Hội ngộ Mao Thuẫn bàn về "Tử dạ"

Cuộc tập kích bất ngờ tại Hội nghị toàn thể lần thứ tư đã khiến nhóm Vương Minh đánh đổ những người mà chúng đã âm mưu từ trước. Tuy nhiên, đối với những người phản đối mình, hoặc những người mà chúng không ưa, nhóm Vương Minh không hề dừng lại ở đó mà vẫn trăm phương ngàn kế tiến hành đàn áp. Ngoài việc áp bức về chính trị và tổ chức, chúng còn áp dụng biện pháp trừng phạt kinh tế trong đời sống, không cấp hoặc cấp rất ít phụ cấp sinh hoạt cho nhiều người, đẩy cuộc sống của họ vào cảnh cực kỳ khó khăn, nhằm ép họ phải khuất phục. Không ít người phải bán sạch những thứ có giá trị ít ỏi còn lại, tối đành ngủ trên nền xi măng, ban ngày đến cơ sở cứu tế tị nạn uống chút cháo loãng bố thí. Trong tình cảnh không thể sống nổi, có đồng chí đưa vợ con về quê, có người đi dọc phố rao bán hạt dưa, có người đường cùng bí lối, thậm chí nghĩ đến việc lên núi làm cướp, "cướp giàu giúp nghèo", làm thổ phỉ chính trị.

Nhóm Vương Minh đối xử với Cù Thu Bạch có phần khách sáo hơn một chút. Cù Thu Bạch là cán bộ cao cấp của Đảng, lại mắc bệnh lâu ngày chưa khỏi. Nhóm Vương Minh vì muốn giữ thể diện cho bản thân, nhằm lôi kéo quần chúng nên đành phải cấp cho ông một chút phí sinh hoạt; nhưng đó cũng chỉ mang tính chất tượng trưng, chỉ vỏn vẹn mười sáu, mười bảy đồng. Trong giai đoạn 1930—1932, tiền lương cao nhất của công nhân Thượng Hải là năm mươi đến chín mươi đồng, mức trung bình là hai mươi đến ba mươi đồng, thấp nhất là tám đến mười lăm đồng. Khoản phí sinh hoạt ít ỏi này chỉ đủ để duy trì mức sống tối thiểu cho vợ chồng Cù Thu Bạch, cơm no áo ấm còn không nói đến, huống chi là chữa bệnh. Tất cả những điều này, Cù Thu Bạch đều nhẫn nhịn chịu đựng; sự rèn luyện của cuộc sống nghèo khó thời thiếu niên đã giúp ông thích nghi được với mức sống vật chất sụt giảm nghiêm trọng.

Mang bệnh trong người, mỗi ngày ông vẫn làm việc trên mười sáu tiếng. Buổi sáng ngủ dậy, việc đầu tiên là đọc báo, vài tờ báo lớn được ông đọc rất kỹ, những tài liệu quan trọng đều được cắt ra hoặc chép lại. Thời gian còn lại của buổi sáng dùng để viết bài. Sau khi ngủ trưa dậy, ông lại dịch thuật hoặc viết lách. Buổi tối đọc sách hoặc viết, cho đến tận đêm khuya.

Ông bình tĩnh ung dung, tâm trạng thu liễm, không bao giờ than phiền với đồng chí, bạn bè và vợ về sự đả kích mà nhóm Vương Minh dành cho mình. Những người từng gặp ông thời đó đều cảm thấy ngạc nhiên trước sự an nhiên, bình tĩnh, tiêu sái và hài hước của ông. Hạ Diễn sau này nói rằng: "Sau Hội nghị toàn thể lần thứ tư của Đảng, ông phải chịu đựng sự đả kích từ những phần tử giáo điều và tông phái 'tả khuynh', nhưng trong gần hai năm làm việc tiếp xúc không liên tục với ông, tôi không hề cảm thấy chút tâm trạng uất ức nào sau khi ông bị đả kích. Khi trò chuyện thường ngày, ông vẫn lạc quan, 'tiêu sái' và hài hước như vậy; nhưng hễ chạm vào công việc, ông lại tràn đầy sinh khí, có lòng căm thù mãnh liệt đối với kẻ địch và mọi hiện tượng bất hợp lý trong xã hội cũ. Trí thức xuất thân từ tầng lớp tiểu tư sản thường không chịu nổi đả kích – nhất là đả kích từ nội bộ, còn ở đồng chí Thu Bạch, hoàn toàn không tìm thấy dấu vết của tâm trạng chủ nghĩa cá nhân như than vãn hay uất ức."

