có bài báo cáo nhan đề "Tam dân chủ nghĩa" trước các hội viên cốt cán của Đoàn thanh niên, giãi bày học thuyết Tam dân chủ nghĩa mới, tuyên truyền tư tưởng của Đảng Cộng sản Trung Quốc về việc thực hiện hợp tác Quốc-Cộng, tiến hành cách mạng quốc dân.

Ngày 20 tháng 1 năm 1924, Đại hội đại biểu lần thứ nhất Trung Quốc Quốc dân Đảng khai mạc tại Quảng Châu. Cù Thu Bạch cùng với Lý Đại Chiêu, Đàm Bình Sơn, Lâm Bá Cừ, Mao Trạch Đông, Trương Quốc Đào và những người cộng sản khác cùng tham dự đại hội, thúc đẩy đại hội thành công rực rỡ. Tuyên ngôn được đại hội thông qua, Tôn Trung Sơn vô cùng hài lòng. Ông nói: "Lần này chúng ta thông qua tuyên ngôn, chính là từ đầu gánh vác trách nhiệm cách mạng, chính là kế hoạch cách mạng triệt để." ① Tam dân chủ nghĩa mới liên Nga, liên cộng, trợ giúp nông công do tuyên ngôn quy định, tuy khác với hệ thống tư tưởng lý luận, cương lĩnh cao nhất v.v. của Đảng Cộng sản Trung Quốc, nhưng nó về cơ bản phù hợp với cương lĩnh trong giai đoạn cách mạng dân chủ của Đảng Cộng sản Trung Quốc, cho nên, Tam dân chủ nghĩa mới đã trở thành cơ sở chính trị hợp tác hai đảng Quốc-Cộng. Quốc dân Đảng sau khi được cải tổ bắt đầu trở thành hình thức tổ chức của mặt trận thống nhất cách mạng gồm giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, tiểu tư sản và giai cấp tư sản, Tam dân chủ nghĩa mới phản đế phản phong kiến đã trở thành cương lĩnh chung của mặt trận thống nhất ——

① "Quốc phụ niên phổ" hạ sách, trang 1058.

Cù Thu Bạch đắc cử Ủy viên Chấp hành Trung ương dự khuyết Quốc dân Đảng tại đại hội. Theo tình hình lúc đó của Quốc dân Đảng, Ủy viên Chấp hành Trung ương và Ủy viên Chấp hành Trung ương dự khuyết đồng thời gánh vác trách nhiệm thực tế. Cù Thu Bạch thường xuyên bôn ba giữa Quảng Châu và Thượng Hải, phụ trách xử lý vấn đề hợp tác hai đảng. Cho nên, có người nói ông chủ trì "Bộ không quản" của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Ngày 11 tháng 7 năm 1924, theo đề nghị của Tôn Trung Sơn, Trung ương Quốc dân Đảng thiết lập Ủy ban Chính trị (tức Hội nghị chính trị Trung ương), để hỗ trợ Tôn Trung Sơn đối phó với thời cục, quy hoạch phương châm chính trị. Tôn Trung Sơn tự làm Chủ tịch, các ủy viên có Liêu Trọng Khải, Uông Tinh Vệ, Hồ Hán Dân, Cù Thu Bạch (ban đầu là Đàm Bình Sơn, ngày 16 tháng 7 Đàm liền từ chức, do Cù thay thế), Thiệu Nguyên Xung, Vũ Triều Cơ, mời Borodin làm cố vấn cao cấp. Cù Thu Bạch lần lượt tham dự nhiều hội nghị của Ủy ban Chính trị Trung ương. Ngày 6 tháng 8, Ủy ban Chính trị Trung ương tổ chức hội nghị lần thứ tư. Tôn Trung Sơn, Hồ Hán Dân, Cù Thu Bạch, Thiệu Nguyên Xung, Vũ Triều Cơ và Borodin tham dự. Hội nghị quyết định thiết lập Xứ huấn luyện thống nhất, đem Trường Quân sự Sĩ quan Lục quân (Trường quân sự Hoàng Phố), Trường cán bộ quân Điền, Giảng vũ đường Bộ Quốc phòng, Giảng vũ đường Hải Lục quân Tây Giang, Doanh học binh quân vệ cảnh và Cục Hàng không, thống nhất quy về Xứ huấn luyện quản lý. Xứ huấn luyện do Tôn Trung Sơn làm Chủ tịch, các ủy viên có Dương Hy Mẫn, Hứa Sùng Trí, Tưởng Giới Thạch, Tống Tử Văn, Trình Tiềm và Borodin. Ngày 3 tháng 9, tổ chức hội nghị lần thứ bảy, thảo luận vấn đề Bắc phạt, Tôn Trung Sơn, Cù Thu Bạch, Vũ Triều Cơ và Borodin tham dự. Quyết nghị: (1) Công bố tuyên ngôn Bắc phạt, Đại bản doanh dời đến Thiều Quan; (2) Đại bản doanh Thiều Quan thiết lập đặc biệt Đoàn huấn luyện chính trị; (3) Tôn chỉ tuyên truyền của Đại hội vận động quốc dân ngày 7 tháng 9 là phản đối chủ nghĩa đế quốc, phản đối quân phiệt phương Bắc. Ngày hôm nay là sự bắt đầu của tuần lễ vận động phản đế. Ngày 10 tháng 9, tổ chức hội nghị lần thứ tám, tiếp tục thảo luận vấn đề Bắc phạt, ngoài Tôn Trung Sơn, Liêu Trọng Khải, Hồ Hán Dân, Cù Thu Bạch, Vũ Triều Cơ, Borodin ra, còn có Tống Tử Văn, Vương Pháp Cần, Đinh Duy Phần, Bạch Vân Thê tham dự. Cuộc Bắc phạt lần này, bắt đầu từ Chiến tranh Giang Chiết bùng nổ ngày 3 tháng 9 (Tề Tiết Nguyên quân phiệt Giang Tô hệ Trực khai chiến với Lư Vĩnh Tường quân phiệt Chiết Giang hệ Hoãn), quân phiệt hệ Phụng Trương Tác Lâm chuẩn bị vào ải, cấu kết với quân phiệt hệ Hoãn Đoàn Kỳ Thư, mưu đồ cùng nhau lật đổ thống trị của quân phiệt hệ Trực Tào Côn, Ngô Bội Phù. Tôn Trung Sơn vì có quan hệ liên minh phản Trực với hai hệ Hoãn Đoàn, Phụng Trương, cộng thêm Đoàn thương nhân Quảng Đông mưu đồ phát động bạo loạn, chuẩn bị lật đổ chính quyền cách mạng Quảng Đông, tình thế Quảng Châu nguy cấp, hy vọng tìm kiếm lối thoát ngoài Quảng Đông, thế là quyết định Bắc phạt, và tự mình dẫn đầu quân Bắc phạt rời khỏi Quảng Châu, dời đến Thiều Quan. Về sau, Tôn Trung Sơn tiếp thu chủ trương chính xác của những người cộng sản, quay về dẹp yên bạo loạn Đoàn thương nhân, ổn định sơ bộ cục thế Quảng Đông.

Giai đoạn này, Cù Thu Bạch ngoài việc tham gia Ủy ban Chính trị Trung ương ở Quảng Châu ra, còn với tư cách Ủy viên Chấp hành dự khuyết Trung ương tham gia công tác chỉ đạo của Bộ phận Thượng Hải Quốc dân Đảng, đảm nhiệm công tác biên tập và chắp bút cho tờ báo cơ quan của Quốc dân Đảng ở Thượng Hải "Dân quốc nhật báo". Ông viết các bài như "Công địch của vận động giải phóng Trung Quốc", "Bốn mươi năm ngày Quốc tế Lao động", "Vận động phản đế và Quốc dân Đảng" cho "Dân quốc nhật báo", hiệu triệu nhân dân Trung Quốc giác ngộ đứng lên, thực hiện cách mạng quốc dân, đánh đổ công địch của vận động giải phóng Trung Quốc —— chủ nghĩa đế quốc và quân phiệt, giành lại chủ quyền dân tộc, giành lấy dân quyền quốc dân. Đối với sự trấn áp bạo ngược của chủ nghĩa đế quốc và quân phiệt, những người cách mạng nên thức tỉnh quần chúng, nói với họ rằng: mỗi lần bắt giữ một người chiến đấu chống lại quân phiệt và liệt cường, có thể sản sinh ra mấy triệu nhà cách mạng mới; mà vật hy sinh của Tiêu (Diệu Nam), Ngô (Bội Phù) —— những chí sĩ trong ngục tối trên đoạn đầu đài đều là mẹ của cách mạng, cách mạng quốc dân cuối cùng sẽ thắng lợi. Trong sự nghiệp đại sự hợp tác Quốc-Cộng, Cù Thu Bạch là một nhà hoạt động chính trị xuất sắc.

Giáo sư Đại học Thượng Hải

Cuối tháng 6 năm 1923, Cù Thu Bạch từ Quảng Châu đến Hàng Châu, triệu tập hội nghị đảng, đoàn tỉnh Chiết Giang, truyền đạt nghị quyết Đại hội III của Đảng. Ông ở tại nhà bác tư Thế Hổ ở thôn Nhạc Vương, đoàn tụ cùng em gái Dật Quần, em trai Cảnh Bạch, Kiên Bạch v.v.. Bác tư lúc này đã từ quan nhàn rỗi, kinh tế vô cùng quẫn bách. Thế nhưng bên ngoài vẫn bày vẽ chút thể diện. Cù Thu Bạch lễ tiết chu đáo với bác tư, trong lòng cũng khá tôn trọng. Chú cháu gặp gỡ xong, trò chuyện mọi điều, thân thiết vui vẻ. Cù Thu Bạch kể những điều mắt thấy tai nghe ở Nga Xô-viết trong hai năm, cởi áo quạt mồ hôi, hứng thú dạt dào; mặc dù là thời tiết đại nhiệt, những người hiểu ý đều có cảm giác gột sạch bụi trần giải trừ mê hoặc, niệm tục đều tan biến. Đương nhiên, phần lớn người thân bạn bè trong nhà đối với vị từ nước ngoài trở về này không khỏi cảm thấy mới lạ, cũng có người không hiểu, không có cách nào giao lưu tư tưởng của mỗi bên. Điều này khơi gợi sự trầm tư của Cù Thu Bạch: "Đại gia đình sụp đổ mà cơ sở xã hội của tiểu gia đình vẫn chưa có", "Quan niệm cũ của xã hội tông pháp và đại gia đình thật khiến tôi khổ chết." ① ——

① "Tuyển tập thư từ qua lại của Hồ Sích" (thượng), trang 213—214. Nhà xuất bản Trung Hoa 1979 bản.

