Sự kiện "Đấu Tranh"

Ngoài thời gian cày cuốc trên mảnh đất văn học, Cù Thu Bạch còn nhận lời mời từ tạp chí lý luận của Trung ương Đảng Cộng sản và các tạp chí khác, thỉnh thoảng viết bài bình luận chính trị và thời sự cho những ấn phẩm này; thỉnh thoảng, ông cũng nhận ủy thác từ một vài người phụ trách Trung ương để soạn thảo văn kiện cho Trung ương. Tuy nhiên, cơ hội "thỉnh thoảng" này thực sự quá ít, hiện nay chỉ biết có một lần. Chuyện là: nửa đầu năm 1931, khi Chu Ân Lai đang xem xét văn kiện tại Văn phòng Văn kiện thuộc Ban Thư ký Trung ương Đảng Cộng sản, đã đưa ra ý kiến về việc phân biệt các tình huống khác nhau để lưu giữ và chỉnh lý văn kiện. Ông dặn dò: cần để "A Thu" (Chu Ân Lai gọi thân mật Cù Thu Bạch là "A Thu") đưa ra vài quy định về việc chỉnh lý văn kiện. Cù Thu Bạch vui vẻ tuân mệnh, thay mặt Trung ương soạn thảo "Biện pháp xử lý văn kiện", trong đó có quy định rõ ràng về phạm vi, nội dung các loại văn kiện mà cơ quan Trung ương cần thu thập, bảo quản, cũng như nguyên tắc và phương pháp chỉnh lý, phân loại, biên mục. Ông yêu cầu đối với tất cả văn kiện "phải nhớ ghi chú năm tháng ngày, càng chi tiết càng tốt." Đối với báo chí cơ quan của Trung ương, địa phương và các đoàn thể cần bảo quản toàn bộ, phải đặt ở "nơi mà nhiều nhất chỉ hai người biết, đồng thời đương nhiên phải là nơi không tốn kém". Ngoài ra còn phải "biên soạn một mục lục phân loại cho các bài luận trên báo chí cơ quan qua các năm (và ghi chú ngày tháng viết ở mỗi bài)". Ở cuối văn kiện, Cù Thu Bạch đặc biệt viết một dòng "Chú thích tổng quát: Nếu có thể, đương nhiên lý tưởng nhất là mỗi loại hai bản, một bản để lưu đọc (chuẩn bị để tra cứu, tức là phải trả lại), một bản nhập kho, chuẩn bị giao cho Ủy ban Lịch sử Đảng (của thiên hạ chúng ta) sau này". Đây là một tầm nhìn xa trông rộng, một ý tưởng đầy niềm tin vào thắng lợi của tiền đồ cách mạng; cho đến nay, đây là quy định về quản lý văn kiện lưu trữ sớm nhất của Trung ương Đảng Cộng sản mà chúng ta được thấy.

Các bài chính luận, thời sự mà Cù Thu Bạch viết thời điểm này, ngoài "Bolshevik" ra, đa số được đăng trên các tạp chí như "Hồng Kỳ Chuẩn Báo" (tạp chí lý luận của Trung ương Đảng Cộng sản), "Đấu Tranh" (tạp chí cơ quan của Trung ương Đảng Cộng sản) và "Trung Quốc và Thế giới" (tạp chí chính luận xuất bản công khai của Tổng liên đoàn Văn hóa Cánh tả Trung Quốc, tên gốc là "Công Đạo"). Những bài ông viết đăng trên "Trung Quốc và Thế giới" gồm có "Cung thỉnh Liên quân các nước", "Chính sách lưu manh và chính sách lập hiến", "Thanh toán chủ nghĩa Tam Dân", "Có nước mọi người cùng bán", "Vấn đề quan trọng hiện nay", "Vấn đề Thượng Hải trong chiến tranh Thái Bình Dương", v.v. Theo lời khen ngợi của biên tập viên: Cù Thu Bạch là "cao thủ viết bài", bản thảo của ông "rõ ràng sáng sủa, cực kỳ ít sửa xóa. Luận bàn thường dùng để châm biếm thời chính, lập luận dù sắc bén nhưng lý lẽ thấu đáo, logic chặt chẽ. Cách hành văn không đao to búa lớn mà thong dong bình tĩnh, tròn trịa lưu loát. Từ vựng trong bài phong phú, đặc biệt thích đúc kết từ mới", "bài viết lời hay ý đẹp như chuỗi ngọc, thông minh, mới mẻ, mang phong cách riêng". Những bài viết Cù Thu Bạch đăng trên "Hồng Kỳ Chuẩn Báo", "Đấu Tranh", ngắn gọn tinh túy, lại càng thêm phần sắc bén.

Những bài viết Cù Thu Bạch viết dưới bút danh Địch Khang trên tạp chí "Đấu Tranh", đại đa số được đăng vào ba tháng 6, 7, 8 năm 1933, tức là trước thềm cuộc chiến tranh phản "vây quét" lần thứ năm của Trung ương Tô khu. Ông nhắm vào chính sách đối nội đối ngoại của chính phủ Quốc dân đảng, vạch trần những thay đổi và mưu đồ của kẻ địch về chiến lược chiến thuật, kịp thời đưa ra ý kiến quan trọng cho Đảng. Nếu nói có điểm nào khiếm khuyết hay thiếu sót, chủ yếu là vì ông chưa thể trực tiếp phản đối đường lối "tả" khuynh đang được Trung ương Đảng Cộng sản lúc bấy giờ thực thi, thậm chí trong bài viết của chính mình cũng khó tránh khỏi một số thành phần "tả" khuynh.

Tuy nhiên, những bài viết này đã mang lại hậu quả nghiêm trọng cho Cù Thu Bạch.

Trong số các bài viết Cù Thu Bạch viết trên "Đấu Tranh", những bài bị phê phán gay gắt nhất bao gồm "Tiếng kêu gào hấp hối" (số 48, ngày 20 tháng 7 năm 1933), "Âm mưu lớn của hội nghị Lư Sơn" (số 49, ngày 30 tháng 7 năm 1933), "Đại hội chống đế quốc quốc tế – Phản đối chính sách vay nợ nước ngoài của Quốc dân đảng" (số 52, ngày 27 tháng 8 năm 1933). Nội dung những bài viết này không ngoài việc vạch trần các nước đế quốc xâm lược Trung Quốc dưới hình thức "vay vốn", chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản đẩy mạnh xâm lược vũ trang, chính phủ phản động Tưởng Giới Thạch đầu hàng bán nước, phản đối và âm mưu tiêu diệt căn cứ cách mạng công nông và Hồng quân công nông. Bài viết đặc biệt chỉ ra Tưởng Giới Thạch bắt đầu áp dụng phương châm kết hợp giữa "vây quét" quân sự và thủ đoạn chính trị kinh tế đối với Tô khu; về quân sự, từ lối đánh tiến công trực diện trước đây chuyển sang lối đánh "phong tỏa", "bao vây", "từng bước doanh trại". Những nhận định này rõ ràng là đúng đắn, xa hơn nhiều so với những người chỉ đạo đường lối "tả" khuynh.

Bài "Âm mưu lớn của hội nghị Lư Sơn" bị Trung ương cho là sai lầm "đặc biệt" nghiêm trọng. Bài viết này chỉ vỏn vẹn tám trăm chữ, quan điểm rõ ràng, văn phong ngắn gọn. Cù Thu Bạch viết trong bài: "Báo chí Quốc dân đảng, cách đây không lâu còn nói chính sách của Liên Xô là 'chính sách đói có tổ chức', nói sự khốn khổ của nông dân Liên Xô còn 'quá hơn cả nông dân các nước tư bản'. Đây đương nhiên là sao chép lời đồn của bọn đế quốc để vu khống Liên Xô. Nhưng bản thân Quốc dân đảng lại đang thực sự thực hiện 'chính sách đói có tổ chức'. Kết quả hội nghị Lư Sơn gần đây nhất, quan trọng nhất là nghị quyết phong tỏa nghiêm ngặt khu vực Xô viết – các nghị quyết còn lại, nào là vấn đề Sát Cáp Nhĩ, vấn đề Tân Cương v.v., đều là sự 'chuẩn bị' cho quân phiệt hỗn chiến, tin tức đều mập mờ, chỉ có nghị quyết về vấn đề 'tiễu phỉ Xuyên Cám' là nói rõ ràng: 'Thực hiện phong tỏa nghiêm ngặt đối với khu vực phỉ, cấm nhập mọi loại dược liệu, dầu hỏa, vật liệu điện, muối v.v. vào khu vực phỉ, đồng thời thực hiện bán công khai những thứ này ở gần khu vực phỉ, bất kỳ ai không có 'giấy chứng nhận lương dân' đều không được phép mua'". Cù Thu Bạch gay gắt lên án: "Đây không phải là 'chính sách đói có tổ chức' thì là gì! Thực ra, đây không chỉ là đói, mà đơn giản là chính sách tạo ra địa ngục trần gian. Đây là muốn làm cho hàng ngàn vạn quần chúng ở Giang Tây, Phúc Kiến, Tứ Xuyên, Hồ Bắc, Hồ Nam, An Huy, Hà Nam... không có muối ăn, không có dầu hỏa dùng... bị thương và ốm đau không có thuốc chữa. Tóm lại, là dùng thủ đoạn cực kỳ tàn khốc để làm chết hàng ngàn vạn quần chúng này", "muốn dựa vào chính sách đói để bức ép Hồng quân", "hội nghị Lư Sơn đã quyết định âm mưu lớn này". Cù Thu Bạch viết tiếp ở dưới: "Nhưng mặt khác của chính sách phong tỏa này, cũng biểu thị sự sụp đổ của sự thống trị Quốc dân đảng. Bạch quân của Quốc dân đảng đông gấp bốn, năm lần Hồng quân, vũ khí của Quốc dân đảng – máy bay, xe tăng tối tân nhất v.v. – hơn Hồng quân gấp mấy chục lần, nhưng Bạch quân của Quốc dân đảng không dám kéo đến tiền tuyến để đánh. Theo sự so sánh về lực lượng vật chất, Bạch quân thực sự có thể 'quét sạch xích phỉ' trong hai ba tháng. Nhưng không! Họ không dám điều đại đội binh lính đi đánh, mà chỉ dám 'phong tỏa', 'bao vây', 'từng bước doanh trại'. Tại sao? Vì quần chúng binh lính của chính họ không còn đáng tin cậy nữa, vì đại đa số quần chúng rộng lớn ở Tô khu đã là 'phi lương dân' rồi, vì đại đa số quần chúng rộng lớn ở Tô khu đều là 'thám tử' và 'tai mắt' của Hồng quân."