Cù Thu Bạch bị bãi chức, hệ lụy kéo theo, Dương Chi Hoa cũng gặp vận xui, bà bị bãi miễn chức vụ phụ trách Ủy ban Phụ nữ Trung ương. Trong lòng bà cảm thấy uất ức, yêu cầu được giao công việc. Cù Thu Bạch kiên nhẫn thuyết phục, nhiệt tình khích lệ bà. Ông nói, cần phải chịu đựng được thử thách khi gặp thất bại. Công việc cách mạng rất nhiều, khi mất việc thì phải học cách làm việc độc lập. Ông dạy Dương Chi Hoa đọc sách, học tiếng Nga, viết truyện ngắn, dịch tác phẩm văn học Liên Xô. Khi Dương Chi Hoa đưa truyện ngắn "Đậu Phụ A Tỷ" mà bà viết cho ông xem, ông vui mừng từ tận đáy lòng, lập tức cầm bút giúp bà sửa chữa; bà học dịch tác phẩm văn học Liên Xô, cứ dịch xong một đoạn, ông lại giúp bà sửa một đoạn. Dương Chi Hoa từng làm công tác quần chúng như phong trào công nhân, phong trào phụ nữ trong thời gian dài, nay đột ngột phải đóng cửa đọc sách viết lách, bà cảm thấy rất không quen. Cù Thu Bạch liền bảo bà: Phải học cách thích nghi với mọi hoàn cảnh, biết tận dụng mọi điều kiện và thời gian để học tập và làm việc, đây cũng là một cách rèn luyện. Nhờ sự giúp đỡ của ông, Dương Chi Hoa dần dần thích nghi, tâm trạng cũng thoải mái hơn.

Trong cuộc sống, khó tránh khỏi gặp những chuyện không vui. Có lần, Dương Chi Hoa khi giặt quần áo, chẳng hiểu sao đắc tội với bà chủ nhà, bà ta liền mắng nhiếc bóng gió, lải nhải không dứt. Dương Chi Hoa trở về phòng, tức giận nói với Cù Thu Bạch: "Đến quyền tự do giặt quần áo cũng không có!" Cù Thu Bạch lại mỉm cười hài hước bảo bà: "Chính vì không có tự do nên mới làm cách mạng chứ!" Câu nói khiến bà nguôi giận ngay lập tức. Lại có lần, Dương Chi Hoa thấy ông cơ thể suy nhược, đã lâu không được ăn món ngon nào, liền nhờ hàng xóm mua một con gà béo, hầm vừa thơm vừa mềm, định bồi bổ cho ông bữa cơm ngon. Không ngờ lúc phơi đồ, cái sào trúc vô tình hất đổ nồi canh. Bà xót xa vô cùng, vừa thu dọn vừa oán trách ông không giúp mình phơi đồ. Ông lập tức im lặng giúp bà thu dọn, giọng dỗ dành như dỗ trẻ nhỏ: "Coi như anh đã ăn rồi, nên vui vẻ mới phải chứ. Đừng nghĩ đến nó nữa, phải đọc sách và dịch thuật đi, lấy cái em dịch xong hôm qua đưa anh sửa cho." Lời nói ấy khiến lòng bà cũng nhẹ nhõm hơn.