Ở Hàng Châu, Cù Thu Bạch đi thăm Hồ Sích. Hồ Sích từ Bắc Kinh đến động Yên Hà Hàng Châu điều dưỡng vào tháng 4. Năm này, Hồ Sích ba mươi ba tuổi, về chính trị ông phản đối chủ nghĩa Mác, phản đối chủ trương chính trị của Đảng Cộng sản, nhưng trong giới học thuật đã là học giả nổi tiếng khắp chốn, có uy tín khá cao. Cù Thu Bạch đến thăm, khiến ông cũng rất coi trọng vị học giả trẻ tuổi này. Ông dặn Cù Thu Bạch đến Nhà xuất bản Thương Vụ Thượng Hải, mưu một vị trí biên tập, làm chút học vấn. Đề nghị này, với việc "chỉnh lý quốc cố" mà ông đề xướng, dường như có liên quan không ít. Giữa tháng 7, Cù Thu Bạch trở về Thượng Hải, liên hệ với Nhà xuất bản Thương Vụ, đáp án nhận được là: "Dung nạ (các tạp chí) bản thảo đồng thời biên tập tùng thư bách khoa nhỏ cùng dịch trứ" ①. Đối với công việc này, Cù Thu Bạch viết thư báo cho Hồ Sích biết: "Giả sử vì cuộc sống cá nhân tôi, thì chính là có thể nhân đây tĩnh tâm nghiên cứu phiên dịch, một là dưỡng sức khỏe, hai là việc chuyên tâm mà thứ cống hiến cho xã hội có thể tỉ mỉ cẩn trọng hơn một chút." ② Thế nhưng Cù Thu Bạch không nhận công việc của Nhà xuất bản Thương Vụ, ông sau này lấy lý do "tiền vào này 'xa cứu gần'", "chưa chắc đủ dùng cho 'nhà'" ③, đã từ chối sai sự vặt này. Cái gọi là dùng cho nhà, chỉ là cái cớ, bởi vì Cù Thu Bạch từ Hàng Châu trở về Thượng Hải, qua sự giới thiệu của Lý Đại Chiêu, đã quyết định đến làm việc tại Đại học Thượng Hải do đảng viên hai đảng Quốc-Cộng hợp tác, mà bổng lộc ở đó cực kỳ mỏng manh. Tháng 8, Cù Thu Bạch đến Đại học Đông Nam Nam Kinh, tham dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa Trung Quốc, người tham dự hội nghị có Lưu Nhân Tĩnh, Đặng Trung Hạ, Lý Cầu Thực, Vận Đại Anh, Thi Phục Lượng v.v., đại biểu có hơn ba mươi người. Hội nghị chú trọng thảo luận việc quán triệt chấp hành phương châm Đại hội III ĐCSTQ về hợp tác Quốc-Cộng. Đối với vấn đề đoàn viên thanh niên có gia nhập Quốc dân Đảng hay không, hội nghị đã phát sinh tranh luận, Lưu Nhân Tĩnh không tán thành gia nhập, Cù Thu Bạch, Thi Phục Lượng tán thành gia nhập, và thuyết phục mọi người, cuối cùng quyết định đoàn viên thanh niên có thể gia nhập Quốc dân Đảng, đồng thời thông qua bản nghị quyết tương ứng ——

①②③ "Tuyển tập thư từ qua lại của Hồ Sích" (thượng), trang 214. Nhà xuất bản Trung Hoa 1979 bản.

Đại hội II của Đoàn bế mạc, Cù Thu Bạch trở về Thượng Hải, liền tích cực tham gia trù bị công tác Đại học Thượng Hải.

Đại học Thượng Hải trong tiếng hô hào hợp tác Quốc-Cộng, dưới ngọn cờ mặt trận thống nhất, vào tháng 10 năm 1922, do Trường Cao đẳng Sư phạm Chuyên khoa Đông Nam tư thục Thượng Hải cải tổ thành lập và phát triển lên. Đông Nam Cao Sư vốn có các khoa chuyên tu quốc văn, tiếng Anh và mỹ thuật cùng trường trung học cơ sở phụ thuộc. Người sáng lập kiêm hiệu trưởng Vương Lý Đường. Học sinh khoảng một trăm sáu mươi người. Thiết bị nhà trường giản dị, giáo viên thiếu thốn, hơn nữa phần lớn không xứng chức. Rất nhiều học sinh trong số đó từng chịu sự tẩy lễ của Phong trào Ngũ Tứ, cực kỳ bất mãn với hiện trạng nhà trường. Hội học sinh giao thiệp với nhà trường, không có hiệu quả. Hiệu trưởng lại còn mang tiền học phí ăn uống do học sinh nộp đi Tokyo du học, khiến học sinh nuốt không trôi cục tức. Thế là tổ chức đoàn mười người làm nòng cốt, quyết định đuổi hiệu trưởng cũ, cải tổ trường học, bầu ra một người có uy danh cách mạng làm hiệu trưởng,biện một trường đại học cách mạng. Đoàn mười người dự tính mời một trong ba người Trần Vọng Đạo, Chương Thái Viêm, Vu Hữu Nhậm làm hiệu trưởng. Học sinh vốn không quen biết ba người, chỉ hâm mộ danh tiếng của họ mà thôi. Qua nhiều đường thăm dò, được biết Trần Vọng Đạo hành tung bất định, Chương Thái Viêm ý chí tiêu điều, mà Vu Hữu Nhậm từ tháng 8 năm này do quân Tĩnh Quốc thất bại, từ Thiểm Sơ đến Thượng Hải sau, từng phát biểu ngôn luận cứu nước phải bắt đầu từ giáo dục trước, thế là quyết định mời Vu đến làm hiệu trưởng. Đồng thời, học sinh còn tìm đến Đảng Cộng sản, muốn Đảng tiếp quản trường học này. Trung ương ĐCSTQ cân nhắc, việc thỉnh Quốc dân Đảng ra mặt chủ biện, đối với sự phát triển của trường học có lợi hơn nhiều, hơn nữa quyên tiền cũng thuận tiện hơn, bèn thỉnh học sinh phái ngay đại biểu mời Vu Hữu Nhậm xuất nhiệm hiệu trưởng. Lúc đó, một bộ phận người Quốc dân Đảng vì Trần Cảnh Minh Quảng Đông làm phản, cách mạng gặp trắc trở, quay sang mưu cầu tìm kiếm trận địa ở phương diện giáo dục, bồi dưỡng nhân tài cán bộ. Cho nên, khi học sinh khẩn khoản thỉnh Vu Hữu Nhậm xuất nhiệm hiệu trưởng, Thiệu Lực Tử, Bách Văn Úy, Dương Hạnh Phật, Liễu Á Tử đều hết sức thúc giục. Vu Hữu Nhậm nhận lời xuất nhiệm hiệu trưởng, đồng thời kiến nghị đổi tên trường là Đại học Thượng Hải. Vu Hữu Nhậm là nguyên lão Cách mạng Tân Hợi, từng giữ chức Tổng tư lệnh quân Tĩnh Quốc, ông tán thành Tôn Trung Sơn cải tổ Quốc dân Đảng, thực hiện hợp tác Quốc-Cộng. Ông định đưa hoạt động của Đại học Thượng Hải vào quỹ đạo chính trị cách mạng quốc dân, từng diễn thuyết trước học sinh Đại học Thượng Hải, nói rằng "từ nay về sau muốn chế tạo bom mìn, không chỉ nở hoa rơi đất Trung Quốc, mà còn phải đánh bom cho toàn thế giới nở hoa kết trái" ①. Nhưng ông lại khổ vì không có kinh nghiệm án học, cho nên gửi gắm "hy vọng dày vò" vào những người cộng sản. ② Tháng 4 năm 1923, Lý Đại Chiêu đến Thượng Hải. Vu và Lý là bạn cũ, giao tình rất tốt. Vu Hữu Nhậm, Thiệu Lực Tử tại quán ăn Đồng Hưng Lầu đường Phúc Châu mời Lý Đại Chiêu, Trương Kế dự tiệc, chuyên môn bàn bạc việc trường Đại học Thượng Hải, mời họ ra tay hỗ trợ ③. Trương Kế bày tỏ sẵn sàng đi Nam Dương quyên góp, về sau trường tổ chức tiệc tiễn đưa, nhưng ông ta nói không giữ lời, không hề đi Nam Hải. Lý Đại Chiêu giới thiệu Đặng Trung Hạ (An Thạch) xuất nhiệm Tổng vụ trưởng, Cù Thu Bạch giữ chức Chủ nhiệm khoa Xã hội học. Đặng Trung Hạ đến trường nhậm chức không lâu, Cù Thu Bạch liền đến, trước làm Học vụ trưởng, sau làm Chủ nhiệm khoa Xã hội học. Ngày 8 tháng 8, toàn thể giáo chức viên Đại học Thượng Hải tụ tiệc ở Nhất Giang Xuân, hiệu trưởng Vu Hữu Nhậm chủ trì suy cử cơ quan nghị sự tối cao của trường là Hội đồng bình nghị, Đặng Trung Hạ, Cù Thu Bạch, Diệp Sở Thương, Trần Vọng Đạo, Thiệu Lực Tử, Trần Đức Trưng v.v. chín người được bầu làm ủy viên bình nghị. Tháng 12 cùng năm đổi hội đồng bình nghị thành Ủy ban hành chính, Cù Thu Bạch v.v. tám người làm ủy viên. Tháng 2 năm 1924, Ủy ban hành chính triệu tập hội nghị lần thứ hai, thứ ba, Cù Thu Bạch lần lượt được suy cử đảm nhiệm ủy viên Hội kiểm tra tùng thư Đại học Thượng Hải, người trù bị khoa Kinh tế v.v. các chức vụ ——

① "Tư liệu lịch sử Đảng" Thượng Hải, 1980 tập 2. Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải bản 1980.

② Vu Hữu Nhậm "Quốc dân Đảng với Đảng Xã hội". "Đông phương tạp chí" số chuyên kỷ niệm 20 năm, xuất bản tháng 1 năm 1924.

③ "Tuyển tập thư từ qua lại của Hồ Sích" (thượng), trang 214. Nhà xuất bản Trung Hoa 1979 bản.

Đại học Thượng Hải thuở mới khai sơn, trăm việc chờ làm, mà lại nghèo khốn cùng cực, là một trường đại học ngõ hẻm chính hiệu. Cù Thu Bạch đến đây nhậm sự, quyết tâm biện trường cho tốt. Trong bức thư viết cho Hồ Sích ngày 30 tháng 7 năm 1923, ông nhắc đến điểm này: "Đã nhận việc Thượng Đại, thì phải dùng chút tinh thần, gánh chút trách nhiệm. Tôi có một chút ý kiến, đã viết một bài văn gửi Bình Bác. Khi Bình Bác gặp tiên sinh, ắt là sẽ nhắc đến. Chúng ta và Bình Bác đều hy vọng Thượng Đại có thể thành trung tâm vận động tân văn hóa miền Nam." ① Bài văn được nhắc đến trong thư, chính là bài "Đại học Thượng Hải' mà Trung Quốc hiện đại đáng có" viết ngày 23 tháng 7 của ông, đã gửi cho biên tập viên "Dân quốc nhật báo" Du Bình Bác ——

Lúc này, Cù Thu Bạch ở tại Trác Bắc Thượng Hải, hoạt động công khai với thân phận ký giả. Nơi ở của ông, được bố trí giống như phòng sách của một nhà văn, người ra vào nơi đó phần lớn cũng là mấy nhà văn trẻ tuổi. Ông quan hệ hòa hợp với Vu Hữu Nhậm, qua lại khá nhiều. Ngoài việc đảm nhiệm công tác nghiên cứu lý luận và tuyên truyền của Đảng, ông dốc toàn lực vào việc chỉnh đốn cải cách học vụ Đại học Thượng Hải. Ngày 2 và 3 tháng 8, phụ san "Giác ngộ" của "Dân quốc nhật báo" đăng toàn văn "Đại học Thượng Hải' mà Trung Quốc hiện đại đáng có". Bài viết chỉ ra: Trung Quốc với tư cách là "quốc gia văn hóa cổ bốn năm ngàn năm vùng Viễn Đông, nay ngược lại thành lạc hậu, học vấn nghệ thuật không gì không đòi hỏi tiến bộ gấp rút, mới có thể gia nhập đời sống văn hóa của giới học thuật quốc tế." Trung Quốc không có khoa học xã hội chân chính, thậm chí đến cả danh từ thuật ngữ khái quát phản ánh hiện tượng xã hội cũng không có.