Trong bài viết này, nếu muốn tìm lỗi, thì rõ ràng có hai điểm: một là đối với quân đồng minh kháng Nhật Sát Cáp Nhĩ nổi dậy ở tiền tuyến kháng Nhật Sát - Tùy, thiếu sự đánh giá đúng đắn, sai lầm cho rằng đây là sự "chuẩn bị cho quân phiệt hỗn chiến", đây là sao chép quan điểm sai lầm "tả" khuynh; hai là đánh giá quá thấp lực lượng kẻ địch, đánh giá quá cao lực lượng của mình, cho rằng binh lính quân Quốc dân đảng không còn đáng tin cậy, không dám ra lệnh cho đại đội binh lính đánh Hồng quân, đây cũng là chủ trương của những người chỉ đạo "tả" khuynh. Rất rõ ràng, ngoài sai lầm "tả" khuynh, ở đây tuyệt đối không có những tội danh sau đây mà quyết định của Trung ương lâm thời gán ghép cho Cù Thu Bạch: "Chủ nghĩa cơ hội có hệ thống, rất nghiêm trọng". "Nội dung sai lầm này, chủ yếu là cho rằng trung tâm tình hình hiện nay không phải là sự đối lập gay gắt giữa hai chính quyền – chính quyền Xô viết và chính quyền Quốc dân đảng – mà là quân phiệt hỗn chiến, cho rằng Quốc dân đảng 'không dám phái Bạch quân đi đánh Hồng quân', chỉ có thể áp dụng phong tỏa kinh tế và thủ đoạn xảo quyệt, vu khống lực lượng thực tế của Xô viết và Hồng quân, cho rằng 'theo so sánh về lực lượng vật chất, Bạch quân thực sự có thể quét sạch xích phỉ trong hai ba tháng', do đó hoàn toàn phủ nhận nhiệm vụ trung tâm của hội nghị Lư Sơn và khoản vay bông lúa mì của Quốc dân đảng là để tiến hành 'vây quét' lần thứ năm, như vậy là hoàn toàn đối kháng với nghị quyết phản đối 'vây quét' lần thứ năm của Trung ương, âm mưu dùng chủ nghĩa cơ hội của hắn để giải trừ vũ trang quần chúng của Đảng. Bản chất của sai lầm này là chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh."

Đống tội danh này tự mâu thuẫn, trắng đen lẫn lộn. Nó phản ánh lập trường ngoan cố của những người lãnh đạo "tả" khuynh trong việc trấn áp và từ chối ý kiến khác biệt, kiên trì sai lầm "tả" khuynh, cũng như sai lầm thực hiện chủ nghĩa tông phái và chủ nghĩa trừng phạt bài ngoại. Cuộc đấu tranh tàn khốc mà họ phát động chống lại "đường lối La Minh" trong các tổ chức Đảng và Hồng quân địa phương ở Phúc Kiến, Giang Tây thuộc Trung ương Tô khu, từ mùa xuân đến mùa thu năm 1933, dần dần leo thang, càng lúc càng quyết liệt, đến trước thềm chiến tranh phản "vây quét" lần thứ năm, đã đạt đến mức cuồng nhiệt.

Những người lãnh đạo "tả" khuynh, đối với những đồng chí bày tỏ nghi ngờ và phản đối đường lối sai lầm "tả" khuynh vì nó không thông suốt, không phân biệt phải trái, đều chụp mũ "chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh", "đường lối phú nông", "đường lối La Minh", tiến hành đả kích không khoan nhượng. Việc họ phê phán công khai Cù Thu Bạch ở vùng trắng chính là sự mở rộng và tiếp nối của sự cuồng nhiệt đấu tranh này. Họ vọng tưởng dùng những tội danh đáng sợ, không có căn cứ để đánh đổ hoàn toàn một lãnh tụ từng chủ trì công tác lãnh đạo Trung ương, có uy tín trong quần chúng đảng viên mà lại bày tỏ dị nghị với đường lối hiện hành, nhằm xóa bỏ ảnh hưởng của ông trong Đảng và nhân dân.

Đối với những tội danh gán ghép cho mình, Cù Thu Bạch rất không hiểu. Trước khi quyết định của Trung ương được ban xuống, Trung ương lâm thời đã báo trước cho Cù Thu Bạch, chỉ ra "sai lầm" của ông. Cù Thu Bạch viết tuyên bố gửi Ban biên tập "Đấu Tranh", thừa nhận mình vô tình bộc lộ "sai lầm" trong những bài viết đó, nguyên nhân nằm ở chỗ "đánh giá quá cao tình hình cách mạng", tức là thừa nhận mình "tả", chứ không thừa nhận hữu. Do đó gây ra sự khiển trách và phê phán gay gắt hơn, nói ông "làm sâu sắc thêm" sai lầm, tiến hành "sự kháng cự chủ nghĩa cơ hội". Theo hồi ức của Cù Độc Y: "Tôi nghe mẹ kể, trong một cuộc họp tổ, cha đã bình tĩnh trình bày sự biện bạch đối với sự bóp méo và vu khống này, nhưng kẻ chủ nghĩa tông phái lại hung hăng gầm lên: 'Loại người như anh, chỉ có một gậy đập ra khỏi Đảng!'". Cù Thu Bạch đành phải viết bản kiểm điểm "Nhận thức của tôi về sai lầm" năm ngày sau khi quyết định của Trung ương ban xuống, làm theo giọng điệu mà những người lãnh đạo "tả" khuynh đã định sẵn, thừa nhận toàn bộ "sai lầm".

Đòn đả kích tàn khốc, tra tấn lặp đi lặp lại của tập đoàn "tả" khuynh Vương Minh đã gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của Cù Thu Bạch. Từ đó, ông gần như gác lại cây bút khỏe mạnh của mình, không còn viết được mấy bài nữa; những bài hiếm hoi đăng sau đó cũng gần như hoàn toàn là những bài viết theo lệnh, sản phẩm của một cái máy không tư tưởng, không nghi ngờ. Đương nhiên, rốt cuộc ông vẫn là một người sống động có khả năng suy nghĩ và giỏi suy nghĩ, "cũng có lúc nghi ngờ chính sách của Trung ương, nhưng lập tức dừng nghi ngờ – vì nghi ngờ cũng là một loại tư duy; tôi đã không tư duy nữa – đương nhiên cũng không nghi ngờ nữa". Đây không chỉ là để tránh họa, mà còn là một loại kháng cự tuy tiêu cực nhưng lại sâu sắc hơn.

Kết cục của cuộc đấu tranh tàn khốc này là điều động người bị đấu tranh đến Trung ương Tô khu đang chìm trong khói lửa chiến tranh.

Cuối năm 1931, Trung ương lâm thời gửi điện yêu cầu Cù Thu Bạch đi Trung ương Tô khu. Cù Thu Bạch luôn hướng về và quan tâm đến Tô khu, sau khi nghe truyền đạt thông báo của Trung ương, ông lập tức nói: "Muốn đi từ lâu rồi!". Theo hồi ức của Dương Chi Hoa: Cù Thu Bạch lúc này phấn chấn, nhưng lại kiềm chế tình cảm của mình. "Ông bình tĩnh châm tẩu thuốc, thong thả hút, những làn khói xanh lượn lờ bay lên, như thể mang tâm hồn ông bay về nơi xa xôi". Ông đặt câu hỏi: "Chi Hoa có thể đi cùng không?". Người thông báo trả lời rằng có thể phản ánh lên tổ chức. Cù Thu Bạch mắc bệnh nặng, điều kiện sống và y tế ở Tô khu đều rất kém, ông yêu cầu vợ là Dương Chi Hoa, người luôn chăm sóc cuộc sống cho ông, cùng đi, tuyệt đối không phải là yêu cầu quá đáng. Ngày hôm sau, câu trả lời của lãnh đạo cấp trên là: tạm thời không thể đi, vì công việc của cô cần có người tiếp quản. Đây đương nhiên là lý do đường hoàng, ai có thể nói nó không phải là lý do chứ? Nhưng trong những người của tập đoàn Vương Minh, có ai từ Trung Quốc đi Liên Xô, hoặc từ vùng trắng đi Tô khu, hay từ Tô khu đi vùng trắng mà không đem theo gia quyến? Sự đảo lộn trong chính trị trong Đảng đã khiến mọi thứ đều bị đảo lộn.

Sau khi sự việc được quyết định, Cù Thu Bạch làm việc ngày đêm, chỉnh lý các tác phẩm và bản dịch của mình trong gần ba năm qua. Dương Chi Hoa cũng bận rộn chuẩn bị hành lý cho ông, một chiếc rương quần áo đã được sắp xếp gọn gàng để ở góc phòng. Ông thở dài với Dương Chi Hoa: "Tiếc là 'Tzigane' chưa dịch xong, không kịp hoàn thành". Ông cầm bản dịch lên rồi lại bỏ xuống, lẩm bẩm: "Mang theo người cũng không thể". Một lúc sau, ông lại nhắc đến việc bản thảo cuốn sách bảy, tám vạn chữ bác bỏ kẻ phản bội Diệp Thanh bị Trương Văn Thiên – Trưởng ban Tuyên truyền Trung ương lúc bấy giờ – làm mất, thật đáng tiếc. Ông cảm thấy sau này có thể trong một thời gian dài, sẽ không còntòng sự (làm) công việc biên soạn nữa; những thứ viết trong quá khứ, dù không thể xuất bản công khai, cũng nên bảo quản cẩn thận, chờ đợi sau khi cách mạng thắng lợi mới gặp lại độc giả. Một khi bị mất, thì khó mà bù đắp.

Cù Thu Bạch trong lòng không yên tĩnh chút nào về lần chia tay này với Dương Chi Hoa. Ông dường như dự cảm được viễn cảnh tinh tế của Tô khu; dưới sự chỉ đạo của đường lối sai lầm "tả" khuynh, nhiều đồng chí đều có thể có dự cảm này. Đêm trước ngày chia tay, Cù Thu Bạch vẫn ngủ muộn như thường lệ. Nhưng tình hình đêm nay lại khác thường. Dưới đây là hồi ức của Dương Chi Hoa –

Trong đêm tĩnh lặng, ông cong lưng cúi đầu nằm trên bàn làm việc chăm chỉ, đã thành thói quen bao năm nay của ông. Nhưng đêm nay lại không giống như thường lệ, tôi liên tục tỉnh giấc trong mơ, cũng liên tục thấy ông đi lại quanh giường tôi, hoặc ngồi trên ghế trầm tư hút thuốc, đêm yên tĩnh cũng không thể làm yên lòng ông. Khi gần sáng, ông thấy tôi tỉnh, lặng lẽ đi tới, cúi đầu, chỉ vào chồng sách trên bàn nói: "Đây là sách em cần đọc". Rồi lại chia mười cuốn sổ bìa vải đen thành hai nửa: "Năm cuốn này là của em, năm cuốn này là của anh, chúng ta xa nhau rồi, không thể liên lạc, hãy viết những lời muốn nói lên trên đó nhé, đến khi gặp lại, sẽ trao đổi xem nhé!"

Ông không nghỉ ngơi cả đêm, nhưng tinh thần vẫn rất tốt. Chúng tôi nói chuyện về công việc hiện tại, cũng nói về cuộc sống sau khi chia tay. Tôi phát hiện ông luôn lo lắng cho cuộc sống của tôi sau khi chia tay, lo lắng cho sự an toàn của tôi, tôi như một đứa trẻ thản nhiên nói với ông: "Không sao đâu, trước đây chia tay mấy lần chẳng đều gặp lại sao? Lần này đương nhiên cũng vậy!". Ông nói: "Nếu chúng ta còn có thể làm việc cùng nhau thì tốt biết mấy!".