Đối với người phụ nữ xinh đẹp, thông tuệ, cần cù, kiên nghị này, Cù Thu Bạch vô cùng tôn trọng và yêu thương hết mực. Ông cùng bà nếm mật nằm gai, đùm bọc lẫn nhau, nhưng phần lớn là bà chăm sóc ông tận tình chu đáo, dâng hiến tất cả cho ông. Mọi việc trong gia đình đều được bà sắp xếp đâu vào đấy, giúp ông có thể tập trung toàn bộ thời gian và sức lực để viết lách. Ông là linh hồn của gia đình này, còn bà như ánh nến ấm áp, chiếu sáng và sưởi ấm căn phòng tuy nghèo khó nhưng đầy nhiệt huyết này. Cù Thu Bạch vô cùng cảm kích trước tình cảm và sự vất vả mà Dương Chi Hoa dành cho mình, đồng thời mang nặng lòng áy náy. Vì vậy, mỗi khi bà gặp chuyện không vui, ông luôn nghĩ cách an ủi, làm bà vui vẻ; quyết không để bà phải u buồn hay sầu não. Tất nhiên, tất cả những điều này đều xuất phát từ tình yêu chân thành của họ.

Ba tháng trôi qua, đã đến cuối tháng 4. Mao Thuẫn biết được tình hình gần đây và địa chỉ của Cù Thu Bạch qua Thẩm Trạch Dân, ngày hôm sau liền đến thăm nhà Cù ở Lưỡng Nghi Lý, đường Đại Tây. Chiều hôm đó, Cù Thu Bạch đang cặm cụi viết lách, Dương Chi Hoa đang đọc sách. Dưới lầu truyền đến tiếng gõ cửa, nghe tiếng bà chủ nhà đi ra mở cửa. Một giọng phụ nữ hỏi: "Ông Hà có nhà không?" "Ở đây không có ai họ Hà cả!" Bà chủ nhà đã mất kiên nhẫn. Dương Chi Hoa nhận ra đó là giọng của Khổng Đức Chỉ, vợ Mao Thuẫn, vội vàng chạy xuống lầu, vừa chạy vừa nói: "Có người họ Hà ạ!" rồi giải thích với bà chủ nhà đang đầy vẻ nghi ngờ: "Nhà mẹ đẻ tôi họ Hà. Họ là bạn của tôi." Bà chủ nhà liếc nhìn khách một cái rồi quay vào nhà. Khổng Đức Chỉ đi cùng Mao Thuẫn. Sau khi Dương Chi Hoa mời họ vào phòng, khẽ nói với họ rằng: "Thu Bạch lại đổi tên họ rồi, không còn họ Hà nữa, đổi sang gọi là Lâm Phục."

Hóa ra, tháng 8 năm ngoái, Cù Thu Bạch từ Mát-xcơ-va trở về, nghe tin Mao Thuẫn đã từ Nhật Bản về nước, bèn dùng ám ngữ viết thư gửi qua nhà sách Khai Minh chuyển cho Mao Thuẫn, hẹn gặp mặt. Cù Thu Bạch đổi sang họ Hà, Dương Chi Hoa đổi sang họ Lâm, còn để lại địa chỉ. Mao Thuẫn và Khổng Đức Chỉ đã đến thăm họ. Khi đó, Cù Thu Bạch khái quát giới thiệu với họ về tình hình cách mạng, hỏi thăm tình hình của ông ở Nhật Bản, và bày tỏ sự ủng hộ đối với việc ông viết tiểu thuyết. Từ đó về sau, hai người đã hơn nửa năm không gặp mặt.