"Đến khi đột nhiên gặp phải 'người phương Tây', trong một hai chục năm, tiệm tiền biến thành ngân hàng, cửa hàng biến thành công ty; 'không biết từ xó xỉnh nào chạy ra' một tập đoàn ngân hàng nước ngoài, ngầm lũng đoạn đời sống kinh tế quốc gia của Trung Quốc: London New York cách vạn dặm, có thể chi phối tài chính giới thương nghiệp Trung Quốc; đằng sau những thứ 'của nợ' này chính là chủ nghĩa tư bản thế giới —— hiện tượng phức tạp nhất của xã hội hiện đại. Thế là trong giới tư tưởng Trung Quốc không ngờ lại tự nhiên phát sinh trào lưu tư tưởng gọi là 'cải tạo xã hội'." Văn học nghệ thuật Trung Quốc, dần dần hấp thu chất dinh dưỡng văn học nghệ thuật nước ngoài, tất sẽ dần dần hình thành hệ thống mới. Cho nên, "Nghiên cứu khoa học xã hội thiết thực và hình thành hệ thống văn nghệ mới —— hai việc này chính là chức trách của 'Đại học Thượng Hải' đáng có, cũng chính là lý do 'Đại học Thượng Hải' đáng phải có." Cù Thu Bạch dựa vào sức tưởng tượng này, quy hoạch cho tương lai của nhà trường một bản đồ lam hấp dẫn. Đại học thiết lập hai viện: Viện Khoa học Xã hội, Viện Văn nghệ. Viện Khoa học Xã hội dự kiến thiết lập sáu khoa: khoa Xã hội học, khoa Kinh tế học, khoa Chính trị học, khoa Pháp luật học, khoa Triết học, khoa Sử học. Viện Văn nghệ, về phương diện văn học dự kiến thiết lập năm khoa: khoa Văn học Trung Quốc, khoa Tiếng Anh, khoa Tiếng Nga, khoa Tiếng Pháp, khoa Tiếng Đức; về phương diện nghệ thuật dự kiến thiết lập ba khoa: khoa Hội họa, khoa Âm nhạc, khoa Điêu khắc. Mức độ thiết lập môn học khoa Xã hội học, các môn bắt buộc có: Xã hội học, lịch sử tiến hóa xã hội, vấn đề xã hội, lịch sử xã hội học, lịch sử vận động xã hội, lịch sử tư tưởng xã hội, nguyên lý kinh tế học, lịch sử kinh tế học, đại cương chính trị học, lịch sử chính trị học, thông luận pháp học, lịch sử chế độ pháp luật, lịch sử chính trị, triết học sinh vật, nhân chủng học và nhân chủng học, triết học lịch sử, tâm lý học và tâm lý học xã hội, ngoại ngữ thứ nhất, thứ hai. Ông nhấn mạnh việc học ngoại ngữ, nói rằng: "Ở Trung Quốc hiện nay muốn nghiên cứu học thuật, không có hai thứ ngoại ngữ thì không đủ." Các môn tự chọn của khoa Xã hội học bao gồm: Chính trị hiện đại (Trung Quốc và thế giới), khái luận quốc pháp học và lược sử hiến pháp các nước, thông luận pháp luật dân hình, thông luận tài chính học, thông luận thống kê học, luận ngân hàng, luận tiền tệ, luận chính đảng, luận chính sách xã hội và chính sách kinh tế, khái luận triết học, khái luận đạo đức học và luận phương pháp khoa học, đại cương lịch sử triết học, đại cương lịch sử triết học Trung Quốc. Các môn bắt buộc của khoa Văn học Trung Quốc có: Văn (chư tử quần kinh phụ trợ), thơ từ, kịch khúc, tiểu thuyết, tu từ học, văn bình các triều đại (cùng với văn học thế giới), văn tự học, pháp môn khảo đọc cổ tịch, ngôn ngữ học, khái luận văn học, khái luận mỹ học, lịch sử văn học Trung Quốc, lịch sử văn học thế giới, văn học thế giới hiện đại, lịch sử văn hóa Trung ngoại, đạo đức học và luận phương pháp khoa học, tâm lý học và tâm lý học xã hội, triết học lịch sử, khái luận xã hội học, hai loại ngoại ngữ. Các môn tự chọn bao gồm chính trị, kinh tế, xã hội, tư tưởng, giáo dục, triết học, lịch sử nghệ thuật, kim thạch học và lịch sử thư họa v.v.. Khoa Tiếng Anh, khoa Tiếng Nga, đều sắp xếp các môn học. Đây là một tầm nhìn và quy hoạch giảng dạy có thể gọi là thông kim bác cổ, học quán Trung Tây, cho dù nhìn từ hôm nay đi chăng nữa, cũng rất có ý nghĩa tham khảo.

Cù Thu Bạch còn chỉ ra rõ ràng rằng, mục đích sáng biện Đại học Thượng Hải là dùng tư tưởng tiến bộ và tri thức phong phú, vũ trang đầu óc học sinh, khiến họ có năng lực độc lập nhận thức xã hội, cải tạo xã hội, gánh vác sứ mệnh thần thánh mà thời đại mới giao phó, gánh vác trách nhiệm cách mạng. Cho nên, nhà trường nên cổ vũ học sinh tổ chức các loại hội đoàn, đề xướng học sinh đi sâu vào thực tiễn đời sống xã hội và đấu tranh cách mạng, tăng cường tự rèn luyện. Cù Thu Bạch dẫn thơ của thi sĩ Nga Nekrasov: "Mỗi người chưa chắc đã là thi sĩ, làm một 'công dân' mới là điều anh đáng làm", chỉ ra rằng các khoa của Đại học Thượng Hải đều nên có môn tự chọn "Chính trị hiện đại", —— thực ra là buổi tập hợp thảo luận nghiên cứu chung, tự do của các khoa vào mỗi thứ Hai hàng tuần. Học sinh cũng có thể tự mình tổ chức các hội nghiên cứu khác. Ông nói, loại hội nghiên cứu này có mấy điểm tốt: (1) Không phải ôm cứng sách giáo khoa chết cứng để học thuộc lòng; (2) Học sinh tự động ứng dụng phương pháp khoa học mà mình hiện biết vào đời sống thực tế; (3) Toàn trường học sinh cùng chung một đường có thể rèn luyện "ý thức tập hợp" của thanh niên; (4) Không phải đời sống công tử "trong phòng sách", mà là đời sống công dân trong xã hội. Người hướng dẫn phải giải thích luận đoán có hệ thống về các vấn đề đương thời của chính trị Trung Quốc, đại thế thế giới; phải cho học sinh nhiều cơ hội tự phát biểu ý kiến, thảo luận đáp biện.

Hoạt động giảng dạy của Đại học Thượng Hải cơ bản tiến hành theo phương châm quy hoạch nói trên. Họ dám đổi mới, áp dụng rất nhiều hình thức hay phương pháp hay để tiến hành giảng dạy khoa văn.

Về mặt bố trí chương trình giảng dạy, như đã đề cập ở trên, trường chú trọng việc rèn luyện kiến thức cơ bản, cố gắng mở rộng tầm hiểu biết cho sinh viên. Sinh viên khoa Xã hội học sau khi hoàn thành các môn bắt buộc và tự nguyện theo quy định, có thể nắm vững các nguyên lý chung, lịch sử cũng như tình hình nghiên cứu hiện trạng của khoa học xã hội. Khi tốt nghiệp, sinh viên có kiến thức nền tảng nhất định về văn học, lịch sử, triết học, kinh tế học, luật học, đồng thời có năng lực chuyên môn khá vững vàng, nắm vững tương đối thành thạo ngoại ngữ, cổ văn và phương pháp khảo cứu, v.v., có thể coi là nhân tài toàn diện trong lĩnh vực khoa học xã hội, đồng thời đặt nền móng cho việc theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu về khoa học xã hội. Đại học Thượng Hải chú trọng giáo dục nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác. Dưới sự chủ trì của Cù Thu Bạch, khoa Xã hội học đã mở các môn học như chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tài sản tư nhân và nguồn gốc nhà nước, chủ nghĩa tư bản thông tục, chủ nghĩa xã hội khoa học, v.v., đồng thời thông qua các môn học khác để luận giải học thuyết của chủ nghĩa Mác. Điều này cực kỳ hiếm thấy ở các trường đại học thời bấy giờ. Một số tác phẩm lý luận quan trọng trong thời kỳ đầu thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc có phần được ra đời trong quá trình giảng dạy tại Đại học Thượng Hải, như tác phẩm "Vấn đề lao động Trung Quốc" của Đặng Trung Hạ, "Vấn đề nông dân Trung Quốc" của Tiêu Sở Nữ, "Lịch sử tiến hóa Trung Quốc" của Thái Hòa Sâm, "Tình hình chính trị kinh tế Trung Quốc" của Vận Đại Anh (Dập Đại Anh), "Lịch sử tư tưởng xã hội" của Thi Tồn Thống, "Kinh tế học hiện đại" của An Thể Thành, "Đề cương diễn thuyết cách mạng dân tộc" của Đổng Diệc Tương, "Vấn đề thanh niên" của Dương Hiền Giang, v.v., trong đó các tác phẩm của Cù Thu Bạch là nhiều nhất, gồm bốn loại: "Xã hội học hiện đại", "Đại cương triết học xã hội", "Đại cương khoa học xã hội" và "Vấn đề dân tộc hiện đại". Thông qua việc giáo dục lý thuyết chủ nghĩa Mác, sinh viên bước đầu có được năng lực quan sát và nhận thức xã hội, nhiều sinh viên đã lấy nơi đây làm điểm xuất phát để bước lên con đường cách mạng.

Về phương pháp giảng dạy trên lớp, Đại học Thượng Hải có những cải cách trọng đại từ nội dung đến hình thức, quán triệt nguyên tắc lý luận gắn liền với thực tiễn, áp dụng phương pháp giảng dạy có trọng điểm, mang tính gợi mở dẫn dắt. "Không giống như các giáo sư đại học khác, bước lên bục giảng, đứng nói và khua tay múa chân suốt một tiếng đồng hồ rồi bỏ đi, chẳng màng đến điều gì. Những vị giáo sư như vậy tuyệt nhiên không tìm thấy một ai ở Đại học Thượng Hải. Các giáo sư của Đại học Thượng Hải, khi đã đảm nhận môn học này, họ luôn có thể tận tâm nghiên cứu làm sao để học sinh hiểu được? Làm sao để học sinh nghiên cứu môn học này tương đối dễ dàng hơn? Làm sao để học sinh thu nhận được những lợi ích từ môn học này? Đây đều là những điều mà các giáo sư Đại học Thượng Hải sẵn sàng nghiên cứu vì sinh viên, họ đều có thể gánh vác toàn bộ trách nhiệm này."① Bài giảng của nhiều giáo sư rất được sinh viên hoan nghênh, ví như môn "Lịch sử tiến hóa xã hội" do Thái Hòa Sâm giảng dạy, "Odyssey", "Iliad" do Thẩm Nhạn Băng giảng dạy, từ khóa nhà Tống do Du Bình Bá giảng dạy, cũng như các tiết học của Trương Thái Lôi, Dập Đại Anh, Tiêu Sở Nữ, v.v., đều vô cùng lôi cuốn, trở thành những tiết học ăn khách. Tiết học của Cù Thu Bạch dường như càng có sức hút đối với sinh viên hơn. Dưới đây là hồi ức của hai sinh viên lúc bấy giờ: ——

① Thi Triết Tồn: "Tinh thần của Đại học Thượng Hải", phụ san "Giác ngộ" của "Dân quốc nhật báo", ngày 23 tháng 10 năm 1923.

Thu Bạch là Chủ nhiệm khoa Xã hội học, đảm nhiệm các môn học Đại cương khoa học xã hội và Triết học xã hội. Lần đầu tiên nghe ông giảng bài, điều khiến tôi kinh ngạc là số lượng sinh viên bỗng nhiên tăng lên rất nhiều. Các bạn học khác nói cho tôi biết, ai nấy đều rất thích nghe tiết học của Thu Bạch. Ngoài sinh viên chính quy của khoa Xã hội học, còn có sinh viên khoa Trung văn, Anh văn, các đảng viên hoặc phần tử tiên tiến tích cực ở các trường đại học khác, thậm chí cả người thầy tốt của chúng tôi là Dập Đại Anh, Tiêu Sở Nữ, Chủ nhiệm bộ phận trung học phụ thuộc Đại học Thượng Hải là Hầu Thiệu Cừu và các đồng chí khác đều sẵn sàng đến nghe. ......

Khi phòng học bắt đầu yên tĩnh lại, tôi nhìn thấy Thu Bạch bước từ trongám đông vào phòng học, bước lên bục giảng. Anh mặc một chiếc áo vest tây, tay cầm một chiếc mũ, mái tóc chải ngược ra sau, trán rộng và phẳng, trên sống mũi đeo một cặp kính cận, rất phù hợp với khuôn mặt của anh. Anh mỉm cười ôn tồn, thân thiện, mở cặp da, lấy ra tài liệu giảng dạy và vở ghi chép, bắt đầu giảng bài. Thần thái của anh thong thả, điềm nhiên, giọng nói tuy không lớn nhưng ngay cả các bạn học đứng ngoài phòng học cũng có thể nghe thấy. Trong lời nói của anh không có từ ngữ hoa mỹ hay những lời bàn suông.