Tôi nói: "Tổ chức đã trả lời chúng ta, đợi tìm được người thay thế công việc của em, em có thể đi rồi, chúng ta sẽ sớm gặp lại nhau". Ông đột nhiên nắm lấy tay tôi nói: "Chi Hoa, chúng ta sống phải sống cùng nhau, chết cũng phải chết cùng nhau. Em còn nhớ bức ảnh vợ chồng đồng chí nào đó ở Quảng Đông cùng lên pháp trường không?". Tôi ôm chặt ông nói: "Thực sự đến ngày đó cũng là hạnh phúc!".

Đây là tình cảm lưu luyến vô hạn đấy! Nhưng Cù Thu Bạch tuy văn nhược mà kiên nghị, ấm áp mà không hèn nhát. Anh và cô đều là những người cộng sản kiên cường, vì lý tưởng và niềm tin, họ có thể từ bỏ tất cả, cho đến việc hiến dâng mạng sống quý giá của mình.

Bữa tối ngày hôm nay khá phong phú, các đồng chí làm việc cùng nhau mỗi người bỏ ra một đồng tiền, gọi một nồi lẩu cúc, mua mấy quả táo, mọi người tiễn ông rất vui vẻ.

Đến đêm khuya mười một giờ, Thu Bạch rời căn hộ để đi đến bến tàu, tôi tiễn ông ra ngoài cửa. Đêm nay gió lạnh thổi, tuyết rơi dày, Thu Bạch chỉ mặc chiếc áo lạnh mỏng manh, gánh vác cơ thể bệnh tật yếu ớt, nghênh đón gió tuyết bước đi. Gần đến đầu hẻm, ông dừng bước, quay đầu lại bước vài bước, nhìn tôi dưới ánh đèn đường mờ ảo trong tuyết trắng bay, chậm rãi nói: "Chi Hoa, anh đi đây!". Tôi xúc động trả lời: "Tạm biệt, chúng ta nhất định sẽ gặp lại!".

Ông đi rồi, tôi không kìm lòng được cũng bước tới, cứ nhìn bóng dáng ông biến mất ở cuối con phố, tôi mới trở về nơi ở.

Nửa tháng sau, Dương Chi Hoa nhận được một mảnh giấy ngắn Cù Thu Bạch mang đến, trên đó viết: "Anh sẽ đến quê cũ của chúng ta, sẽ sớm nhìn thấy anh em thân thiết, đó là một thiên đường không thể tưởng tượng nổi! Mau tới!".

Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương

Ngày 7 tháng 1 năm 1934, Chủ nhật, đêm mười một giờ, gió mưa tuyết giăng đầy, Cù Thu Bạch rời Thượng Hải bằng tàu từ cửa Ngô Tùng đi về phía Nam. Từ đó, chia tay Thượng Hải đã chiến đấu gần tám năm và người thân ở nơi đây –

Thời điểm đó, tuyến giao thông bí mật từ Thượng Hải đến Trung ương Tô khu, đã từ ba tuyến trước đây, chỉ còn lại một tuyến duy nhất. Từ Thượng Hải ngồi tàu đến Hồng Kông, sau đó đổi tàu đến Sán Đầu, đổi tàu hỏa đến Triều An, rồi đổi tàu nhỏ của trạm giao thông bí mật đến Đại Bộ, Đa Bảo Khanh, sau đó từ đây đi bộ, qua Vĩnh Định Thiết Khanh, Đào Khanh, Hạ Kim, Trung Kim, Cổ Mộc Đốc, Nghiêm Khanh, Phong Nhẫm, Trang Thái Bạt, Trà Địa, Bạch Sa, Cựu Huyện, Nam Dương, Đồ Phường, Nguyên Hanh, Hà Điền, Trường Đinh, Cổ Thành đến Thụy Kim. Tuyến giao thông này do Thông tấn xã Công nông của Cục Giao thông Trung ương quản lý, dưới có hơn mười trạm. Trạm lớn quản lý trạm trung, trạm nhỏ. Các trạm nhỏ cách nhau hai, ba mươi dặm, thường đặt tại nhà đảng viên ngầm hoặc quần chúng đáng tin cậy. Nhân viên giao thông đa số là đảng viên Cộng sản từ cấp tiểu đội trưởng trở lên đã được Trường Sĩ quan Hồng quân huấn luyện.

Họ chịu trách nhiệm chuyển phát văn kiện, hộ tống cán bộ, bảo vệ vận chuyển vật tư.

Cù Thu Bạch đi đại khái là tuyến đường này. Cù Thu Bạch cải trang thành bác sĩ, dưới sự che chở của nhân viên giao thông vũ trang, khoảng giữa tháng 1 đến khu vực giáp ranh đỏ trắng. Ở đây chỉ có thể di chuyển vào ban đêm, ban ngày thì ẩn nấp nghỉ ngơi trên đỉnh núi. Có lúc cách khu vực cảnh giới của kẻ địch rất gần, không những có thể nhìn thấy ánh đèn, thậm chí có thể nghe thấy tiếng nói chuyện của kẻ địch. Sau khi đi liên tục mấy đêm ở khu vực giáp ranh đỏ trắng, họ đến khu vực ven căn cứ Mân Tây. Ban ngày di chuyển trong núi non trùng điệp, ban đêm trọ tại nhà nông. Cù Thu Bạch từ đây lần lượt viết thư cho Lỗ Tấn và Dương Chi Hoa, nhờ người chuyển đến Thượng Hải. Đây chính là mảnh giấy ngắn Dương Chi Hoa nhận được, và bức thư Lỗ Tấn nhận được vào ngày 28 tháng 1. Ngày 5 tháng 2, Cù Thu Bạch đến Thụy Kim, Giang Tây.

Sau khi đến Thụy Kim, Cù Thu Bạch lập tức đến Bộ Giáo dục thuộc Ủy ban Nhân dân của nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa làm việc. Cù Thu Bạch giữ chức Bộ trưởng Giáo dục Trung ương, bắt đầu từ Đại hội đại biểu Công nông binh nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa lần thứ nhất được triệu tập vào tháng 11 năm 1931. Cù Thu Bạch được bầu làm Ủy viên Chấp hành Trung ương tại đại hội. Sau đó lại tại cuộc họp lần thứ nhất của Ủy ban Chấp hành Trung ương được triệu tập vào ngày 27 cùng tháng, đẩy Mao Trạch Đông, Hạng Anh, Trương Quốc Đào làm Chủ tịch và Phó chủ tịch. Ủy ban Chấp hành Trung ương dưới có Ủy ban Nhân dân, lấy Mao Trạch Đông làm Chủ tịch, chia ra các bộ, Cù Thu Bạch làm Ủy viên Nhân dân Giáo dục, tức là Bộ trưởng Giáo dục. Do Cù Thu Bạch đang ở Thượng Hải, không thể đến nhận chức, tháng 3, cuộc họp Thường vụ lần thứ tám của chính phủ Trung ương đã quyết định để Từ Đặc Lập làm quyền Bộ trưởng Giáo dục. Từ ngày 22 tháng 1 đến ngày 1 tháng 2 năm 1934, Đại hội đại biểu Công nông binh nước Cộng hòa Xô viết lần thứ hai được triệu tập, Cù Thu Bạch vẫn được bầu làm Ủy viên Chấp hành Trung ương. Ngày 3 tháng 2, tức là hai ngày trước khi Cù Thu Bạch đến Thụy Kim, cuộc họp lần thứ nhất của Ủy ban Chấp hành Trung ương thông qua nhân sự Ủy ban Nhân dân, Trương Văn Thiên làm Chủ tịch Ủy ban Nhân dân, Cù Thu Bạch tái đắc cử Ủy viên Nhân dân Giáo dục –

Thụy Kim là thủ đô của nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa, được mệnh danh là Hồng đô, Thụy Kinh. Những nhân vật đứng đầu Trung ương Đảng Cộng sản và Chính phủ Trung ương đều tập trung ở đây, trong đó nhiều người là bạn cũ của Cù Thu Bạch. Có người chia tay sau khi cách mạng đại bại, như Mao Trạch Đông; có người chia tay sau Đại hội đại biểu lần thứ sáu, như Ngô Lê Bình v.v.; cũng có những người sau Hội nghị toàn thể lần thứ tư khóa VI mới ít gặp lại, như Chu Ân Lai, Đặng Dĩnh Siêu v.v. Bạn cũ gặp lại, cảnh tượng đó rất xúc động lòng người. Một đoạn hồi ức của Thạch Liên Tinh, ghi lại cảnh tượng cảm động như vậy: –

Năm 1934, tại thủ đô đỏ Thụy Kim, trong một văn phòng sơ sài, tập trung vài đồng chí, trong trí nhớ của tôi có Lý Bá Chiêu, Sa Khắc Phu, Tiền Tráng Phi, Hồ Để, còn có hai đồng chí du học Liên Xô, họ đang trò chuyện gì đó ở đó. Đột nhiên ở cửa xuất hiện một đồng chí dáng người cao cao, đeo cặp kính gọng đen, ông mặc chiếc áo bông kiểu Trung Quốc màu xám vừa vặn, khuôn mặt thanh tú, phong độ tao nhã mà điềm đạm, khoảng ba mươi tuổi. Ông như làn gió mùa xuân, mang lại sự ấm áp và vui vẻ. Trong phút chốc, cả căn phòng sôi nổi hẳn lên, mọi người xúc động gọi: "Thu Bạch... Thu Bạch...". Còn có người dùng tiếng Nga gọi tên ông. Mọi người vây quanh ông, ôm hôn bắt tay, bắt tay ôm hôn, hỏi cái này cái nọ, không ít đồng chí dùng tiếng Nga trò chuyện với ông. Tôi đến Trung ương Tô khu được một năm rưỡi, đây vẫn là lần đầu tiên nhìn thấy cảnh tượng gặp mặt như vậy. Lúc đó tôi cũng xúc động theo, không biết là ai thì thầm bên tai tôi: "Ông ấy, chính là đồng chí Cù Thu Bạch".