Sau khi chuyện trò hỏi han, Cù Thu Bạch hỏi Mao Thuẫn đang viết gì? Mao Thuẫn nói đang viết tiểu thuyết dài kỳ "Tử dạ", đã viết nháp được bốn chương, và kể cho ông nghe cốt truyện của những chương đầu. Cù Thu Bạch nghe xong rất hứng thú, lại hỏi cốt truyện của cả cuốn sách. Vài ngày sau, vào một ngày Chủ nhật, Mao Thuẫn mang bản thảo "Tử dạ" và đề cương các chương đến nhà Cù Thu Bạch. Cù Thu Bạch hứng thú vô cùng, cánh cửa vườn văn học cuối cùng đã mở lại với ông, dù chỉ là đọc tác phẩm của người khác, trao đổi cảm nghĩ với tác giả cũng khiến ông vui sướng không kể xiết. Từ một giờ chiều đến sáu giờ tối, Cù Thu Bạch vừa xem bản thảo, vừa nói ý kiến của mình về những chương này và toàn bộ đề cương. Điều họ bàn luận nhiều nhất là chương về cuộc bạo động của nông dân, cũng nói đến cuộc bãi công của công nhân sau đó. Chương viết về bạo động nông dân chưa đưa ra được vấn đề cách mạng ruộng đất; viết về phong trào công nhân, xét theo đề cương, cuộc bãi công lần thứ ba do Triệu Bá Thao kích động cũng không hợp lý, làm giảm đi sự giác ngộ của giai cấp công nhân. Cù Thu Bạch giới thiệu chi tiết với Mao Thuẫn về tình hình phát triển của Hồng quân và các khu Xô Viết lúc bấy giờ, giải thích sự thành bại trong chính sách của Đảng, đề nghị ông dựa vào đó để sửa lại chương bạo động nông dân, viết các chương liên quan đến nông thôn và bãi công công nhân ở phía sau. Trời sắp tối, Vương Nhất Tri đến thăm. Dương Chi Hoa mời mọi người ăn cơm tối. Cù Thu Bạch và Mao Thuẫn dự định sau bữa tối sẽ nói chuyện tiếp. Không ngờ, cơm vừa ăn xong, người đưa thư gửi đến một lá thư, mở ra xem, trong thư viết: "Mẹ các anh bị bệnh rất nặng, mau về xem đi!"

Đây là ám hiệu cơ quan của Đảng bị phá vỡ, nơi này nguy hiểm, phải nhanh chóng di chuyển. Nhưng trong lúc vội vàng, biết chuyển đi đâu? Vợ chồng Mao Thuẫn lập tức mời vợ chồng Cù Thu Bạch đến nhà mình. Mao Thuẫn ở tại gian buồng tầng ba trong một tòa lầu ở Thụ Đức Lý, đường Ngu Viên. Chủ nhà thứ cấp là một thương nhân. Mao Thuẫn nói với chủ nhà là người thân đến Thượng Hải chữa bệnh, ở không lâu sẽ đi. Ông để con ngủ dưới sàn, nhường giường cho vợ chồng Cù Thu Bạch nằm. Cù Thu Bạch ở đây được một hai tuần. Có thời gian dư dả, hai người ngày nào cũng bàn về "Tử dạ", bàn về giới văn nghệ Thượng Hải, bàn về công tác của Tả Liên, nói chuyện mãi không hết. Đối với "Tử dạ", Cù Thu Bạch đề nghị Mao Thuẫn thay đổi cái kết hai tập đoàn lớn Ngô Tôn Phủ và Triệu Bá Thao cuối cùng bắt tay hòa giải, thành một thắng một bại. Như vậy mới làm nổi bật mạnh mẽ hơn việc nhà tư bản công nghiệp không đấu lại nhà tư bản mại bản tài chính, nhà tư bản dân tộc Trung Quốc không có lối thoát. Cù Thu Bạch đọc bản thảo cực kỳ tỉ mỉ. Bản thảo viết Ngô Tôn Phủ ngồi xe hơi hiệu Ford, vì lúc này Thượng Hải phổ biến xe Ford. Cù Thu Bạch cho rằng nhà đại tư bản như Ngô Tôn Phủ phải ngồi xe hơi sang trọng hơn, đề nghị đổi thành xe hơi hiệu Citroën. Lại nói nhà đại tư bản tức giận đến cực điểm lại tuyệt vọng thì phải phá hủy cái gì đó, thậm chí thú tính bộc phát. Những điểm trên, Mao Thuẫn đều sửa theo. Chỉ có bạo động nông dân và hoạt động của Hồng quân, do tác giả thiếu trải nghiệm cuộc sống ở mặt này nên không thể sửa theo.