Trình độ của các bạn học không đồng đều, để mọi người có thể hiểu rõ, anh đã dẫn chứng những câu chuyện phong phú từ kim cổ Trung Hoa cho đến nước ngoài, phân tích vấn đề nông sâu dễ hiểu, kết hợp lý luận với đấu tranh thực tiễn trước mắt. Các bạn học đều rất nghiêm túc ghi chép, lỡ có người vì tham gia hoạt động xã hội mà vắng tiết, nhất định phải mượn vở của người khác chép lại thì mới có thể yên tâm đi ngủ① ——

① Dương Chi Hoa: "Nhớ Thu Bạch". "Hồng kỳ phiêu phiêu", số 8.

Cù Thu Bạch vừa coi trọng việc ân cần dạy dỗ sinh viên trên lớp, vừa chú ý hướng dẫn sinh viên sau giờ học, kiên nhẫn chỉ bảo, giúp họ thu nhận thêm nhiều kiến thức để bù đắp cho sự thiếu hụt của việc giảng dạy trên lớp.

Thế nhưng, người thầy giáo tuyệt vời nhất lại chính là Cù Thu Bạch. Hầu như chiều nào sau giờ học anh cũng đến chỗ chúng tôi. Thế là, căn phòng nhỏ trên lầu gác của chúng tôi trở nên náo nhiệt. Đề tài trò chuyện của anh rất rộng, anh nói về Hy Lạp, La Mã, nói về thời kỳ Phục hưng, cũng nói về đời Đường, Tống, Nguyên, Minh. Anh không chỉ nói về người đã khuất, mà còn nói về người sống. Anh không phải kể chuyện cho trẻ con, giảng sách cho học sinh, mà xem chúng tôi như những người bạn đồng hành, cùng nhau du ngoạn khắp kim cổ tung hoành, đông tây nam bắc. Tôi thường thắc mắc tại sao anh không dạy học ở khoa Văn học mà lại dạy ở khoa Xã hội học? Anh giảng triết học ở đó, triết học rốt cuộc là gì?

Chắc là rất thâm sâu phải không? Anh nhất định rất tinh thông triết học! Nhưng anh không giảng triết học với chúng tôi, mà chỉ giảng văn học, giảng đời sống xã hội, giảng muôn hình vạn trạng trong đời sống xã hội. Sau này, để giúp chúng tôi có thể nhanh chóng thấu hiểu vẻ đẹp ngôn ngữ của Pushkin, anh dạy chúng tôi đọc thơ Pushkin bằng tiếng Nga. Phương pháp dạy của anh rất đặc biệt, sau khi học sơ qua về chữ cái đánh vần, liền trực tiếp đọc thơ nguyên bản, giảng văn pháp ngay trong câu thơ, giảng sự biến cách, giảng đặc điểm sử dụng từ ngữ tiếng Nga, giảng vẻ đẹp dùng từ của Pushkin. Để đọc một bài thơ, chúng tôi phải học hơn hai trăm từ mới, văn pháp, nhờ có thơ mà giống như đã nuốt trọn hoàn toàn vậy. Khi chúng tôi đọc được ba, bốn bài thơ, bản thân chúng tôi cứ ngỡ rằng mình đã nắm vững tiếng Nga rồi vậy.① ——

① Đinh Linh: "Đồng chí Cù Thu Bạch mà tôi quen biết", "Văn hối tăng san" số 2 năm 1980.

Khoa Xã hội học dần dần trở thành khoa lớn nhất của Đại học Thượng Hải, trong trường thường lấy khoa học xã hội làm chủ đạo để tổ chức các hoạt động học thuật ngoại khóa. Từ mùa xuân năm 1923 đến nửa đầu năm 1925, nhà trường đã tổ chức các buổi giảng tọa đặc biệt, mời các bậc danh lưu trong và ngoài nước đến trường diễn thuyết. Như Lý Đại Chiêu giảng "Đại cương sử học", "Tiến hóa và tiến bộ" và "Giải đáp thắc mắc về chủ nghĩa xã hội"; Mã Quân Vũ giảng "Triết học nhất nguyên"; Hồ Thích giảng "Khoa học và quan nhân sinh"; Dương Hạnh Phật giảng "Quan sát tương lai chính trị Trung Quốc từ phương diện xã hội"; Chương Thái Viêm giảng "Hệ thống phát âm tiếng Trung"; Quách Mạt Nhược giảng "Sứ mệnh xã hội của văn học"; học giả người Mỹ Ward giảng "Về khoa học xã hội và vấn đề xã hội". Mùa hè năm 1924, nhà trường tổ chức "Hội giảng mùa hè". Trong tám tuần từ ngày 6 tháng 7 đến ngày 31 tháng 8, tổng cộng có ba mươi lăm học giả danh lưu tham gia diễn thuyết, thực hiện năm mươi mốt báo cáo học thuật, người nghe đông như mây, khung cảnh thịnh vượng chưa từng có. Trong các bài báo cáo có "Đại cương khoa học xã hội" của Cù Thu Bạch, "Lịch sử cách mạng Trung Quốc" của Uông Tinh Vệ, "Chủ nghĩa Tam Dân" của Đới Quý Đào, "Lịch sử ngoại giao Trung Quốc" của Diệp Sở Thương, v.v. Những buổi bài giảng, diễn thuyết này có quan điểm khác nhau, thậm chí hoàn toàn đối lập, nhưng đối với việc làm sôi nổi không khí học thuật, mở rộng tầm nhìn của sinh viên thì đều có ích lợi.

Do sự đề xướng của nhà trường, sinh viên đã tổ chức các hội đoàn đủ mọi thể loại. Như Hội nghiên cứu vấn đề xã hội, lấy tôn chỉ "nghiên cứu bệnh lý xã hội, thúc đẩy sức khỏe xã hội"①, hội viên có hơn tám mươi người, ngoài việc tổ chức các buổi diễn thuyết, mỗi tuần họp lệ một lần, thảo luận các vấn đề xã hội quan trọng. Ngoài ra, như Hội nghiên cứu chủ nghĩa Tam Dân, Trung Quốc Cô Tinh Xã, Ủy ban giáo dục bình dân, Hội nghiên cứu văn học Hồ Ba, v.v., đều có khuynh hướng chính trị rõ rệt, kết hợp nghiên cứu học thuật với cải tạo xã hội. Điều này đều có ý nghĩa đối với việc bồi dưỡng khả năng phân tích vấn đề và tiến hành công tác độc lập cho sinh viên ——

① "Bảng tóm tắt các hội đoàn sinh viên", "Đại học Thượng Hải nhất lãm", ấn phẩm lưu nội bộ không bán, bản năm 1924.

Tình yêu rực lửa như lửa

Ngay vào lúc này, tình yêu đã bước vào cuộc đời của Cù Thu Bạch.

Mọi chuyện bắt đầu từ chuyến đi Nam Kinh của Cù Thu Bạch vào mùa hè năm 1923. Như đã nói ở trước, sau Đại hội III của Đảng, Đoàn Thanh niên tổ chức Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ hai của Đoàn tại Nam Kinh, Cù Thu Bạch đã đến dự. Trong thời gian đại hội, Thi Tồn Thống kéo anh đi thăm hai cô gái từng học tại Trường Nữ sinh Bình dân Thượng Hải, một người là Đinh Linh, một người là Vương Kiếm Hồng. Ngay lần gặp đầu tiên, Cù Thu Bạch đã để lại cho họ ấn tượng sâu sắc. Đinh Linh sau đó hồi tưởng lại: "Người bạn mới này dáng người gầy cao, đeo một cặp kính lão, nói giọng Nam Kinh phổ thông, lúc gặp mặt nói ít nhưng rất lanh lợi, khi có thể nói một hai câu trêu đùa thì điềm nhiên thêm thắt vài câu, khiến người ta vui vẻ, dùng ánh mắt không làm kinh động người khác lướt nhẹ qua một cách tĩnh lặng, cả tôi và Kiếm Hồng đều cho rằng anh ấy là một đảng viên cộng sản xuất sắc. Người này chính là đồng chí Cù Thu Bạch"①. Chẳng bao lâu sau, họ lại đến thăm hai người. Cù Thu Bạch kể chuyện Liên Xô cho họ nghe, điều này khơi gợi sự hứng thú vô cùng của họ. Trước kia, khi ở trường nữ sinh bình dân, hai người cũng từng nghe một đồng chí từ Liên Xô trở về kể về tình hình Liên Xô. Cảm nhận mà hai giảng viên mang lại cho họ lại khác biệt đến thế, vị trước kia giống như thầy bói xem voi, còn cách giảng của Cù Thu Bạch lại giống như đầu bếp thành thạo lột măng, cực kỳ nắm đúng trọng tâm, khiến người nghe cảm nhận được tầng lớp rõ ràng, khúc chiết từng ly từng tí. Khi Cù Thu Bạch biết được họ đã đọc một số sách của Tolstoy, Pushkin, Gorky, lời nói của anh lại càng nhiều hơn. Hai người nghe say sưa hệt như trẻ nhỏ nghe người lớn kể chuyện ngày xưa. Có lẽ có thể nói thế này: Cù Thu Bạch thuộc về kiểu người — thần thái tuấn tú, phong cốt hiên ngang, chân thành thẳng thắn, hoàn toàn không chút kiểu cách, khiến người ta nhìn vào là tạp niệm tan biến hết, tự nhiên sinh ra lòng ái mộ. Họ và anh, trước khi trở thành thầy trò, đã trở thành bạn bè từ lúc nào rồi ——

① Đinh Linh: "Đồng chí Cù Thu Bạch mà tôi quen biết". "Văn hối tăng san" số 2 năm 1980.

Vương Kiếm Hồng, tên cũ là Vương Thục Phan, người Hữu Dương, Tứ Xuyên. Mồ côi mẹ từ nhỏ. Cha là Vương Phổ Sơn, giỏi y thuật, từng làm nghị sĩ quốc hội. Năm 1918 khi Đinh Linh thi đậu vào khoa dự bị Trường Sư phạm Nữ sinh số 2 Đào Nguyên, Hồ Nam, Vương Kiếm Hồng đã là học sinh năm hai của trường sư phạm rồi. Năm 1919 sau khi Phong trào Ngũ Tứ bùng nổ, Vương Kiếm Hồng trở thành người đi đầu trong phong trào học sinh của toàn trường. Cô có một đôi mắt thông minh, sắc bén, kiên định. Trong một số buổi tranh biện có sự tham gia của hiệu trưởng, giáo viên, những bài diễn thuyết mang tính kích động mà lại cực kỳ tài tình trong ứng biến của cô thường khơi dậy nhiệt huyết của toàn thể học sinh, hầu như mỗi câu đều khơi dậy tiếng vỗ tay như sấm dậy, khiến những vị hiệu trưởng, giáo viên thủ cựu kia phải há hốc mồm ngạc nhiên, không biết phải làm sao. Lời đánh giá ca ngợi của Đinh Linh dành cho cô là: Cô giống như một ngọn lửa rực cháy, một thanh bảo kiếm, một mũi nhọn không biết sợ hãi, dũng mãnh tiến lên phía trước. Chẳng bao lâu sau, Vương Kiếm Hồng đến Thượng Hải, vào học tại trường nữ sinh bình dân do Trần Độc Tú, Lý Đạt và những người khác sáng lập, đồng thời tham gia công tác phụ nữ. Ngày 10 tháng 12 năm 1921, tờ tạp chí phụ nữ đầu tiên do Đảng Cộng sản Trung Quốc khởi xướng sáng lập mang tên "Tiếng nói phụ nữ" đã ra mắt số đầu tiên tại Thượng Hải, Vương Kiếm Hồng đã tham gia công tác biên tập. Cô còn viết bài cho các tạp chí như "Tiếng nói phụ nữ", "Dân phong". Cô nhiệt thành với chủ nghĩa xã hội, nhiệt thành với giải phóng phụ nữ, nhiệt thành với việc cầu thị vươn lên. Kỳ nghỉ đông năm 1921, cô về Thường Đức, vận động Đinh Linh đến Thượng Hải vào trường nữ sinh bình dân. Thế nhưng, chẳng bao lâu sau họ không thỏa mãn với việc học tập sinh hoạt tại trường nữ sinh bình dân, lại cùng nhau đến Nam Kinh. Hơn một năm nay, hai cô gái thắt lưng buộc bụng, gom góp số tiền tiết kiệm được để mua sách hết. Đúng lúc họ đang khao khát thỏa mãn thêm nhiều khát vọng tri thức, thì quen biết được người thầy, người bạn tốt là Cù Thu Bạch này.