Bốn tháng trước khi Cù Thu Bạch đến Thụy Kim, chiến tranh phản "vây quét" lần thứ năm đã bắt đầu. Tưởng Giới Thạch từ cuối năm 1930 bắt đầu, liên tiếp bốn lần phát động "vây quét" đối với Trung ương Tô khu, đều thất bại. Lần này ông thay đổi chiến thuật tiến quân trực diện trước đây, xây dựng hơn ba ngàn lô cốt xung quanh Tô khu, với năm mươi vạn đại quân từng bước doanh trại, dần dần tiến quân. Đồng thời thực hiện phong tỏa nghiêm ngặt về kinh tế, về chính trị thực hiện các chính sách thanh hương, bảo giáp, liên tọa, hoài nhu v.v., âm mưu tiêu diệt Hồng quân và Tô khu trong một lần. Tổng phụ trách Trung ương lâm thời Đảng Cộng sản là Bác Cổ, giao hoàn toàn quyền chỉ huy quân sự cho cố vấn quân sự Lý Đức do Quốc tế Cộng sản phái đến. Lý Đức không hiểu tình hình Trung Quốc và nguyên tắc tác chiến của Hồng quân, chỉ dựa vào giáo điều quân sự để chỉ huy mù quáng. Ông ta thậm chí trốn trong phòng, dựa vào bản đồ có sai số rất lớn để chỉ huy chiến sự, sự hoang đường của nó có thể tưởng tượng được. Khi chiến tranh bắt đầu, Lý Đức và những người khác áp dụng chủ nghĩa phiêu lưu trong tiến công, yêu cầu Hồng quân "xuất kích toàn tuyến", tấn công các vị trí kiên cố của địch. Cuối tháng 9 năm 1933, sau khi quân địch chiếm được Lê Xuyên, Lý Đức và những người khác âm mưu thu phục Lê Xuyên, "ngự địch ngoài quốc môn", ra lệnh cho Hồng quân tấn công các cứ điểm kiên cố của địch ở vùng trắng, đánh mãi đánh bại, chuyển chiến trong khu vực lô cốt của địch. Tháng 11, sự biến Phúc Kiến xảy ra, lãnh đạo sự biến muốn hợp tác với Hồng quân chống Tưởng. Mao Trạch Đông lúc này đề nghị, chủ lực Hồng quân nên đột phá tuyến bao vây của địch, tấn công khu vực Tô - Chiết - Hoàn - Cám, đe dọa trọng địa căn bản của địch, buộc địch phải rút quân về cứu viện, vừa có thể phá vỡ "vây quét" của địch, vừa có thể hỗ trợ Chính phủ nhân dân Phúc Kiến. Lý Đức và những người khác từ chối chủ trương đúng đắn này. Tháng 1 năm 1934, Tưởng Giới Thạch bay đến Kiến Âu đốc chiến, liên tiếp chiếm Hạ Môn, Phúc Châu, trấn áp sự biến Phúc Kiến. Cùng tháng đó, Trung ương lâm thời Đảng Cộng sản triệu tập Hội nghị toàn thể lần thứ năm khóa VI, khiến sai lầm "tả" khuynh phát triển đến đỉnh điểm, về quân sự từ chủ nghĩa phiêu lưu chuyển sang chủ nghĩa bảo thủ, nơi nơi phòng thủ, từng bước chống đỡ, khiến Hồng quân tổn thất nghiêm trọng, hoàn toàn rơi vào thế bị động.

Tháng 4, quân địch chiếm Quảng Xương, phá vỡ cửa ngõ phía Bắc của Trung ương Tô khu.

Là Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương, trong môi trường chiến tranh khói lửa, làm thế nào để lãnh đạo và triển khai công tác giáo dục ở Tô khu? Đây là một đề tài khá khó khăn. Trong điều kiện chiến tranh, giáo dục không thể tách rời chiến tranh cách mạng để tiến hành một cách cô lập. Cù Thu Bạch trong bài "Giáo dục trong chiến tranh giai cấp" đã chỉ ra:

Giáo dục hiện nay là giáo dục thời đại chiến tranh cách mạng. "Đánh trận phải ra dáng đánh trận" – huống chi đang trong thời khắc gay cấn của chiến tranh. ...

... Giáo dục thời đại chiến tranh, đặc biệt phải chú ý công tác xã hội tập thể của học sinh, – tức là mọi công tác tham gia chiến tranh, phải tiến hành giáo dục trong hoạt động xã hội của học sinh, phải giáo dục tinh thần chiến đấu giai cấp của họ trong mọi bài học hàng ngày. Đặc biệt là giáo dục người trưởng thành, phải thông qua đoàn thể văn hóa – hiệp hội xóa mù chữ, kịch xã công nông v.v., – để động viên quần chúng nam nữ rộng lớn, khiến họ tăng cường tham gia các loại công tác chiến tranh trong phong trào biết chữ đọc sách, khiến việc biết chữ và đọc sách của họ có thể trực tiếp tăng cường năng lực công tác và năng lực chiến đấu của họ, khiến họ có thể trong giải trí tập thể (liên hoan, diễn kịch v.v.), nhận được sự giáo dục hiểu sâu sắc ý nghĩa chiến tranh, có thể học tập đấu tranh giai cấp – vạch trần mặt nạ của bọn phản động hoặc những kẻ chủ nghĩa cơ hội, tổ chức và phát huy lòng nhiệt tình cách mạng của quần chúng công nông. Đây là đường lối giáo dục của chúng ta –

Tô khu lấy nông thôn làm chính, nông dân nghèo khổ rộng lớn trong quá khứ không thể đi học, trình độ văn hóa rất thấp, nạn mù chữ phổ biến. Do đó, công tác giáo dục ở Tô khu bao gồm nội dung hai mặt, tức là giáo dục nhà trường cho thanh thiếu niên đúng độ tuổi và giáo dục xã hội quần chúng cho người trưởng thành. Trong đó, triển khai phong trào xóa mù chữ trong quần chúng nhân dân rộng lớn, tiến hành các hoạt động giải trí văn hóa tập thể, trở thành con đường tất yếu để phổ cập giáo dục văn hóa, nâng cao giác ngộ chính trị cho quần chúng.

Trong điều kiện chiến tranh cách mạng, giáo dục không thể tách rời chiến tranh cách mạng, nhưng giáo dục là một bộ phận khoa học độc lập, lại có quy luật và đặc điểm riêng của nó. Người lãnh đạo sự nghiệp giáo dục phải đưa công tác giáo dục vốn dễ buông thả, lộn xộn trong điều kiện chiến tranh, vào quỹ đạo có tổ chức có lãnh đạo, khiến các cơ quan giáo dục các cấp có pháp luật để tuân theo, có quy chương để dựa vào. Vì vậy, Cù Thu Bạch vừa nhậm chức làm việc, đã cùng với Thứ trưởng Bộ Giáo dục, người giữ quyền Bộ trưởng lâu năm là Từ Đặc Lập v.v. cùng nhau gấp rút soạn thảo các loại pháp quy, điều lệ về công tác giáo dục.

Từ tháng 2 đến tháng 4 năm 1934, chưa đầy ba tháng, Ủy ban Nhân dân Giáo dục dưới sự chủ trì của Cù Thu Bạch, đã soạn thảo tổng cộng hai mươi bốn pháp quy giáo dục. Hôm nay còn lưu lại là một tập "Pháp quy giáo dục Xô viết" được in thạch bản trên giấy mao biên lúc bấy giờ. Đây là bộ pháp quy giáo dục Tô khu bao gồm tiểu học, trung học, đại học, sư phạm và giáo dục xã hội.

Trong tập "Pháp quy giáo dục Xô viết" này, trong "Báo cáo về Bộ Giáo dục tỉnh" tại Hội nghị giáo dục lần thứ nhất của tỉnh Giang Tây có ghi: Hội nghị đã nghe báo cáo của đồng chí Cù Thu Bạch, Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương về chính sách giáo dục mới. Nhưng báo cáo này của Cù Thu Bạch không được ghi chép lưu lại. Chúng ta biết rất ít về tình hình cụ thể của ông trong nhiệm kỳ Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương, chỉ biết đôi chút từ "Pháp quy giáo dục Xô viết" và hồi ức của một số đồng chí.

Dương Chi Hoa sau khi khảo sát nhiều, viết hồi ký nói: Sau khi khảo sát nghiên cứu, Thu Bạch viết một kế hoạch về phương châm và nhiệm vụ công tác văn hóa giáo dục ở Tô khu, triệu tập cuộc họp Ủy ban Nhân dân Giáo dục để nghiên cứu thảo luận. Theo đồng chí Từ Đặc Lập, người lúc bấy giờ đảm nhiệm chức Phó Ủy viên Nhân dân Giáo dục và Phó hiệu trưởng Đại học Xô viết cho biết, sau khi Thu Bạch đến Tô khu, từ soạn thảo phương châm giáo dục đến biên soạn giáo trình, đều đưa ra những kiến giải của riêng mình, không đồng ý với chính sách giáo dục quốc dân lấy chủ nghĩa cộng sản làm nội dung dưới sự chỉ đạo của đường lối "tả" khuynh lúc bấy giờ và chính sách quá "tả" đối với trí thức, do đó đã xảy ra bất đồng và tranh luận. Cù Thu Bạch có kiến giải độc lập của riêng mình đối với đường lối và chính sách giáo dục ở Tô khu, không đồng ý với đường lối và chính sách quá "tả", điều này là đáng tin. Trong bài viết "Giáo dục trong chiến tranh giai cấp" của ông, không xuất hiện nội dung và cách đề xuất "chính sách giáo dục quốc dân lấy chủ nghĩa cộng sản làm nội dung". Tuy nhiên, khi soạn thảo các pháp quy, điều lệ giáo dục, lại không thể tránh khỏi sự thỏa hiệp, viết vào một số cách đề xuất giáo dục cộng sản. Ví dụ "Điều lệ tạm thời về chế độ tiểu học" chương một "Tổng cương" do Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Trương Văn Thiên ký cuối cùng đã quy định rõ: "Điều một: Giáo dục tiểu học dưới chuyên chính dân chủ công nông là đào tạo hậu thế mới tham gia đấu tranh cách mạng Xô viết. Và đào tạo người xây dựng chủ nghĩa cộng sản tương lai trong đấu tranh cách mạng Xô viết –

Điều hai: Giáo dục văn hóa cộng sản là một trong những công cụ của đấu tranh giai cấp cách mạng, ...". Ví dụ khác, "Đại cương tổ chức học sinh trường tiểu học Lê Nin" nhấn mạnh: "Nhân sinh quan và vũ trụ quan cộng sản phải được học tập trong đấu tranh, trong lao động, trong công tác thực tế. Rời xa đấu tranh, lao động và thực tiễn, chỉ cầm sách ra đọc, thì không thể nói đến giáo dục cộng sản."

Mặc dù vậy, những pháp quy, điều lệ này vẫn cố gắng kết hợp giáo dục cộng sản với thực tiễn giảng dạy cụ thể, khiến nó rơi vào thực tế, chứ không làm nó trở thành những khẩu hiệu cao siêu sáo rỗng. Trong pháp quy, điều lệ, nhấn mạnh cải thiện phương pháp giảng dạy, sắp xếp chương trình học hợp lý, cố gắng truyền đạt cho học sinh nhiều kiến thức khoa học văn hóa cần thiết hơn. Lấy việc thiết lập chương trình học của tiểu học sơ cấp, tiểu học cao cấp làm ví dụ:

Quốc ngữ – "Bài học quốc ngữ tiểu học sơ cấp nên bao gồm chính trị (tường thuật đơn giản nhất về thường thức cách mạng, địa lý hương thổ, lịch sử cách mạng v.v.) và tự nhiên (tường thuật đơn giản về thường thức lý hóa và sinh vật, vệ sinh sinh lý), đồng thời phải dạy cho trẻ em cách làm văn tường thuật đơn giản nhất trong ba năm học tiểu học sơ cấp, khiến khi tốt nghiệp sơ cấp, học sinh có thể tự viết văn ngắn bằng câu đơn giản." "Quốc ngữ của tiểu học cao cấp vẫn nên bao gồm giáo trình chính trị và tự nhiên, tăng thêm thành phần nghị luận và phê bình, đồng thời phải dạy cho trẻ em cách làm văn nghị luận sơ bộ trong hai năm học tiểu học cao cấp, khiến khi tốt nghiệp cao cấp, học sinh có thể tự viết văn ngắn đơn giản nhất, đặc biệt là văn ứng dụng (như thư từ, giấy đi đường, văn nghị luận ngắn v.v.)."