"Tử dạ" xuất bản vào tháng 2 năm 1933, trở thành tác phẩm chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong lịch sử văn học hiện đại Trung Quốc. Tháng 3 cùng năm, Cù Thu Bạch đăng bài "Tử dạ và năm Quốc hóa", nói rằng "Tử dạ" sẽ đưa năm 1933 ghi vào sử sách văn học hiện đại Trung Quốc, còn "năm Quốc hóa" lừa bịp do Quốc Dân Đảng bày ra chỉ có thể "làm vật làm nền hài hước cho 'Tử dạ'". Bởi vì, Trung Quốc vẫn còn trong "đêm khuya", khi "ánh mặt trời đỏ rực chưa chiếu khắp toàn Trung Quốc, làm sao có năm Quốc hóa thực sự". Cù Thu Bạch cho rằng, "Tử dạ" là "tiểu thuyết dài kỳ thành công đầu tiên của chủ nghĩa hiện thực ở Trung Quốc". "Áp dụng khoa học xã hội chân chính để thể hiện quan hệ xã hội và quan hệ giai cấp của Trung Quốc trong văn nghệ, ở 'Tử dạ' không thể không nói là thành tích rất lớn." Tháng 8, Cù Thu Bạch lại đăng bài "Đọc Tử dạ", so sánh đánh giá "Tử dạ" một cách hệ thống, nói về thành công và cũng chỉ ra những thiếu sót. Ông nhiệt tình khen ngợi thành công của "Tử dạ". Ông viết: "Ở Trung Quốc, sau Cách mạng Văn học, chưa từng sản sinh tiểu thuyết dài kỳ nào thể hiện xã hội, 'Tử dạ' có thể coi là bộ đầu tiên; nó không chỉ miêu tả doanh nhân, giai cấp mại bản, phần tử đầu cơ, cường hào, công nhân, Đảng Cộng sản, đế quốc chủ nghĩa, quân phiệt hỗn chiến, v.v., nó còn đặt ra nhiều vấn đề, chủ yếu như vấn đề phát triển công nghiệp, vấn đề đấu tranh của công nhân, nó đều miêu tả và giải quyết rất tỉ mỉ. Từ góc độ 'Văn học là sự phản ánh của thời đại' mà nhìn, 'Tử dạ' quả thực là thu hoạch mới trên văn đàn Trung Quốc, đây có thể nói là một sự việc đáng tự hào." Bình luận của Cù Thu Bạch xuất phát từ lý luận văn nghệ Mác-xít, những kiến giải của ông, dù nhìn nhận ở hôm nay, cũng vô cùng đúng đắn.

Trong quá trình qua lại với Mao Thuẫn, Cù Thu Bạch thỉnh thoảng lại hỏi về tiên sinh Lỗ Tấn. Ông vốn đã rất ngưỡng mộ minh chủ văn đàn gần như hơn mình hai mươi tuổi này, nhưng đến nay vẫn chưa có dịp gặp mặt. Mao Thuẫn nói, đợi khi nào thuận tiện sẽ cùng ông đi thăm Lỗ Tấn.

Đầu tháng 5, Phùng Tuyết Phong đến nhà Mao Thuẫn. Anh đến để đưa cho Mao Thuẫn tờ "Tiền tiêu", tạp chí cơ quan bí mật của Tả Liên vừa mới in xong. Cù Thu Bạch đọc bài "Văn học cách mạng vô sản Trung Quốc và máu của người tiên phong" do Lỗ Tấn viết trên đó, vui mừng nói: "Viết hay lắm, quả đúng là Lỗ Tấn." Phùng Tuyết Phong là lần đầu tiên gặp Cù Thu Bạch. Anh và Mao Thuẫn vì an toàn của Cù Thu Bạch nên ban đầu định sắp xếp ông đến ngụ tại nhà Lỗ Tấn ở đường Bắc Tứ Xuyên, nhưng lại thấy không phải là kế lâu dài. Cuối cùng nhờ Phùng Tuyết Phong xoay xở, đã tìm được chỗ ở cho vợ chồng Cù Thu Bạch tại nhà Tạ Đán Như, số 68 đường Tử Hà, Nam Thị. Không lâu sau, họ chuyển từ địa chỉ cũ đến nơi ở mới.