Cù Thu Bạch vô cùng hào hứng lắng nghe họ kể về cuộc sống trôi nổi bấp bênh suốt một năm qua, cũng như những ảo tưởng phi thực tế của họ. Anh khuyến khích họ đến khoa Văn học Đại học Thượng Hải dự thính. Anh đảm bảo họ đến đó có thể tự do dự thính, tự do lựa chọn, để xua tan nỗi lo lắng đoán già đoán non rằng Đại học Thượng Hải lại là ngôi trường nữ sinh bình dân thứ hai. Thế là, họ đã đến khoa Ngôn ngữ văn học Trung Quốc Đại học Thượng Hải.

Vương Kiếm Hồng thích thơ ca từ cũ, đặc biệt thích nghe các bài từ đời Tống do Du Bình Bá giảng dạy, thường ngâm nga với giọng điệu trầm bổng dịu dàng. Sau giờ học, Cù Thu Bạch thường xuyên đến chỗ ở của họ để dạy họ học tiếng Nga; có lúc cùng vợ chồng Thi Tồn Thống đi dạo với họ ở công viên Tống Giáo Nhân gần đó. Lúc này, Vương Kiếm Hồng đã yêu Cù Thu Bạch rất sâu đậm, nhưng cô lại chôn giấu tình yêu ở tận đáy lòng. Cù Thu Bạch cũng vậy, yêu trong lòng nhưng lại tự bó buộc hành động của mình. Anh không thường xuyên đến căn phòng nhỏ của họ nữa, cho dù có đến thì đa phần cũng trầm mặc ít nói, không còn bàn luận rôm rả, phong thái linh hoạt như những ngày trước nữa. Lòng tự tôn của con người đôi khi sẽ hủy hoại trái cây tình yêu đã chín muồi trong khoảnh khắc. Vương Kiếm Hồng không chịu đựng nổi sự dằn vặt của tình cảm, cô nói với Đinh Linh rằng cô chuẩn bị cùng cha trở về Hữu Dương, Tứ Xuyên. Đinh Linh hỏi cô tại sao, cô chỉ cười khổ một tiếng: "Tư tưởng của con người luôn sẽ có sự thay đổi, xin cậu hãy tha thứ cho tớ." Đinh Linh cảm thấy khó hiểu bất ngờ trước sự thay đổi đột ngột và quyết định vội vàng này của cô bạn gái, trước đó hoàn toàn không bàn bạc gì với mình. Đang lúc bực bội thì Cù Thu Bạch đến thăm, Đinh Linh quát lên với anh: "Chúng tôi không học tiếng Nga nữa, anh đi đi! Đừng bao giờ đến nữa!" Anh mang theo vẻ mặt kinh ngạc rời đi. Hôm đó, Đinh Linh vô tình phát hiện ra những câu thơ do Vương Kiếm Hồng viết ở dưới tấm đệm giường của cô, những tình cảm yêu đương đang cháy bỏng trong câu thơ ấy hoàn toàn là dâng hiến cho Cù Thu Bạch. Đinh Linh chợt hiểu ra: "Cô ấy đang yêu Thu Bạch tha thiết. Cô ấy là một người sâu sắc, cô ấy có thể khóa chặt tình yêu trong lòng, tự bóp nghẹt nó chứ tuyệt đối không bộc lộ ra ngoài để mặc người ta bàn tán hay chê cười." Đinh Linh muốn giúp đỡ người bạn thân, cứu cô ấy ra khỏi nỗi đau khổ trong tình yêu, thành đôi cho cặp tình nhân đang yêu say đắm này.

Nơi ở của Cù Thu Bạch cách trường không xa. Phố xá ở đây không rộng, là một dãy nhà lầu mang phong cách phương Tây. Đinh Linh đến đây, Cù Thu Bạch đang dùng bữa cùng vợ chồng chủ nhà. Nhìn thấy Đinh Linh, anh lập tức đứng dậy chào hỏi, người em trai Vân Bạch của anh dẫn cô lên một căn phòng tinh tế trên lầu. Trong phòng rất trang nhã, một chiếc giường lò xo rộng lớn, ba tủ sách chứa đầy ngoại văn đóng bìa cứng, xen kẽ ở giữa là vài chồng sách đóng gáy chỉ. Trên chiếc bàn viết lớn đặt mấy cuốn sách cùng một số bản thảo, tập bản thảo và văn phòng tứ bảo; một chiếc đèn bàn chụp chao lụa màu hồng phấn tăng thêm một lớp ánh sáng dịu dàng cho những món đồ vặt vỡ vụn này. Khi Đinh Linh đang quan sát cách bài trí trong phòng, Cù Thu Bạch đi lên lầu, thái độ vẫn giống như ngày thường, cứ như thể trò đùa tai quái của Đinh Linh hồi chiều hoàn toàn chưa từng xảy ra vậy. Anh dùng ánh mắt đầy hứng thú, dò xét, thân thiết nhìn Đinh Linh, dò dỏi nói: "Các cậu vẫn học tiếng Nga chứ, nhất định ngày nào anh cũng sẽ đến dạy. Sao thế, một mình cậu đến đây à?" Đinh Linh lặng lẽ đưa tập thơ của Vương Kiếm Hồng cho anh. Anh lùi sang một bên để đọc, đọc rất lâu mới lại bước tới, dùng giọng nói run rẩy hỏi: "Đây là Kiếm Hồng viết à?" Đinh Linh đáp: "Đương nhiên là Kiếm Hồng. Anh phải biết rằng, Kiếm Hồng là người trân quý nhất trên thế giới này. Anh đi đi, đến ký túc xá của chúng tôi đi, cô ấy đang ở đó. Em sẽ ở lại đây, hai tiếng nữa mới về. Thu Bạch! Kiếm Hồng là người bạn tốt nhất của em, em không đành lòng để cô ấy về quê nhà, cô ấy không có mẹ, chẳng phải anh cũng không có mẹ sao?" Anh từng kể cho họ nghe chuyện mẹ tự sát, lúc nghe họ đều rất đau lòng. "Hai người sẽ là một cặp đôi yêu nhau tuyệt vời nhất, em mong hai người được hạnh phúc."

Cù Thu Bạch nắm nhẹ tay Đinh Linh, nói rằng: "Anh cảm ơn em." Sau đó đi đến ký túc xá của Vương Kiếm Hồng. Khi Đinh Linh trở lại đó, mọi thứ đều trở nên tốt đẹp tuyệt vời, bầu không khí vô cùng dịu dàng hài hòa, trên bàn đầy rẫy những mẩu giấy viết chữ vương vãi, xem ra họ dùng bút để trò chuyện với nhau. Cù Thu Bạch sắp đi, Đinh Linh gỡ bức ảnh toàn thân của Vương Kiếm Hồng trên tường xuống, tặng cho anh. Anh nhét bức ảnh vào ngực áo, nhìn hai người họ một cái rồi đi xuống lầu.

Chẳng bao lâu sau, vào tháng 1 năm 1924, họ kết hôn. Lúc này Đại học Thượng Hải dời đến đường Seymour, họ cũng dời đến đường Mưrming gần đó. Đây là một căn nhà hẻm hai lầu hai tầng trệt. Thi Tồn Thống ở phòng sườn đông tầng trệt, gian khách sảnh ở giữa làm phòng ăn. Phòng chính trên lầu là nơi ở của Cù Vân Bạch, phòng sườn đông đặt mấy tủ sách của Cù Thu Bạch, Vương Kiếm Hồng và Cù Thu Bạch ở trong một căn phòng nhỏ phía sau phòng sườn đông, Đinh Linh ở căn phòng nhỏ trên lầu qua đường. Bà mụ A Đổng ở gian lợC (phòng nhỏ trên gác), nấu nướng, dọn dẹp phòng ốc, giặt giũ cho cả đại gia đình này. Cuộc sống của gia đình chín miệng ăn hoàn toàn do Cù Vân Bạch đứng ra lo toan.

Trong thời gian nghỉ đông, Cù Thu Bạch ít đi ra ngoài hơn. Sau khi khai giảng, anh cũng thường quyến luyến gia đình. Mỗi khi ra ngoài hàng ngày, anh mặc vest phẳng phiu, diện mạo gọn gàng ngăn nắp, tinh thần phấn chấn, tràn đầy sức sống. Ngoài việc giảng bài cho Thượng Đại, anh còn làm phiên dịch cho Borodin. Thường bận rộn bên ngoài cả ngày, tối đến vẫn phải tranh thủ viết bài, ngồi suốt đêm bên bàn trà, pha một chén trà, châm mấy điếu thuốc, Vương Kiếm Hồng ở bên cạnh bầu bạn. Một đêm anh có thể dịch được vạn chữ, chữ viết trên giấy viết thư vẫn ngay ngắn, thanh tú, hầu như không sửa một chữ nào. Có những lúc bôn ba cả ngày, trở về vẫn rất hứng khởi, cùng Vương Kiếm Hồng đàm luận thơ ca, làm thơ. Ngày nào anh cũng làm thơ, hết cuốn này đến cuốn khác, toàn là thơ tình tặng Vương Kiếm Hồng. Hàng ngày họ bàn luận về Lý Bạch, Đỗ Phủ, Hàn Dũ, Tô Thức, Lý Thương Ân, Lý Hậu Chủ, Lục Du, Vương Ngư Dương, Trịnh Bản Kiều... Cù Thu Bạch đôi khi khắc những câu thơ họ yêu thích nhất lên các loại đá Thanh Điền, đá Thọ Sơn tinh xảo đủ kiểu. Vương Kiếm Hồng vốn có nền tảng văn học cổ điển Trung Quốc khá tốt, nhưng lại say mê yêu thích đến thế là nhờ sự bồi dưỡng và vun đắp của Cù Thu Bạch.

Sở thích của Cù Thu Bạch rất đa dạng, có lúc anh dạy Vương Kiếm Hồng, Đinh Linh hát khúc Côn khúc "Mẫu đơn đình", dạy họ thổi tiêu theo nhịp điệu, dạy họ thêu thùa: Anh vẽ hoa và chim lên lụa hoặc vải bông, sau đó đề thêm thơ từ, để họ tự tay thêu. Những lúc rảnh rỗi vào buổi tối, có mấy lần, Cù Thu Bạch và Vương Kiếm Hồng đến căn phòng nhỏ của Đinh Linh, quây quần ngồi quanh lò sưởi hỏa lò bằng dầu hỏa, tắt đèn điện đi, chỉ có ánh lửa từ các lỗ nhỏ trên nắp lò chiếu lên trần nhà, giống như vòng quang phổ của một đóa hoa, mờ ảo chớp nhóa, tô điểm cho căn phòng một bầu không khí mờ ảo tuyệt diệu. Lúc này Cù Thu Bạch luôn kể cho họ nghe những giai thoại văn đàn, tài hùng biện của anh rất tốt, lại thường mang theo sự hóm hỉnh. Anh nói về Thẩm Nhạn Băng và Trịnh Chấn Đạc, cũng nói về Từ Chí Mo và Úc Đạt Phu, mà đối với hai người họ, dường như tất cả những điều này đều vô cùng mới mẻ. Đinh Linh sau đó nói rằng: "Em chỉ là một học sinh tiểu học, nghe với vẻ vô cùng thú vị. Đây là bài học vỡ lòng đầu tiên của em về chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩa hiện thực cũng như vì nhân loại, vì nghệ thuật trong văn học. Lúc đó những lời bàn luận của đồng chí Thu Bạch rất rộng lớn, em vẫn chưa thể nắm bắt được ý kiến và điểm chính của anh ấy, chỉ cảm thấy sự phi phàm, sự cao siêu của anh ấy, anh ấy dường như đứng vượt lên trên mọi loại ý kiến."① ——

① Đinh Linh: "Đồng chí Cù Thu Bạch mà tôi quen biết". "Văn hối tăng san" số 2 năm 1980.