Toán học – "Toán học của tiểu học sơ cấp nên dạy bốn phép tính cộng trừ nhân chia số nguyên và các đẳng số, thừa số cũng như giai đoạn đầu của số thập phân." "Toán học của tiểu học cao cấp ít nhất nên học xong phần trăm, số thập phân, phân số, khai căn và tỷ lệ, đồng thời cung cấp kiến thức hình học đơn giản nhất, và phải dạy phương pháp đơn giản của các môn thực dụng như kế toán (ghi chép sổ sách), kế toán viên v.v." –

Thường thức xã hội và khoa học – "Tiểu học cao cấp thêm hai môn thường thức xã hội và thường thức khoa học: (một) Môn tri thức xã hội nên bao gồm thường thức có hệ thống và đơn giản nhất về lịch sử, địa lý và quan hệ xã hội, từ tường thuật hiện tượng xã hội, dần dần dẫn dắt đến khái niệm phổ thông về thời đại và khu vực, cũng như quan niệm về kinh tế xã hội và quan hệ giai cấp v.v. (hai) Môn thường thức khoa học nên bao gồm thường thức có hệ thống và đơn giản nhất về lý hóa, sinh vật, vệ sinh sinh lý, từ tường thuật các hiện tượng tự nhiên cụ thể, dần dần dẫn dắt đến khái niệm về các công luật khoa học đơn giản nhất."

Cần phải nói rằng, việc thiết lập và yêu cầu các môn học này là phù hợp với tình hình thực tế của Tô khu.

Thiếu giáo viên là một khó khăn lớn trong sự nghiệp phát triển giáo dục ở Tô khu. Vì vậy, Bộ Ủy viên Nhân dân Giáo dục dưới sự chủ trì của Cù Thu Bạch, đặt việc phát triển giáo dục sư phạm của Tô khu vào vị trí vô cùng quan trọng. "Pháp quy giáo dục Xô viết" đã quy hoạch toàn diện bức tranh xây dựng giáo dục sư phạm. Không những thành lập trường sư phạm cao cấp có thời gian đào tạo một năm, trường sư phạm sơ cấp có thời gian đào tạo nửa năm, còn thành lập trường sư phạm ngắn hạn có thời gian đào tạo ba tháng, trong kỳ nghỉ đông nghỉ hè còn mở lớp huấn luyện giáo viên tiểu học, để thuận lợi cho giáo viên tiểu học Lê Nin hiện tại hoặc sẽ nhậm chức học tập nâng cao. Các trường sư phạm các cấp đã đào tạo ra đông đảo cán bộ giáo dục, đặc biệt là cán bộ nữ. "Trong nhiều trường chuyên nghiệp, phụ nữ chiếm số lượng rất lớn", "Trong nhiều trường học, phụ nữ làm giáo viên, chủ nhiệm ủy ban giáo dục, cho đến hiệu trưởng"

Xây dựng một đội ngũ giáo viên cách mạng có văn hóa, thì phải giải quyết vấn đề chính sách trí thức. Trong thời khắc năm mươi vạn quân địch áp sát, đấu tranh giai cấp cực kỳ gay gắt, bộ phận giáo dục cũng có các hoạt động phá hoại và phản bội của phần tử phản cách mạng và phần tử khác biệt giai cấp. Trong tình hình này, Cù Thu Bạch một mặt nhấn mạnh phải nâng cao cảnh giác, phản đối kiểu sai lầm "không hỏi có tri thức hay không, tùy tiện dùng địa chủ phú nông làm giáo viên, thậm chí khi biện (mở/tổ chức) trường huấn luyện cán bộ giáo dục và lớp huấn luyện, chuyên tuyển dụng một số phú nông địa chủ, thậm chí chỉ nhận mặt được vài chục chữ cũng thu nhận". Ông chất vấn: "Chúng ta có sức lực và tài lực này để đào tạo cán bộ, tại sao không đào tạo con em công nông và phụ nữ lao động, mà lại đi giáo dục những phú nông địa chủ không tri thức này!". Mặt khác, Cù Thu Bạch kiên trì chính sách trí thức của Đảng, phản đối sai lầm "tả". Ông nói rõ ràng: "Về giáo dục cần sử dụng một số trí thức cũ, trong đó có một số địa chủ phú nông hoặc con em của họ, chính sách này không cần phải thay đổi." Ông còn nói: "Trí thức cũ trung thành với Xô viết, phục tùng pháp lệnh Xô viết, chúng ta vẫn coi họ như nhân viên Xô viết, chúng ta vẫn phải đốc thúc họ, khích lệ họ công tác tích cực." Trong chương trình các loại trường học, hầu như đều quy định rõ ràng như vậy về chính sách đối với trí thức. Trong điều kiện lịch sử lúc bấy giờ, có thể làm được điều này, thực sự là rất không dễ dàng.

Đại học Xô viết Quốc gia là một trường cán bộ, lấy việc đào tạo các loại cán bộ cao cấp xây dựng Xô viết làm nhiệm vụ. Cù Thu Bạch lấy tư cách Ủy viên Nhân dân Giáo dục kiêm Hiệu trưởng Đại học Xô viết, Từ Đặc Lập làm Phó hiệu trưởng. Ngày 1 tháng 4 năm 1934, Đại học Xô viết tổ chức lễ khai giảng. Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Trung ương Trương Văn Thiên, Chủ tịch Ủy ban Quân sự Cách mạng Trung ương Chu Đức, đại diện Cục Trung ương Đảng Đoàn Tô khu và Đại học Hồng quân đã tham dự buổi lễ. Cù Thu Bạch, Trương Văn Thiên, Chu Đức v.v. lần lượt phát biểu tại hội nghị. Cù Thu Bạch nói: "Nhiệm vụ chiến đấu khi khai giảng đại học, là vì phát triển cách mạng Xô viết Trung Quốc, cung cấp nhân tài cán bộ cho phong trào cách mạng Xô viết. Mỗi đồng chí học sinh, đều nên hiểu sâu sắc sứ mệnh vĩ đại của chính mình, nỗ lực học tập, nỗ lực tham gia công tác xã hội thực tế, tuân thủ kỷ luật, nghiêm cấm mọi tư tưởng địa phương cũng như hành vi đào ngũ, đấu tranh vì phong trào cách mạng Xô viết Trung Quốc."

Đại học Xô viết được sáp nhập vào Trường Đảng Trung ương Đảng Cộng sản vào tháng 7, nó tồn tại độc lập chưa đầy bốn tháng. Tháng 10, chủ lực Hồng quân Trung ương bắt đầu rút lui, công tác của Bộ Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương cũng kết thúc theo đó. Trong môi trường chiến tranh gian khổ, Cù Thu Bạch đã dồn tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục Tô khu, đã nỗ lực hết mình. Theo hồi ức của Từ Đặc Lập: "Ông ấy rất có trách nhiệm với công tác giáo dục, người trực tiếp chịu trách nhiệm thường trú tại trường là tôi, nhưng ông ấy đều đưa ra chỉ thị nguyên tắc đối với mỗi môn học chính trị, mỗi chủ đề thảo luận học tập. Cơ thể suy nhược như vậy, trong môi trường sống cực kỳ gian khổ, nhờ ông ấy làm việc nghiêm túc, mọi khó khăn ông ấy đều quên hết, tinh thần biểu hiện rất vui vẻ."

Dưới sự lãnh đạo của Cù Thu Bạch và các đồng chí khác, sự nghiệp giáo dục của Trung ương Tô khu đã đạt được thành tích đáng mừng. Tháng 3 năm 1934, các nơi như Giang Tây, Phúc Kiến, Việt Cám, Thụy Kim v.v. có ba ngàn một trăm chín mươi chín trường tiểu học Lê Nin, khoảng mười vạn học sinh; bốn ngàn năm trăm sáu mươi hai lớp đêm bổ túc; hai mươi ba ngàn hai trăm tám mươi sáu nhóm biết chữ, chỉ riêng tỉnh Giang Tây đã có khoảng mười hai vạn thành viên nhóm; có một ngàn chín trăm mười bảy câu lạc bộ, thành viên cố định tham gia hoạt động có tới hơn chín vạn ba ngàn người. Đa số trẻ em trong độ tuổi đi học ở Tô khu đã vào trường, không ít người lao động đã thoát khỏi nỗi khổ mù chữ.

Thời gian Cù Thu Bạch ở Trung ương Tô khu là ngắn ngủi, thời gian lãnh đạo công tác giáo dục lại càng ít. Nhưng, với tư cách là Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương, những đóng góp của ông cho sự nghiệp giáo dục, sẽ mãi ở lại trong lòng Đảng và nhân dân.

Tổng biên tập "Hồng sắc Trung Hoa"

Cù Thu Bạch trong khi đảm nhiệm Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương, còn đảm nhiệm chức Viện trưởng kiêm Tổng biên tập báo "Hồng sắc Trung Hoa".

Báo "Hồng sắc Trung Hoa" ra đời ngày 11 tháng 12 năm 1931, ban đầu là tuần báo, là báo cơ quan của Chính phủ Trung ương lâm thời Xô viết; sau đó đổi thành tam nhật báo, song nhật báo, trở thành báo cơ quan liên hợp của Trung ương Đảng Cộng sản, Chính phủ Trung ương, Tổng công đoàn toàn quốc, Trung ương Đoàn Thanh niên. Đây là tờ báo lớn in chì cấp Trung ương đầu tiên do Đảng Cộng sản Trung Quốc sáng lập tại căn cứ cách mạng. Lượng phát hành nhiều nhất đạt hơn bốn vạn bản, phát hành đến các căn cứ cách mạng, ngay cả ở những vùng núi xa xôi và các thành phố lớn do Quốc dân đảng thống trị, cũng có thể nhìn thấy báo "Hồng sắc Trung Hoa".

Ngay từ tháng 7 năm 1933, Cù Thu Bạch trong thời gian ở Thượng Hải đã căn cứ vào những kinh nghiệm nghiên cứu của ông về "Hồng sắc Trung Hoa", viết "Về ý kiến đối với báo 'Hồng sắc Trung Hoa'", đăng trên số 50 của "Đấu Tranh". Bài viết đưa ra những ý kiến chỉ đạo đối với phương châm và phương pháp công tác báo chí tin tức của Đảng. Ông chỉ ra, "Hồng sắc Trung Hoa" nên cải tiến ở sáu khía cạnh sau.