Ngày 20 tháng 1, Cù Thu Bạch tham gia Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Quốc dân đảng tại Quảng Châu. Trong thời gian hội nghị, anh luôn nhớ nhung Vương Kiếm Hồng ở tận Thượng Hải, hầu như ngày nào cũng gửi về một bức thư viết bằng giấy vân hoa năm màu, trong thư thường kẹp cả thơ.

Ngày 12 tháng 1 năm 1924:

...Em cứ khăng khăng yêu anh, anh cứ khăng khăng yêu em — đây là oan gia, đây là "hạnh phúc". Chà! Anh hận không thể chắp cánh bay về hôn...

Yêu đương vốn không nhất thiết phải so đo hạnh phúc hay không hạnh phúc. Yêu đương sinh ra là đã có sẵn từ bẩm sinh... Chỉ vì "một giọt nước mắt chua xót" ấy, vì cái ý vị "khí thế u u ập vào tim anh" ấy thì cũng đáng để yêu rồi — đây là thứ cảm giác vô cùng cao thượng ở nhân gian!

Bây giờ anh có lẽ có thể được coi là một nửa "con người" rồi.

Meng Ke! Meng Ke! Anh gọi em, em không nghe thấy, chỉ đành vẽ thêm vài dấu "!!!!", đáng thương thay, đáng thương thay!

“Meng Ke” là phiên âm tiếng Pháp của từ “trái tim tôi”, Cù Thu Bạch gọi Vương Kiếm Hồng là Meng Ke, chính là xem cô như trái tim quý giá, yêu sâu sắc vô cùng.

Ngày 16 tháng 2:

Hai ngày nay tuy không có giấc mơ, nhưng khi làm việc anh lúc nào cũng như đang mơ — lúc nào cũng chập chờn bóng hình em... Không có em, anh sống sao nổi? Trước kia không có em, không biết đã trải qua thế nào nữa, anh thật sự không hiểu nổi. Sau này không có em thì sẽ thế nào đây? Anh hy vọng anh mất đi trước em...

Ngày 28 tháng 2:

Anh khổ lắm — bản thân anh không có mệnh lệnh của em, thật sự không cách nào giải quyết vấn đề nhân sinh của mình. Anh tự thừa nhận mình là "tù nhân của tình yêu", "tù nhân của tình yêu"! Anh coi như đã bị chinh phục hoàn toàn rồi!

Con người đâu phải cây cỏ gỗ đá, ai cũng có thất tình lục dục gần giống nhau, trong đó bao gồm tình cảm phu phụ và tình yêu đồng chí. Trong đời sống tình yêu, có niềm vui, cũng sẽ có đau khổ. Tình yêu tân hôn, nỗi khổ chia ly, bất cứ ai cũng khó tránh khỏi. Cù Thu Bạch trẻ tuổi và đa tình trong hoàn cảnh chia tay người vợ yêu dấu không lâu sau ngày cưới, viết ra những dòng chữ yêu đương rực lửa như lửa ấy, là thứ tình cảm hoàn toàn bình thường và lành mạnh.

Anh không chỉ trân quý tình yêu của bản thân, mà còn khao khát tình yêu của xã hội loài người:

Chúng ta cần một xã hội cùng sinh sống thân ái yêu thương lẫn nhau, chứ không cần một nhà kho máy móc đâu. Mầm tình non nớt này chính là hy vọng trong tương lai của nhân loại.

Cần phải yêu, tất cả chúng ta đều phải yêu — có phải vậy không?

— Không có yêu thì không có sinh mệnh; ai sợ yêu,

ai trốn tránh yêu, kẻ đó không phải người tự do,

kẻ đó không phải hồn hoa tự do.① ——

① Thư gửi Vương Kiếm Hồng, ngày 13 tháng 1 năm 1924.

Anh không chỉ khao khát tình yêu của xã hội loài người, mà còn muốn bằng sự phấn đấu của chính mình để giành lấy sự thực hiện của tình yêu đó, giành lấy sự đến sớm của thế giới hoàn toàn mới này. Trong một bài thơ đính kèm bức thư gửi Vương Kiếm Hồng, anh viết:

Muôn gò giận biếc đấu giá rét, nhặt nhũn bùn non dựng ổ cũ.

Ta là chim én đầu tiên chốn Giang Nam, mang sắc xuân bay lên ngọn mây.

Nhà cách mạng trẻ tuổi, mang đầy lòng hào khí cất tiếng gọi tương lai tươi sáng. Anh biết bao mong ước bản thân chính là một chú én xanh bay vút thẳng lên tầng mây, ngậm sắc biếc trải màu xanh, khiến cho đại dã tràn trề sức sống, mang mùa xuân đến với nhân gian, khiến cho đất nước Trung Hoa cổ kính hồi xuân tái tạo. Bài thơ nhỏ này tượng trưng cho thanh xuân, sự nhiệt liệt, theo đuổi, niềm tin, có thể xem như lời thề phấn đấu không ngừng nghỉ, dũng mãnh tiến lên phía trước của cuộc đời Cù Thu Bạch.

Đánh lui trào lưu nghịch đảo phản cộng hữu khuynh

Trong cao trào hợp tác Quốc - Cộng, từ đầu đến cuối vẫn tiềm ẩn một dòng lưu nghịch đảo. Các thế lực hữu khuynh trong Quốc dân đảng đại diện cho lợi ích của giai cấp địa chủ đại tư sản mục nát và chủ nghĩa đế quốc, kiên quyết phản đối Tôn Trung Sơn cải tổ Quốc dân đảng, phản đối thu nạp những người cộng sản gia nhập Quốc dân đảng, kết thành mặt trận thống nhất cách mạng, thi hành chủ nghĩa Tam Dân mới, thực hiện cuộc cách mạng quốc dân chống đế quốc chống phong kiến.

Trước khi Quốc dân đảng chính thức cải tổ, Đặng Trạch Như và mười một người khác đã cùng ký tên dâng thư lên Tôn Trung Sơn, "đàn hạc" cái gọi là "âm mưu" giúp Quốc dân đảng cải tổ của những người cộng sản. Tại Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Quốc dân đảng, Phùng Tự Do, Mã Tố, Giang Vỹ Phiên v.v. đã công kích đảng viên cộng sản "bắc đảng" (vắt chân qua hai đảng), mưu đồ phá hoại sự hợp tác Quốc - Cộng. Sau khi cải tổ, do những người cộng sản nắm giữ một phần khá lớn quyền lực trung ương và địa phương, lại càng làm cho phái hữu thêm đố kỵ và phản đối. Từ tháng 3 đến tháng 6 năm 1924, lần lượt có Lưu Thành Ngu, Phùng Tự Do, Tạ Anh Bá, Từ Thanh Hòa, Tôn Kính Á, Chu Hợp Trung, Tôn Khoa, Hoàng Quý Lục v.v., lần lượt đến gặp trực tiếp Tôn Trung Sơn để khiếu kiện hoặc dâng văn tố cáo những người cộng sản. Ngày 18 tháng 6, các Ủy viên Ủy ban Giám sát Trung ương Quốc dân đảng là Đặng Trạch Như, Trương Kế, Tạ Trì được sự đồng ý trước của Tưởng Giới Thạch và những người khác, đã cùng ký tên đệ trình thư đàn hạc lên Ủy ban Chấp hành Trung ương Quốc dân đảng, đồng thời dâng thư lên Tôn Trung Sơn, yêu cầu ông "đốc thúc Trung ương chấp hành khẩn trương xử lý nghiêm minh, nhằm duy trì gốc rễ."① Thư đàn hạc công kích rằng: "Đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc và đoàn viên Đoàn Thanh niên Xã hội Chủ nghĩa Trung Quốc gia nhập bản đảng làm đảng viên, thực ra là lấy đảng đoàn cộng sản hoạt động trong bản đảng, ngôn luận hành động của họ đều không trung thực với bản đảng, trái với đảng nghĩa, phá hoại đảng đức, thực sự có sự cản trở trọng đại đối với sự sinh tồn phát triển của bản đảng... Chỗ vi phạm kỷ luật của họ lại càng nghiêm trọng, quan hệ vô cùng to lớn, không dám xem nhẹ"②. Những cái gọi là chứng cứ mà thư đàn hạc đưa ra chủ yếu là ba văn kiện của Đảng Cộng sản Trung Quốc và Đoàn Thanh niên, cùng các bài viết phê phán Quốc dân đảng đăng trên "Tân thanh niên", "Hướng đạo", "Dân quốc nhật báo · Giác ngộ". Dưới đây xin sao lục nguyên văn ba văn kiện được liệt kê trong thư đàn hạc như sau:

Đoạn trích nghị quyết của Đảng Cộng sản Trung Quốc về phong trào quốc dân và vấn đề Quốc dân đảng③ "Giai cấp công nhân chưa lớn mạnh lên được, tự nhiên không thể sản sinh ra một Đảng Cộng sản lớn mạnh — một đảng đại quần chúng, để ứng phó với nhu cầu cách mạng hiện nay. Do đó Ủy ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản nghị quyết, Đảng Cộng sản Trung Quốc phải hợp tác với Quốc dân đảng Trung Quốc, đảng viên cộng sản nên gia nhập Quốc dân đảng. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc từng cảm nhận sự cần thiết này, tuân theo nghị quyết này. Đại hội toàn quốc lần này cũng thông qua nghị quyết này.

"Chúng ta gia nhập Quốc dân đảng, nhưng vẫn bảo lưu tổ chức của mình, và phải nỗ lực từ các đoàn thể công nhân khác nhau, từ phái tả Quốc dân đảng, hấp thu những phần tử cách mạng thực sự có giác ngộ, dần dần mở rộng tổ chức của chúng ta, thắt chặt kỷ luật của chúng ta, để làm nền tảng cho một Đảng Cộng sản quần chúng lớn mạnh. Chúng ta trong Quốc dân đảng phải chú ý những việc sau đây:

(1) Trong tuyên truyền chính trị, bảo lưu chân diện mục không thỏa hiệp với bất kỳ kẻ đế quốc nào bất kỳ quân phiệt nào của chúng ta;

(2) Ngăn cản Quốc dân đảng dồn toàn lực vào hành động quân sự, mà xem nhẹ tuyên truyền chính trị đối với quần chúng, đồng thời ngăn cản khuynh hướng thỏa hiệp trong phong trào chính trị, khuynh hướng cải lương trong phong trào lao động của Quốc dân đảng;

(3) Đảng viên Đảng Cộng sản và đoàn viên Đoàn Thanh niên trong Quốc dân đảng lời nói hành động đều phải đoàn kết nhất trí;

(4) Phải nỗ lực khiến Quốc dân đảng xích lại gần Liên Xô, luôn luôn cảnh tỉnh Quốc dân đảng, chớ để bị những cường quốc tham lam xảo quyệt lừa phỉnh.

"Chúng ta phải nỗ lực mở rộng tổ chức của Quốc dân đảng ra toàn Trung Quốc, khiến các phần tử cách mạng toàn Trung Quốc tập trung vào Quốc dân đảng, để ứng phó với nhu cầu cách mạng quốc dân Trung Quốc hiện nay... Đấu tranh chính trị hiện nay, tự nhiên chỉ là phong trào quốc dân, phong trào bài trừ thế lực bên ngoài và quân phiệt. Do đó trong quần chúng lao động phải có tuyên truyền phong trào quốc dân quy mô lớn, mở rộng Quốc dân đảng cách mạng quốc dân. Đồng thời phàm là những ai đã hiểu rõ sự cần thiết của cách mạng quốc dân, tiến lên muốn có phần tử cách mạng giác ngộ giai cấp, thì nên gia nhập tổ chức của chúng ta tối đa, và nên tuyên truyền phổ biến trong quần chúng sự cần thiết phải ủng hộ lợi ích giai cấp lao động trong phong trào quốc dân." ——

① "Án gốc Ủy ban Giám sát Trung ương đàn hạc Cộng sản đảng · (Giáp) Văn dâng Thủ tướng".