Thứ nhất, "Hồng sắc Trung Hoa" với tư cách là báo cơ quan liên hợp, đối với "vai trò lãnh đạo của Đảng bộ trong mọi chính sách và trong quần chúng là vô cùng mơ hồ." Báo Đảng phải phản ánh "'Xây dựng Đảng' – tình hình các cấp Đảng bộ, vai trò của các cấp Đảng bộ trong chính quyền địa phương Xô viết, sự phát triển của các cấp Đảng bộ, ưu điểm và khuyết điểm của các cấp Đảng bộ v.v. – phải phản ánh trên tờ báo này."

Thứ hai, nên tiến hành tự phê bình đúng đắn trên báo chí. Việc chỉ ra cụ thể một số hiện tượng xấu trên báo là đúng đắn. Nhưng đối với "tính tích cực của quần chúng, các loại phong trào vĩ đại, tóm lại, cải cách xã hội nói chung ở Tô khu, từ vấn đề lớn chính trị kinh tế cho đến các vấn đề tình người phong tục, đời sống hàng ngày, lại chỉ có sự tường thuật chung chung. ... Đây là điều nên sửa đổi, về việc ghi chép ưu điểm và thắng lợi phải cụ thể hơn." Khi đưa tin về hiện tượng xấu và khuyết điểm, nên đưa tin về "chính sách chấn chỉnh của Đảng".

Thứ ba, báo chí về mặt biên tập thiên về các tiêu đề báo cáo thắng lợi mang tính cổ động. Nên làm cho Hồng quân và quần chúng công nông hiểu được tình hình tổng thể chiến đấu mỗi ngày. Đối với "sự thật và phong trào quan trọng nhất hiện nay", phải làm các bài đưa tin rõ ràng, liên tục, "cho độc giả khái niệm vô cùng rõ ràng, sáng tỏ, làm cho họ nhận thức được tình hình cụ thể trên các mặt trận cách mạng."

Thứ tư, tăng cường vai trò chỉ đạo của xã luận và bài luận, phản đối xu hướng mệnh lệnh. Đối với một số nghi ngờ của quần chúng, phải đưa ra giải thích đầy sức thuyết phục. Đối với vấn đề mới, phải thường xuyên đăng bài luận giải thích mang tính chỉ đạo. Phải chỉ đạo chính quyền và Đảng bộ các cấp giải thích như thế nào, và trực tiếp giải thích cho quần chúng nhân dân về ý nghĩa chính sách của Đảng và biện pháp cụ thể, "như vậy có thể giúp đỡ rất lớn cho các pháp lệnh đơn giản, có thể lãnh đạo quần chúng phản đối thói hư tật xấu quan liêu."

Thứ năm, phải triển khai phong trào thông tin công nông binh. Báo chí không thể chỉ trông chờ vào những bài gửi đến ngẫu nhiên. Ngoài việc tổ chức thông tin viên đặc biệt, cử phóng viên đến các chiến tuyến và khu vực quan trọng, còn phải triển khai phong trào thông tin công nông binh, tức là tổ chức các hiệp hội thông tin công nông binh ở mỗi địa phương, mỗi chiến tuyến, tập hợp những binh sĩ, bần nông, công nhân có khả năng viết bài lại.

Thứ sáu, kiến nghị phát hành tờ "Công Nông Báo", loại báo "thực sự thông tục, có thể phổ cập đến đông đảo độc giả chỉ miễn cưỡng đọc hiểu được những văn tự nông cạn nhất".

Thời đó, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc có thiết lập Ủy ban Báo chí Đảng Trung ương, trực tiếp quán triệt ý đồ của Trung ương Đảng, chỉ đạo các cơ quan báo chí trung ương. Do đó, sau khi Cù Thu Bạch đảm nhận chức xã trưởng và chủ biên báo "Hồng Sắc Trung Hoa", ông không thể khiến những ý kiến đúng đắn về việc cải tiến báo "Hồng Sắc Trung Hoa" nêu trên được thực hiện hoàn toàn. Trong giai đoạn đường lối "tả" khuynh đạt đến đỉnh điểm, Cù Thu Bạch tiếp tục bị chèn ép trong Đảng, không có quyền phát biểu. Theo hồi ức của Hàn Tiến, ủy viên biên tập báo "Hồng Sắc Trung Hoa", ngay cả Lục Định Nhất, thành viên Ủy ban Báo chí Đảng Trung ương lúc bấy giờ, cũng cố ý tránh mặt ông để tránh gây nghi ngờ, bị bức hại nặng nề hơn. Cù Thu Bạch và Mao Trạch Đông có quan hệ rất tốt, họ cùng chịu sự chèn ép, có chính kiến giống nhau. Người ta thường thấy hai vị thi nhân này ngồi dưới bóng cây, trên bãi cỏ, lưng dựa lưng, xướng họa với nhau. Mao Trạch Đông vốn giàu khiếu hài hước, đôi khi còn trêu chọc Cù Thu Bạch, hỏi ông có nhớ Dương Chi Hoa không? Tuy nhiên, họ cũng chỉ có thể mượn thơ từ để bày tỏ nỗi bất bình và phẫn uất, vòng vo thể hiện sự bất mãn với đường lối "tả" khuynh.

Dưới sự chủ trì của Cù Thu Bạch, báo "Hồng Sắc Trung Hoa" lúc này đã có bước phát triển trong việc dựa vào quần chúng để làm báo. Tòa soạn thành lập bộ phận thông tin, xây dựng kế hoạch triển khai công tác thông tin công nông, quy định phương pháp giúp đỡ và bồi dưỡng thông tin viên. Tòa soạn đã cấp thẻ thông tin viên, định kỳ gửi gợi ý đưa tin cho họ, đồng thời xuất bản tờ "Công Nông Thông Tin Viên" in thạch bản, hai mươi ngày hoặc một tháng xuất bản một kỳ. Trong đó có những hướng dẫn thông tục, giản đơn về nội dung, phương pháp viết tin và những điều cần lưu ý. Số lượng thông tin viên không ngừng mở rộng, từ hơn hai trăm người lúc báo mới sáng lập đã tăng lên gần một nghìn người, hình thành một mạng lưới thông tin khổng lồ bao gồm các địa phương và các hệ thống.

Sau khi Hồng quân trường chinh, Cù Thu Bạch đảm nhiệm chức Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền của Cục Trung ương, tiếp tục làm chủ biên "Hồng Sắc Trung Hoa". Để giữ bí mật về việc Hồng quân rút khỏi Xô khu, "Hồng Sắc Trung Hoa" vẫn xuất hiện dưới danh nghĩa là cơ quan ngôn luận của Trung ương Đảng và Chính phủ Trung ương, mọi thứ vẫn như cũ: địa chỉ tòa soạn không đổi, xưởng in không đổi, khuôn mẫu không đổi. Nội dung báo vẫn chủ yếu đưa tin về chiến tranh, đăng tải các chiến báo từ các Xô khu nhận được qua đài vô tuyến quân sự, nhưng không nhắc đến tình hình hành động của Hồng quân. Cù Thu Bạch chuyển đến ở tại tòa soạn, cùng hai biên tập viên khác là Hàn Tiến và Viên Huyết Tốt gánh vác công tác biên tập báo. Một ủy viên biên tập khác là Tạ Nhiên Chi ẩn náu ở nông thôn chữa bệnh, không đến làm việc, sau đó bị bắt và phản bội trong cuộc lục soát lớn của kẻ thù. Cù Thu Bạch mang bệnh cùng các đồng chí khác kiên trì xuất bản báo bình thường, mỗi tuần ra hai, ba kỳ. Sau đó, quân địch áp sát, Cù Thu Bạch theo quân hành động. Ban ngày, ông cùng mọi người đi bộ, leo núi, dọc đường còn làm công tác cổ động. Đến nơi đóng quân, mọi người nghỉ ngơi, ông lại phải thức đêm viết bài, duyệt bài để đảm bảo báo xuất bản đúng hạn. Ông cũng chú ý huy động các đồng chí làm việc bên cạnh, khuyến khích họ thường xuyên viết bài cho báo. Như vậy, cho đến tháng 1 năm 1935, khi Cục Trung ương chính thức quyết định phá vây rút lui, Cù Thu Bạch đã kiên trì duy trì báo "Hồng Sắc Trung Hoa" đến kỳ cuối cùng. Trong công tác báo chí truyền thông ở Trung ương Xô khu, ông là một nhà lãnh đạo kiệt xuất, tận trung với chức trách. ①

① Phần này tham khảo bài "Cù Thu Bạch" của Hứa Hoán Long ( "Nhân vật giới báo chí" tập 2, trang 54-65), và đã mượn một số nội dung trong đó.

Lãnh đạo công tác văn nghệ Xô khu

Điều kiện công tác và sinh hoạt ở Xô khu cực kỳ gian khổ. Phòng ở và văn phòng của Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương đặt trong một ngôi nhà đất chật hẹp. Trong phòng ngoài một chiếc giường gỗ, một chiếc bàn cũ nát và vài chiếc ghế dài, thì chỉ có cái gọi là giá sách: trên một tấm ván gỗ dài đặt đầy tài liệu và sách vở. Khi Cù Thu Bạch đến Xô khu, địch phong tỏa nghiêm trọng nhất, vì vậy đời sống cũng khó khăn nhất. Theo hồi ức của các đồng chí lão thành, lúc đó lương thực được phân phối theo đầu người, mỗi ngày từ mười bốn lạng đến một cân bốn lạng; muối ăn mỗi người mỗi ngày chỉ có một tiền, không phân chức cao thấp, người già trẻ nhỏ, mọi người như nhau.

Một số người ở trong điều kiện gian khổ tột cùng thường mất đi dũng khí phấn đấu, luyến tiếc hoặc theo đuổi sự an nhàn trong đời sống vật chất. Nhưng các nhà cách mạng ở Xô khu lại tràn đầy lý tưởng và theo đuổi cách mạng, tràn ngập tinh thần lạc quan cách mạng. Điều này tập trung thể hiện ở sự phát triển mạnh mẽ của công tác văn nghệ Xô khu.