② "Án gốc Ủy ban Giám sát Trung ương đàn hạc Cộng sản đảng · (Ất) Thư gửi Ủy ban Chấp hành Trung ương".

③ Thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ ba của Đảng Cộng sản Trung Quốc tháng 6 năm 1923.

Đoạn trích nghị quyết báo cáo của Đoàn Thanh niên Xã hội Chủ nghĩa Trung Quốc về Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ ba của Đảng Cộng sản Trung Quốc:① ——

① Thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai của Đoàn Thanh niên Xã hội Chủ nghĩa Trung Quốc ngày 25 tháng 8 năm 1923.

"Bản đoàn nên nỗ lực hỗ trợ Đảng Cộng sản Trung Quốc, 'mở rộng tổ chức của Quốc dân đảng ra toàn Trung Quốc'; 'trong quần chúng lao động phải có tuyên truyền cách mạng quốc dân quy mô lớn, mở rộng Quốc dân đảng cách mạng quốc dân'. Đồng thời Đại hội nêu rõ bản đoàn càng phải chú ý tuyên truyền phong trào quốc dân mãnh liệt, nhằm thúc đẩy hành động cách mạng quốc dân (như biểu tình và đình công chính trị v.v.)".

"Đoàn viên bản đoàn gia nhập Quốc dân đảng, phải chịu sự chỉ huy của Ủy ban Chấp hành các cấp bản đoàn. Nhưng Ủy ban Chấp hành các cấp của bản đoàn, phải chịu sự chỉ huy muôn mặt của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Ủy ban Chấp hành các cấp của đảng đối với vấn đề đoàn viên gia nhập Quốc dân đảng. Đoàn viên bản đoàn trong Quốc dân đảng (1) nên tán trợ chủ trương của đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc, hoàn toàn nhất trí với lời nói hành động của họ; (2) bản đoàn nên bảo lưu tổ chức độc lập chặt chẽ của bản đoàn".

Nghị quyết về công tác và thái độ của các đồng chí trong Quốc dân đảng:① ——

① Đăng trong san phẩm của Đoàn số 7 (ngày 11 tháng 4 năm 1924), thông qua tại Hội nghị toàn thể lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tháng 2 năm 1924.

"Các đồng chí của chúng ta, khi tham gia mỗi loại tổ chức mỗi loại công tác của Quốc dân đảng, nên thảo luận chi tiết biện pháp tại tổ chức và (hoặc) công tác đó, làm căn cứ để chúng ta nỗ lực nhất trí; tránh để lúc lâm thời hoảng hốt phân rẽ, không thể thu được hiệu quả tốt đẹp. Giáo dục các đồng chí bản đảng làm việc tiến hành tổ chức và công tác trong Quốc dân đảng, như các sự việc giáo dục về báo cáo nghị sự khai hội, biểu quyết phân phối công tác, khảo thí thành tích, tiến hành giáo dục đảng viên, phương pháp hoạt động hướng ra ngoài v.v., nên do Ủy ban khu và địa phương chịu trách nhiệm."

"Mọi tuyên truyền, xuất bản, tổ chức nhân dân và các vận động thực tế khác của bản đảng từ nay về sau, phàm là liên quan đến cách mạng quốc dân, đều nên lấy danh nghĩa Quốc dân đảng, quy về công tác của Quốc dân đảng. Việc này vì (1) có thể bớt tiết kiệm nhân lực tài lực. (2) có thể khiến Quốc dân đảng dễ phát triển. (3) có thể khiến khí thế và hiệu quả của các nỗ lực so ra được mở rộng hơn, hơn nữa lại tập trung. Nhưng đối với những sự hạng mà chúng ta cho là cần thiết, mà Quốc dân đảng không muốn dùng danh nghĩa của họ để hoạt động, thì vẫn coi là hoạt động độc lập của bản đảng. Lúc phát triển tổ chức Quốc dân đảng, về phần sự phát triển của bản đảng, đương nhiên không thể dừng lại."

Những văn kiện này, cho dù có đọc lại vào ngày hôm nay đi nữa, thì cũng tuyệt đối không có lý do gì để phủ nhận rằng chúng có lợi cho sự hợp tác của hai đảng Quốc - Cộng, có lợi cho cách mạng quốc dân, và có ích đối với sự phát triển riêng của cả Đảng Cộng sản lẫn Quốc dân đảng.

Thứ nhất, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc chỉ thị các đảng viên cộng sản, đoàn viên đoàn thanh niên gia nhập Quốc dân đảng phải giữ gìn tính độc lập của tổ chức mình, tiếp nhận sự lãnh đạo của bản đảng, đồng thời phải nỗ lực hấp thu các phần tử cách mạng có giác ngộ giai cấp công nhân từ giai cấp công nhân và phái tả Quốc dân đảng gia nhập bản đảng, xây dựng nền tảng cho một Đảng Cộng sản quần chúng lớn mạnh, nhằm đáp ứng nhu cầu của cách mạng quốc dân. Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc chỉ thị các đảng viên của mình trong công tác Quốc dân đảng phải chú ý đạt được hiệu quả tốt đẹp. Có một số công tác, dùng danh nghĩa Quốc dân đảng đi làm mà thu được hiệu quả tốt đẹp, thì dùng danh nghĩa Quốc dân đảng đi làm; có một số công tác, tuy có lợi cho cách mạng quốc dân, nhưng Quốc dân đảng không muốn lấy danh nghĩa của họ để tiến hành hoạt động, thì Đảng Cộng sản tiến hành bằng hoạt động độc lập. Tóm lại, lấy mọi thứ có lợi cho cách mạng quốc dân, mà lại không ảnh hưởng đến quan hệ hợp tác Quốc - Cộng làm chuẩn tắc.

Thứ hai, xét thấy trong quá trình phấn đấu lịch sử trước đây của Quốc dân đảng, từng có sự kiện thỏa hiệp với thế lực phản động, từng có khuynh hướng cách mạng không triệt để, do đó Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc chỉ thị các đảng viên cộng sản và đoàn viên đoàn thanh niên gia nhập Quốc dân đảng, phải giữ vững lập trường kiên quyết không thỏa hiệp với bất kỳ thế lực đế quốc và quân phiệt nào về mặt chính trị, ngăn cản khuynh hướng thỏa hiệp trong phong trào chính trị của Quốc dân đảng, quán triệt ba chính sách lớn liên Xô, liên Cộng, phù trợ nông công của Tôn Trung Sơn; nỗ lực mở rộng tổ chức Quốc dân đảng ra toàn Trung Quốc, khiến các phần tử cách mạng toàn Trung Quốc tập trung vào Quốc dân đảng, nhằm hoàn thành cách mạng quốc dân. Đồng thời với đó, hấp thu những phần tử vừa tán thành cách mạng quốc dân, vừa tín ngưỡng chủ nghĩa cộng sản gia nhập Đảng Cộng sản, việc này chỉ có thể thúc đẩy cách mạng quốc dân chứ tuyệt đối không có bất kỳ tổn hại nào.

Dù là trên câu chữ, hay là về thực chất, những văn kiện này đều không thể trở thành chứng cứ để thư đàn hạc của phái hữu cáo buộc Đảng Cộng sản Trung Quốc "vi phạm đảng nghĩa", "phá hoại đảng đức", tổ chức hoạt động "đảng đoàn" của Đảng Cộng sản trong Quốc dân đảng. Đặng Trạch Như và những người khác dùng những văn kiện đàng hoàng chính trực này để vu miệt các đảng viên cộng sản và đoàn viên đoàn thanh niên gia nhập Quốc dân đảng rằng "đã mất đi bản chất và tinh thần làm đảng viên bản đảng, hoàn toàn không trung thực với bản đảng, hơn nữa hành vi của họ lại càng không quang minh", "có thể gọi là thâm độc tột cùng" v.v., là hoàn toàn không đứng vững được chân. Còn như những bài viết phê phán Quốc dân đảng được đăng tải trên "Tân thanh niên", "Hướng đạo" và "Dân quốc nhật báo · Giác ngộ", vốn là sự phê phán và giám sát lẫn nhau bình thường trong quá trình hợp tác giữa hai đảng, tuyệt đối không hề có chuyện "đảng đoàn hành động ở bên trong, ngôn luận phát ra ở bên ngoài", "đã phá nát ranh giới hợp tác, mà cản trở tinh thần hợp tác" như phái hữu đã công kích. Ngược lại, nếu giữa hai đảng chỉ có những lời nịnh nọt lấy lòng vô nguyên tắc một bề, mà không có sự phê phán giám sát cần thiết vì mục đích chung là thực hiện cách mạng quốc dân, thì sự hợp tác kiểu này sẽ không thể củng cố, cũng không thể lâu bền.

Vừa vặn vụ án đàn hạc Đảng Cộng sản của phái hữu vừa ra mắt, các thế lực phái hữu ở Hán Khẩu, Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu, Hồng Kông - Ma Cao v.v. đã cấu kết thành bè lũ, thi nhau dâng thư, công kích các đảng viên cộng sản và đoàn viên đoàn thanh niên "bắc đảng", lời lẽ độc ác, khí thế hung hăng. Dẫn đầu là Hà Thế Trinh - Bí thư Bộ Thanh niên chi bộ Thượng Hải Quốc dân đảng, chủ nhiệm khoa Văn học Anh Đại học Thượng Hải cùng hai mươi tên phái hữu đã dâng thư lên Tôn Trung Sơn, nói rằng: "Trong các ủy viên chấp hành trung ương, có rất nhiều đảng viên cộng sản và người có khuynh hướng theo đảng đó, dùng họ để giải quyết vụ án này thì tuyệt đối không có biện pháp thỏa đáng, mong tổng lý của chúng ta dựa vào sự gian nan tạo dựng mấy chục năm của bản đảng, không dung cho một nhúm người phá hoại trong chốc lát, kiên quyết đứng ra chủ trì."① Hạ Dụ chi cùng hơn tám mươi tên phái hữu ở Thượng Hải đã điện khẩn cho Tôn Trung Sơn, yêu cầu "ra lệnh cho đảng viên cộng sản toàn bộ rút khỏi bản đảng, đồng thời giáng trừng trị nghiêm khắc đối với những ai có khuynh hướng cộng sản."② Trong thời gian này, các phần tử phái hữu ở Thượng Hải, Bắc Kinh, Vũ Hán, Quảng Châu, Hồng Kông, Ma Cao v.v., đã lần lượt đệ trình các nghị án "đàn hạc" Đảng Cộng sản lên tới hơn một trăm vụ, đồng thời ấn phát "Tuần san hộ đảng" phản đối hợp tác Quốc - Cộng. "Dân quốc nhật báo", "Dân quyền tuần báo" ở Quảng Châu, "Dân sinh chu báo" ở Bắc Kinh v.v., cũng xuất hiện những tiếng gào thét "thanh đảng". Trong mười nghị án do Ủy ban Giám sát Trung ương Quốc dân đảng đệ trình Ủy ban Chấp hành Trung ương năm 1924, vậy mà có tới bốn vụ là phản đối hợp tác Quốc - Cộng ——

① Hà Thế Trinh v.v. dâng thư lên Tôn tiên sinh xin thỉnh đuổi lui người cộng sản.

② Báo "Thời báo" Thượng Hải ngày 4 tháng 8 năm 1924.