Công tác văn nghệ Xô khu chia làm hai hệ thống: một là hệ thống Hồng quân, lấy Đại học Hồng quân làm trung tâm; hai là hệ thống địa phương, do Cục Nghệ thuật thuộc Bộ Ủy viên Nhân dân Giáo dục thống nhất chỉ đạo. Trong thời gian ở Xô khu, Cù Thu Bạch luôn đặt công tác văn nghệ vào lịch trình công tác quan trọng của mình. Công Nông Kịch Xã ban đầu do một số ít người yêu thích công tác văn nghệ từ ngoài đến và cán bộ trung cao cấp trong Hồng quân khởi xướng tổ chức, trong thời gian rất ngắn đã lan rộng đến tỉnh, huyện, khu để thành lập chi xã. Tháng 4 năm 1934, "Điều lệ vắn tắt của Công Nông Kịch Xã" được Bộ Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương phê chuẩn đã quy định rõ tính chất và nhiệm vụ của Công Nông Kịch Xã, chỉ ra rằng: "Công Nông Kịch Xã là tổ chức nghiên cứu kịch cách mạng của công nhân, nông dân, Hồng quân, nhân viên Xô viết, lấy việc phát triển đấu tranh cách mạng văn hóa trên mặt trận kịch nghệ, tài trợ phong trào nghệ thuật chiến tranh cách mạng Xô viết làm tôn chỉ." "Các chi xã của Công Nông Kịch Xã chuẩn bị và tổ chức các buổi dạ hội diễn kịch hoặc biểu diễn báo sống tại câu lạc bộ trực thuộc, tổ chức đội âm nhạc, đội hát, cùng các hình thức biểu diễn hóa trang đơn giản hơn, song hoàng, kể chuyện...; thường ngày có hệ thống có kế hoạch nghiên cứu lý luận kịch và kịch bản, sưu tầm tài liệu địa phương, luyện tập các loại hình nghệ thuật kể trên, và định kỳ báo cáo tình hình công tác cùng tài liệu sưu tầm được cho phân xã." Chi xã do các nhà máy, công đoàn, hợp tác xã, trường học, bộ đội, cơ quan Xô viết các cấp và các đoàn thể cách mạng hợp thành, trực thuộc câu lạc bộ của cơ quan đoàn thể đó. Trong phạm vi một huyện, khi đã thành lập trên ba chi xã, có thể liên hiệp thành lập phân xã Công Nông Kịch Xã huyện; sau đó mới sản sinh ra phân xã tỉnh và tổng xã Trung ương. Từ đó có thể biết, Công Nông Kịch Xã là tổ chức triển khai công tác văn nghệ mang tính quần chúng. Theo sự mở rộng phạm vi công tác, nhu cầu cán bộ công tác văn nghệ ngày càng nhiều, vì vậy Trung ương Xô khu đã sáng lập trường kịch nghệ đầu tiên. Trường kịch nghệ vốn gọi là "Trường Lam Sam Đoàn", Cù Thu Bạch đề nghị nên lấy tên Gorky để đặt tên cho trường, ông nói: "Văn nghệ của Gorky là văn nghệ vì đại chúng, nên là phương hướng của trường kịch nghệ chúng ta!" Ông giới thiệu tiểu thuyết "Người Mẹ" và kịch "Dưới đáy" của Gorky cho các đồng chí làm công tác văn nghệ và nói: "Đó mới thực sự là tiểu thuyết và kịch nghệ biểu hiện người lao động." ① Hiệu trưởng trường kịch nghệ Gorky do Cục trưởng Cục Nghệ thuật Bộ Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương Lý Bá Chiêu đảm nhận. Nhiệm vụ của trường là "đào tạo cán bộ cho phong trào kịch nghệ Xô viết, câu lạc bộ, kịch xã, đoàn kịch, bồi dưỡng nhân tài cho phong trào Xô viết." ② Trong trường kịch nghệ thiết lập Đoàn kịch Xô viết Trung ương, "dưới sự lãnh đạo của Bộ Ủy viên Nhân dân Giáo dục Trung ương, tiến hành biểu diễn lưu động định kỳ", "hỗ trợ giảng dạy các môn thực tập của trường kịch nghệ" ③. Trường kịch nghệ Gorky và Đoàn kịch Xô viết Trung ương, cùng với tổng xã Trung ương Công Nông Kịch Xã "biên soạn phát hành bài giảng hàm thụ phong trào kịch nghệ, lãnh đạo toàn bộ Công Nông Kịch Xã Xô khu về mặt lý luận và thực tiễn." ④

① Lý Bá Chiêu: "Hồi ức đồng chí Cù Thu Bạch - Kỷ niệm 15 năm ngày mất của đồng chí Cù Thu Bạch". "Nhân Dân Nhật Báo" ngày 18 tháng 6 năm 1950.

② "Điều lệ vắn tắt Trường kịch nghệ Gorky".

③ "Luật tổ chức Đoàn kịch Xô viết".

④ "Điều lệ vắn tắt Công Nông Kịch Xã".

Khởi nghiệp của Trường kịch nghệ Gorky rất gian nan. Cù Thu Bạch dùng lời của Lỗ Tấn để cổ vũ Lý Bá Chiêu: "Đường là do người đi mà thành." Ông lại nói: "Trường kịch nghệ cách mạng ở Xô khu vẫn là đứa trẻ mới chào đời, hãy từ từ nuôi nấng! Đừng nóng vội." ①

① Lý Bá Chiêu: "Hồi ức đồng chí Cù Thu Bạch". "Nhân Dân Nhật Báo" ngày 18 tháng 6 năm 1950.

Trong số sinh viên trường kịch nghệ, trên chín mươi phần trăm là đoàn viên Đoàn Thanh niên Cộng sản, đều là nam nữ thanh niên nông thôn đã tham gia cách mạng ruộng đất, nhưng trình độ văn hóa không đều nhau, có người biết chữ sơ sơ, cũng có người mù chữ. Khó khăn nhất là giảng viên quá ít, lại phần lớn kiêm nhiệm, trong đó Tiền Tráng Phi, Hồ Để, mỗi tuần mỗi người gánh vác tới hai mươi bốn giờ lên lớp. Sau khi Đảng và Cù Thu Bạch đồng ý, quyết định mời những sĩ quan quân đội Bạch quân bị bắt làm tù binh, có sở trường về đạo diễn, dàn dựng sân khấu và mỹ thuật v.v., đã qua một thời gian thử thách công tác đến làm giảng viên trường kịch nghệ. Sinh viên lại lấy cớ nghe không hiểu tiếng Quảng Đông của các sĩ quan tù binh, không hoan nghênh họ lên lớp. Cù Thu Bạch kiên nhẫn thuyết phục sinh viên, ông nói: "Tiếng Quảng Đông nghe không hiểu thì có thể nghe từ từ. Hiện tại các em cần kiến thức về mỹ thuật, kiến thức về dàn dựng sân khấu. Họ có kiến thức chuyên môn đó, các em không có, phải khiêm tốn học hỏi họ. Họ trước kia là sĩ quan Bạch quân, nộp súng đầu hàng, làm việc cho Hồng quân rồi, các em vẫn ghét họ, coi thường họ, thế là không đúng. Các em không cần họ dạy, các em không có giảng viên, trường không có giảng viên thì đành giải tán, giải tán thì đành mời các em thu dọn hành lý về nhà, trường đóng cửa... Các em ngày ngày hát bài ca của Công Nông Kịch Xã: 'Chúng ta là chiến sĩ cách mạng công nông, nghệ thuật là vũ khí của chúng ta, vì Xô viết mà đấu tranh!' Thầy hỏi các em một câu, nghệ thuật là vũ khí này rốt cuộc các em đã cầm được trong tay chưa?" Sinh viên đồng loạt đáp một cách dứt khoát: "Chưa!" Họ đã được Cù Thu Bạch thuyết phục. ①

Khi thảo luận kế hoạch giảng dạy của Trường kịch nghệ Gorky, Cù Thu Bạch nhấn mạnh hai điểm: Thứ nhất, trường kịch nghệ phải tổ chức đoàn kịch (tức Đoàn kịch Xô viết Trung ương) đi biểu diễn lưu động đến tận chiến tuyến, cổ vũ sĩ khí; thường ngày theo kỳ họp chợ đến chợ biểu diễn lưu động, giữ mối liên hệ mật thiết với quần chúng, sưu tầm tài liệu sáng tác. Ông nói: "Đóng cửa làm xe tuyệt đối không thể sáng tạo ra nghệ thuật đại chúng." Thứ hai, trường kịch nghệ ngoài lớp phổ thông ra nên mở thêm lớp Hồng quân và lớp địa phương. Công tác văn nghệ trong Hồng quân và hoạt động của kịch xã các quân đoàn là một bộ phận quan trọng của công tác chính trị, Cù Thu Bạch cho rằng nếu trường kịch không đào tạo cán bộ nghệ thuật cho Hồng quân thì đã mất đi ý nghĩa quan trọng của việc sáng lập. Ông còn đề nghị điều các xã trưởng Công Nông Kịch Xã ở Thụy Kim, Trường Đinh... và xưởng in Trung ương đến trường kịch nghệ, mở lớp địa phương. Ông nói: "Không có nòng cốt công tác kịch nghệ thì không thể bàn đến phong trào kịch nghệ công nông." ②

① ② Lý Bá Chiêu: "Hồi ức đồng chí Cù Thu Bạch". "Nhân Dân Nhật Báo" ngày 18 tháng 6 năm 1950.

Cù Thu Bạch chỉ đạo Đoàn kịch Xô viết Trung ương rất cụ thể. Có một lần, đoàn diễn vở "Dù thế nào cũng phải thắng lợi", trong kịch biểu hiện một đoàn viên nhi đồng đoàn chưa đầy mười tuổi và người chị mù lòa dùng mạng sống để giữ bí mật cách mạng, đến chết cũng không tiết lộ hành động của Hồng quân. Vở kịch này mỗi lần biểu diễn, quần chúng đều cảm động đến mức hô lớn: "Đánh chết bạch phỉ!" Cù Thu Bạch đã triệu tập hội nghị các tác giả kịch bản, đạo diễn, diễn viên, khen ngợi sự thành công của vở kịch này. Ông nói: Vở kịch này nên đến các vùng biên viễn diễn ở khắp nơi, giải quyết những mâu thuẫn gay gắt nhất trong đấu tranh của quần chúng, vạch trần sự tàn bạo của Bạch quân, cổ vũ quần chúng cách đấu tranh với Bạch quân, tăng thêm lòng tin thắng lợi cho quần chúng vùng biên viễn. Ông chỉ ra một số lời thoại trong kịch bản cứng nhắc, trừu tượng, nghe không lọt tai. Ông nói: Phải dùng ngôn ngữ của người sống để viết lời thoại, đừng cứng nhắc bê nguyên những câu chết trong sách. Nhất định phải khiến người nghe là hiểu ngay, muốn nghe. Để quần chúng nhắm mắt lại cũng có thể nghe ra là ai đang nói chuyện trong hoàn cảnh nào. Nghệ thuật ngôn ngữ là điều kiện không thể thiếu để kịch nghệ thành công. Ông khuyến khích mọi người dùng những làn điệu dân ca phổ biến trong dân gian để viết bài hát. Ông nói: "Lời ca thông tục có tác dụng giáo dục quần chúng lớn, không có ai viết phổ nhạc thì cứ theo làn điệu dân ca mà đặt lời. Dễ nghe, dễ hát, quần chúng quen thuộc, lập tức có thể lưu truyền. Còn hơn một số khúc nhạc sáng tác nữa!" ①

① Lý Bá Chiêu: "Hồi ức đồng chí Cù Thu Bạch". "Nhân Dân Nhật Báo" ngày 18 tháng 6 năm 1950.

② Trang Đông Hiểu: "Đồng chí Cù Thu Bạch ở Trung ương Xô khu".

Các cơ quan Trung ương và trường học ở Thụy Kim ở phân tán, thường cách nhau mười, hai mươi dặm. Lúc này Cù Thu Bạch đã học cưỡi ngựa. Ông thường làm việc đến tận đêm khuya, sáng sớm hôm sau đã dậy cưỡi ngựa đi rồi. Đôi khi ông đến trường kịch ở Mai Thôn xem biểu diễn, hoặc giảng bài chính trị cho cán bộ giáo viên, giải đáp các vấn đề thời sự. Cách giảng giải dễ hiểu của ông luôn khiến người nghe tập trung tinh thần, thỉnh thoảng phát ra tiếng cười. Mỗi khi ra khỏi cổng trường, luôn có một đám đông giáo viên sinh viên vây quanh ông, không cho ông đi. Lần nào ông cũng nói: Hai ngày nữa thầy lại đến nghe "Ai ya lai" (biệt danh của ca sĩ nông phụ trẻ Lưu Tú Chương ở huyện Hưng Quốc) hát sơn ca Hưng Quốc. Một tràng pháo tay như sấm đưa ông đi. Hai diễn viên nhỏ nhất trong đoàn kịch là Khâu Lan, Quách Tích Hải mỗi lần đều tiễn Cù Thu Bạch đến tận Bộ Ủy viên Nhân dân Giáo dục mới quay về.

Đôi khi ông cưỡi ngựa đi đường xa đến thăm các đồng chí đang ốm đau. Một lần, ông đến thăm Vương Giá Tường và mấy đồng chí khác đang dưỡng bệnh. Vương Giá Tường và các đồng chí khác cảm động nói: "Anh mang bệnh đến thăm người bệnh, chúng tôi sau khi khỏi bệnh nhất định sẽ đến thăm anh." ② Vâng, Cù Thu Bạch lúc này ba ngày hai bữa sốt cao, bác sĩ Phó Liên Chương ngày nào cũng đến khám bệnh, kê đơn, tiêm thuốc cho ông. Đôi khi ông thực sự không chịu nổi, lúc nằm liệt giường vẫn muốn đọc tài liệu, xử lý công việc. Các chiến hữu hiểu rõ Cù Thu Bạch làm việc trong tình trạng ốm đau kéo dài, luôn tìm cách kiếm cho ông một con cá và vài quả trứng gà. Nhưng khi nấu xong mang đến trước mặt ông, ông luôn hỏi cái này ở đâu ra, người khác đã ăn chưa? Đôi khi, Đặng Dĩnh Siêu từ cách mấy dặm đường chạy đến, gửi ít bột mì và đường trắng cho ông, và đích thân rán vài cái bánh đường cho ông ăn, đây trong điều kiện lúc bấy giờ đã là thực phẩm dinh dưỡng tốt nhất rồi.

Mùa thu năm 1934, sau khi Hồng quân chủ lực xuất phát trường chinh, Cù Thu Bạch chia Đoàn kịch Xô viết thành ba đoàn, biên chế theo hình thức bộ đội. Thạch Liên Tinh, Vương Phổ Thanh dẫn đầu Đoàn kịch Hỏa Tinh; Thi Nguyệt Nga, Lưu Nguyệt Hoa dẫn đầu Đoàn kịch Hồng Kỳ; Triệu Phẩm Tam (lúc này Lý Bá Chiêu đã theo quân trường chinh, do Triệu tiếp quản công việc của Tổng xã Công Nông Kịch Xã và Cục Nghệ thuật) dẫn đầu Đoàn kịch Chiến Hào do Tống Phát Minh phụ trách, chia thành ba đường độc lập tiến hành hoạt động biểu diễn và sáng tác trong các chiến khu được phân định. Lúc này, Cù Thu Bạch chỉ đạo đoàn kịch cụ thể hơn, yêu cầu nghiêm ngặt hơn. Ông muốn toàn thể xã viên Công Nông Kịch Xã trong khi sáng tác cá nhân, phải tiến hành sáng tác tập thể, nhằm mục đích viết nhiều và viết tốt kịch bản, nâng cao trình độ sáng tác kịch nói. Để dẫn dụ mọi người viết, ông viết rất nhiều câu chuyện, đồng thời yêu cầu mọi người cũng viết trước vài câu chuyện cho ông xem, rồi sau đó mới biên soạn thành kịch bản. Ông nói: "Viết câu chuyện trước là một trong những phương pháp tốt nhất để viết kịch bản, nhưng câu chuyện phải có tính chân thực và tính điển hình." ① Ông yêu cầu mọi người thường xuyên kết bạn với nông dân lớn tuổi, lắng nghe câu chuyện. Dù là câu chuyện rất ngắn nhỏ đơn giản, cũng nên ghi chép lại. Ông muốn mọi người trải nghiệm các loại cuộc sống, ông nói: "Không có trải nghiệm xã hội phong phú, thì không thể sản sinh ra tác phẩm hay. Gorky có trải nghiệm xã hội cực kỳ phong phú, cho nên chất lượng tác phẩm của ông rất cao." ② Theo ý kiến của Cù Thu Bạch, các đồng chí kịch xã đã viết rất nhiều kịch nói, ca kịch, vũ kịch và sơn ca. Cù Thu Bạch yêu cầu chế định chế độ thẩm định và diễn tập kịch bản. Khi thẩm định, ông khuyến khích mọi người phát biểu ý kiến, khi có đồng chí nói "cái này được", "cái kia không được", ông nói: Sự thành công của kịch bản, nhất định phải trải qua hai bước trình tự "viết" và "diễn tập". Diễn một lần sửa một lần. Mới có kịch bản hay được sản sinh ra. Một số kịch bản rất tồi, sau khi diễn tập, sửa chữa, đều trở thành tác phẩm kịch rất hay. Vài tháng trôi qua, do áp dụng phương châm coi trọng cả sáng tác cá nhân và sáng tác tập thể, đã viết thành không ít kịch bản. Qua sự chọn lọc biên tập, viết lời tựa của Cù Thu Bạch, đã xuất bản tập kịch bản duy nhất của Trung ương Xô khu - "Hào Pháo Tập", tuyển chọn vào năm kịch bản "Hy Sinh", "Không Biết Xấu Hổ", "Lý Bảo Liên", "Cuộc Sống Không Phải Người", "Du Kích", v.v. In thạch bản xuất bản hơn ba trăm bản, phát đến toàn khu. Cù Thu Bạch đối với những diễn viên nhi đồng ưu tú, đích thân chế định kế hoạch bồi dưỡng, thường xuyên kiểm tra tình hình huấn luyện, lần lượt bồi dưỡng ra bốn ngôi sao nhí, và tổ chức dạ hội cho các em, đeo khăn quàng đỏ và hoa đỏ cho các em, từ đó thúc đẩy trình độ nghệ thuật của diễn viên nhi đồng được nâng cao.

① "Nhớ Cù Thu Bạch" trang 329. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân năm 1981.

② Sách đã dẫn, trang 329, 330.

Sau Tết Nguyên Đán năm 1935, ba đoàn kịch biểu diễn ở chiến tuyến và nông thôn, theo chỉ thị của Cù Thu Bạch, quay về trú địa của Phân cục Trung ương để hội diễn. Sau vài ngày hành quân, đoàn kịch đến ngôi làng nhỏ ở gần Tiểu Mật, huyện Vu Đô, Cù Thu Bạch đội mưa đón mọi người ở trước trà đình đầu đèo. Ông rất vui vẻ lấy ra những bài sơn ca đoàn kịch gửi cho ông, trên đó có rất nhiều nét bút sửa chữa của ông. Ông cho mọi người nghỉ ngơi hai ngày, chuẩn bị hội diễn. Lúc tổng duyệt, ông thường xuyên đến xem. Tối hôm hội diễn, quần chúng trong thôn trên núi hầu như đều đến cả, có người đi hơn mười dặm đường đến xem kịch. Những người phụ trách Phân cục Trung ương là Hạng Anh, Trần Nghị, Trần Đàm Thu, Hà Thúc Hành, Mao Trạch Đàm, Lưu Bá Kiên... và Cù Thu Bạch cùng đứng đó đội mưa ngày càng lớn xem biểu diễn. Mọi người hứng thú cực tốt, cảm xúc trên đài và dưới đài hòa quyện vào nhau, cao trào đêm hội dâng cao. Chương trình diễn xong, trời đã gần sáng. Hai mươi bảy năm sau, năm 1962 Triệu Phẩm Tam làm thơ hoài niệm đêm hội này: "Phía đông hát xong phía tây họa, màn trước thu màn sau mở. Khoác tơi che dù đứng suốt đêm, ba lần nghe gà gáy không nỡ về. Tết Nguyên Tiêu kết hoa xuân Cám Giang, vũ điệu hùng ca rửa bụi chiến tranh. Mưa đêm rả rích tiếng đàn gấp, đèn đỏ lay động vỗ tay liên hồi." ① Sau buổi biểu diễn, Cù Thu Bạch tham gia bình nghị, và trao giải cho các diễn viên.

Cùng với sự xấu đi của tình hình chiến tranh, nhân viên đoàn kịch đều phân bổ vào Hồng quân. Cù Thu Bạch sắp phải chia tay những chiến sĩ văn nghệ đáng yêu này. Đó là đêm thứ ba sau hội diễn, ông rời Tiểu Mật. Tối hôm đó, Triệu Phẩm Tam, Thạch Liên Tinh và hai đồng chí của đoàn kịch đến nơi ở thăm ông. Đây là một túp lều tranh của nông dân, có một cái cửa sổ không lớn lắm, trước cửa sổ đặt một cái bàn nhỏ, trên đó chất đầy sách và tài liệu. Tiểu cảnh vệ đang thu dọn đồ đạc, Cù Thu Bạch cũng đang chỉnh lý tài liệu và sách dưới ánh đèn. Ông ân cần nói với họ: "Các em sắp chính thức đi vào bộ đội rồi, nhất định phải công tác thật tốt, có cơ hội có thể biểu diễn thì biểu diễn...". ② Ông nói chuyện rất nhiều, hy vọng họ đi theo đội ngũ thật tốt, tranh thủ mọi cơ hội có thể để biểu diễn, tuyên truyền.

Đêm hôm đó, Cù Thu Bạch rời Tiểu Mật. Các chiến sĩ văn nghệ của Đoàn kịch Xô viết, khắc ghi những lời dặn dò thấm thía của ông, cũng bước lên hành trình mới.

Phong trào văn nghệ quần chúng và công tác văn nghệ chuyên nghiệp ở Xô khu dưới sự lãnh đạo của Cù Thu Bạch, thành tích rất đáng kể. Nó đóng vai trò quan trọng đối với việc tuyên truyền quần chúng, phát động quần chúng, cổ vũ ý chí chiến đấu cách mạng của quân dân Xô khu, đồng thời, cũng cung cấp nhiều kinh nghiệm hữu ích cho phong trào văn nghệ thời đại Diên An. Mao Trạch Đông vào một đêm trăng tháng 5 năm 1939, khi tản bộ cùng Tiêu Tam đã nói về sự hy sinh của Cù Thu Bạch, không khỏi tiếc nuối mà nói: "Giả sử anh ấy còn sống, bây giờ lãnh đạo phong trào văn hóa ở vùng biên khu thì tốt biết bao!" ③

① "Nhớ Cù Thu Bạch" trang 349. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân năm 1981.

② "Nhớ Cù Thu Bạch" trang 350. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân năm 1981.

③ Sách đã dẫn, trang 176.