Đối diện với các hoạt động phân rẽ phản cộng cuồng cuồng của phái hữu, những người cộng sản và những người quốc dân đảng tả phái trung thành với sự nghiệp hợp tác Quốc - Cộng, không thể không vùng lên phản kích. Ngày 25 tháng 6, cố vấn, huấn luyện viên Quốc dân đảng Borodin theo thỉnh cầu của Tạ Trì, Trương Kế, đã có cuộc nói chuyện với họ tại tư dinh ở Đông Sơn. Trương, Tạ trong cuộc nói chuyện cứ lải nhải không thôi, thậm chí còn dùng việc phân rẽ ra để uy hiếp, đã bị Borodin dùng lý lẽ đanh thép bác bỏ thẳng thừng. Ngày 3 tháng 7, Ủy ban Chấp hành Trung ương Quốc dân đảng tổ chức hội nghị lần thứ tư, thẩm duyệt án đàn hạc, quyết định triệu tập hội nghị toàn thể Ủy ban Chấp hành Trung ương để thảo luận. Ngày 7 tháng 7, Ủy ban Chấp hành Trung ương công bố tuyên ngôn về vụ việc đảng vụ, chỉ ra rằng "nền tảng của phong trào cách mạng Trung Quốc, nhất định phải dựa vào việc liên hiệp toàn dân cùng nhau phấn đấu, thì mới có thể càng làm nổi bật hiệu lực của nó". Việc một số thành viên trong đảng sinh ra nghi ngờ hiểu lầm đối với đảng viên cộng sản đã gia nhập Quốc dân đảng là do "phái phản động tung hoành điều khích"① ——

① "Dân quốc nhật báo", ngày 20 tháng 7 năm 1924.

Lúc này, vợ của Cù Thu Bạch là Vương Kiếm Hồng đang bệnh nặng. Cô mắc bệnh phổi, mẹ và chị của cô đều chết vì bệnh phổi, Cù Thu Bạch cũng mắc bệnh phổi, chẳng biết là ai đã truyền căn bệnh vốn là nan y thời bấy giờ này sang cho cô, mà cuộc sống sau khi kết hôn lại càng đẩy nhanh sự phát triển của căn bệnh này. Ban đầu bác sĩ chẩn đoán nhầm là phản ứng mang thai, đến khi chẩn đoán xác định là bệnh phổi thì thuốc men cũng không thể cứu chữa nổi nữa rồi. Mỗi ngày Cù Thu Bạch trở về nhà, đều ở bên cạnh chiếc giường bệnh của vợ, vừa viết lách vừa chăm sóc cô. Anh biết bệnh tình của vợ ngày càng trầm trọng, mà căn bệnh này lại rất có thể do chính mình lây sang cho cô, càng làm tăng thêm nỗi đau đớn trong lòng. Anh viết trong bức thư gửi Đinh Linh đã rời Thượng Hải về Hồ Nam thăm thân: "Anh cứ như có dự cảm về điều bất hạnh nào đó." Tháng 7, Vương Kiếm Hồng bệnh nặng nguy kịch, chẳng bao lâu sau thì qua đời. Lúc này, cô chỉ mới khoảng hai mươi tuổi. Cù Thu Bạch đau đớn vô cùng, anh gỡ bức ảnh chụp lúc sinh thời của người vợ yêu dấu, chính là bức ảnh mà Đinh Linh đã gỡ xuống từ trên tường tặng cho anh vào đêm đính ước, xuống khỏi tường, dùng khăn lụa trắng gói ghém cẩn thận. Anh đề một bài thơ ở mặt sau bức ảnh, mở đầu viết rằng: "Hồn em tim anh." Ngày thường anh vẫn gọi người vợ yêu dấu là "Meng Ke" — "trái tim tôi"; trái tim anh giờ đây đã chết rồi, anh đau khổ, oán trách bản thân đã có lỗi với trái tim mình... Thế nhưng, cuộc đấu tranh khắc nghiệt ở Quảng Châu lúc này đang chờ đợi anh. Cho nên, lo liệu xong tang lễ, đưa quan tài người vợ yêu dấu đến Tứ Xuyên hội quán, anh liền thu dọn hành lý lên đường, vội vã chạy đến Quảng Châu.

Ngày 13 tháng 8 năm 1924, Hội nghị lần thứ năm Ủy ban Chính trị Trung ương Quốc dân đảng được triệu tập tại Quảng Châu. Cù Thu Bạch cùng Liêu Trọng Khải, Hồ Hán Dân, Uông Tinh Vệ, Ngũ Triều Thúc, Borodin tham dự hội nghị, tiến hành thảo luận mang tính nguyên tắc về vấn đề giải quyết tranh chấp trong đảng. Ngày 15, hội nghị toàn thể Ủy ban Chấp hành Trung ương Quốc dân đảng khai mạc, các ngày 19, 20, 21 liên tiếp ba ngày thảo luận vấn đề án đàn hạc. Các ủy viên chấp hành trung ương đến dự có Liêu Trọng Khải, Đàm Bình Sơn, Uông Tinh Vệ, Hồ Hán Dân, Lý Liệt Quân, Trâu Mạc Lỗ (Trâu Lỗ), Đàm Chấn, Vương Pháp Cần, Bách Văn Úy, Đàm Diên Khải, Thẩm Định Nhất, Vu Thụ Đức, Đinh Duy Phần, Enkebatu (Ân Khắc Ba Tư) v.v., các ủy viên chấp hành trung ương dự khuyết có Cù Thu Bạch, Hàn Lân Phù, Vu Phương Chu, Trương Vĩ Thôn, Bạch Vân Thê, Phó Nhữ Lâm v.v. Những người đề xuất ban đầu là Tạ Trì, Trương Kế tham dự với tư cách đại biểu ngồi nghe. Hội nghị ngày 19 do Liêu Trọng Khải chủ trì. Trương Kế trong bài phát biểu đã thuật lại ý kiến án đàn hạc, công khai chủ trương "phân lập". Vương Pháp Cần phát biểu không tán thành "thảo luận trên luận điểm phân lập". Đàm Chấn phát biểu ủng hộ Trương Kế. Lúc này, Cù Thu Bạch đứng dậy phát biểu. Anh trước tiên xuất phát từ tư tưởng chỉ đạo và tính chất của hai đảng Quốc - Cộng, làm rõ xem chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa Tam Dân có khả năng hợp tác hay không, làm rõ xem Quốc dân đảng về mặt tổ chức có cần thiết phải hợp tác với cộng sản hay không, sau đó liền tiến hành bác bỏ mạnh mẽ đối với vấn đề cốt lõi của án đàn hạc tức là cái gọi là "sự tình nghi tác dụng đảng đoàn (hành động nhất trí)". Anh nói rằng:

Đã cho phép bắc đảng, thì không thể không có sự tình nghi về đảng đoàn. Ngoài Quốc dân đảng, nếu đã có Đảng Cộng sản tồn tại, thì trong Quốc dân đảng không thể khiến phái cộng sản không có hành động nhất trí. Huống chi đã gọi là phái, tư tưởng ngôn luận tất có điểm tương tự; nếu đã có đảng ngoài đảng, thì hành động nhất trí của họ lại càng không có gì phải nghi ngờ, cần gì phải đợi đến khi tập san của đoàn xuất hiện chứ?

...Nếu như hành động của họ có chỗ vi phạm tuyên ngôn và chương trình, thì bọn họ đã lấy tư cách cá nhân gia nhập bản đảng, hoàn toàn có thể xem như đảng viên bản đảng, bất luận họ có thuộc phái cộng sản hay không, đều vơ vét bằng kỷ luật của bản đảng... Nếu hội nghị này quyết định phân lập, thì hoàn toàn có thể nói sự phát triển của phái cộng sản đủ để xâm thực Quốc dân đảng, nếu không phân lập, thì sự phát triển của Đảng Cộng sản, chính là một phần sự phát triển trong Quốc dân đảng, cớ gì phải nghi ngờ kỵ húy?

Chức quyền ủy viên giám sát chỉ hỏi duy nhân vụ án, không nên hỏi có phải phái cộng sản hay không, nên lấy kỷ luật làm chuẩn① ——

① Bản từ đáp biện đối với án đàn hạc của ba Ủy viên Giám sát.

Bài phát biểu của Cù Thu Bạch hoàn toàn phù hợp với tuyên ngôn Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Quốc dân đảng và điều lệ Quốc dân đảng, khiến phái tả vô cùng đồng tình, phái hữu không sao phản bác nổi. Ngày 20 tháng 8, Cù Thu Bạch tham dự Hội nghị lần thứ sáu Ủy ban Chính trị Trung ương do Tôn Trung Sơn chủ trì triệu tập, đã thông qua hai bản thảo "Vấn đề phái cộng sản trong Quốc dân đảng", "Vấn đề liên lạc giữa Quốc dân đảng Trung Quốc và phong trào cách mạng thế giới". Bản thảo "Vấn đề phái cộng sản trong Quốc dân đảng" chỉ ra rằng: "Nói rằng bản đảng vì có sự gia nhập của Đảng Cộng sản, mà chủ nghĩa của bản đảng do đó mà thay đổi, là sai lầm hoang đường cực độ"; "Nói rằng bản đảng vì có sự gia nhập của đảng viên cộng sản, mà đoàn thể bản đảng bị chia rẽ, cũng giống như lo chuyện thừa thãi." "Chứng thực từ tình hình phát triển sau khi cải tổ của bản đảng, lại càng có thể không phải nghi ngờ gì nữa."① Hai bản thảo này đã được đệ trình lên Ủy ban Chấp hành Trung ương thảo luận thông qua vào ngày 21 tháng 8. Trong lúc thảo luận, Uông Tinh Vệ, Lý Thạch Cấn v.v. đều biểu thị không thể đồng ý với án đàn hạc của phái hữu. Chủ tịch hội nghị Hồ Hán Dân nói: Nội dung các văn kiện của Đảng Cộng sản Trung Quốc và Đoàn Thanh niên được nêu trong án đàn hạc quả thực không có ác ý nào khác, không thể lập tức cho rằng đó là một đảng đoàn có âm mưu. Sau hội nghị, Ủy ban Chấp hành Trung ương Quốc dân đảng đã phát ra huấn lệnh về việc dung nạp những người cộng sản tới toàn thể đảng viên, chỉ ra rằng: "Nay Đảng Cộng sản Trung Quốc cùng bản đảng đồng thời là tổ chức cách mạng, đối với chính kiến của Trung Quốc hiện nay lại hoàn toàn giống nhau, cho nên quyết không thể phát sinh tác dụng đảng đoàn, mà phái cộng sản gia nhập bản đảng đã phục tùng chủ nghĩa của bản đảng, càng không đến mức có tác dụng đảng đoàn". "Từ sau nghị quyết này, vấn đề phái cộng sản trong đảng đã coi như được giải quyết."② ——

① "Cách mạng văn hiến" tập 16.

② "Tuần san Quốc dân đảng Trung Quốc" số 40.

Vụ phản kích án đàn hạc của phái hữu, là một cuộc đấu tranh sắc bén giữa những người cộng sản và những người quốc dân đảng tả phái dưới sự ủng hộ của Tôn Trung Sơn đối với các thế lực phái hữu, cuối cùng kết thúc bằng việc hoạt động phản cộng của phái hữu tạm thời thất bại. Tháng 10, Trương Kế đầy rẫy bất mãn dâng thư lên Tôn Trung Sơn, thỉnh cầu miễn chức vụ trong đảng đồng thời xóa tên khỏi đảng tịch. Tạ Trì rời Quảng Châu đi Thượng Hải. Đặng Trạch Như chán nản thất vọng, dứt khoát buông xuôi không thèm làm nữa.

Sự hợp tác tốt đẹp giữa Tôn Trung Sơn, Liêu Trọng Khải cùng những người quốc dân đảng tả phái và những người cộng sản, đã khiến mặt trận thống nhất cách mạng hợp tác Quốc - Cộng được củng cố hơn nữa, từ đó mới có thắng lợi của các cuộc Đông chinh, Nam chinh thảo phạt các thế lực phản động Quảng Quảng; có việc phát động triệu tập hội nghị quốc dân và phong trào bãi bỏ các điều ước bất bình đẳng; có sự phục hưng của phong trào công nhân, sự trỗi dậy của phong trào nông dân; có tiến quân thắng lợi của chiến tranh Bắc phạt. Sự hợp tác Quốc - Cộng rất có lợi cho sự lớn mạnh phát triển của hai đảng, thúc đẩy cao trào đại cách mạng nhân dân Trung Quốc.