Chủ nhà số 68 đường Tử Hà là Tạ Đán Như, một thanh niên kém Cù Thu Bạch năm tuổi. Dáng người cao ráo, gương mặt thanh tú, tâm địa ngay thẳng, thái độ khiêm nhường; vừa là thương nhân, vừa là văn nhân. Gia đình họ Tạ kinh doanh qua nhiều thế hệ, cha là Tạ Mẫn Phủ, ông chủ hiệu cầm đồ Phúc Khang ở Thượng Hải, gia tài vạn quán, tàng thư phong phú. Tạ Đán Như thích văn học, tư tưởng tiến bộ. Năm 1921 cùng Ứng Tu Nhân mở Thư viện Thông tin Thượng Hải. Cuối năm 1924 được Ứng Tu Nhân giới thiệu gia nhập Xã thơ Hồ Bạn, từng xuất bản tập thơ "Cỏ linh lăng". Sau năm 1929, lần lượt mở vài hiệu sách nhỏ ở Lão Tây Môn, Tĩnh An Tự, chuyên bán sách báo văn nghệ cánh tả. Tờ "Tiền tiêu" ra đời chính là do ông huy động kinh phí, liên hệ in ấn xuất bản. Tuy ông không phải là đảng viên Đảng Cộng sản, nhưng đã đảm nhận công việc bí mật quan trọng mà Đảng giao phó.

Đường Tử Hà nằm trong khu vực Hoa giới, thuộc quyền quản lý của chính quyền Quốc Dân Đảng, vốn không thuận lợi cho những người cách mạng ẩn náu. Thế nhưng, gia đình họ Tạ là danh môn trong giới tư bản tài chính Thượng Hải, quân cảnh đặc vụ dù thế nào cũng không thể ngờ được công tử nhà giàu này lại giấu một lãnh đạo cao cấp của Đảng Cộng sản trong nhà.

Tạ Đán Như để đón tiếp vợ chồng Cù Thu Bạch đã thuyết phục phu nhân Tiền Vân Cẩm và mẹ già. Sau đó đăng quảng cáo cho thuê nhà trên báo, và dán vài tờ thông báo cho thuê nhà gần nơi ở. Tháng 6, mọi việc sắp xếp ổn thỏa, vợ chồng Cù Thu Bạch cùng Phùng Tuyết Phong đến nhà họ Tạ. Cù Thu Bạch lấy bí danh là Lâm Kỳ Tường, cắt tóc đinh, mặc một bộ trường sam màu xám nhạt, chân đi giày vải, hoàn toàn là bộ dáng một giáo viên nông thôn. Hai vợ chồng chỉ mang theo một chiếc túi da nhỏ, ngoài ra không có gì khác. Sau này có người gửi thêm hai chiếc vali. Người nhà họ Tạ, trừ Tạ Đán Như ra, đều không biết tên thật của cặp khách thuê nhà này. Bình thường chỉ gọi họ là ông Lâm và bà Lâm

Đây là một tòa nhà ba tầng kiểu cũ, ba gian, tọa lạc ở đoạn giữa đường Tử Hà, có hai cửa trước sau. Vợ chồng Cù Thu Bạch ở phòng đông tầng hai. Bài trí trong phòng đơn giản, đồ đạc đều là đồ có sẵn trong phòng. Hướng đông nam kê một chiếc giường đôi kiểu Ninh, phía bắc dựa vào ban công là một chiếc sô pha cũ, phía tây có một hàng bốn cửa sổ, trước cửa sổ kê một chiếc bàn viết gỗ sam và vài chiếc ghế. Phòng tây đối diện là thư phòng của nhà họ Tạ, lưu giữ lượng lớn sách văn nghệ và tạp chí. Trong sân có vài chậu cây cảnh, một bể cá vàng. Cù Thu Bạch và Dương Chi Hoa đều thích sách trong thư phòng nhà họ Tạ. Dương Chi Hoa nói với Tiền Vân Cẩm: Vào thư phòng là phải mất cả ngày trời. Họ ăn cơm bao tại nhà họ Tạ, ba bữa một ngày hai nhà ăn cùng nhau, quan hệ rất thân thiết. Sau bữa cơm uống trà, Cù Thu Bạch thỉnh thoảng trò chuyện cùng Tạ Đán Như, thỉnh thoảng nghe đài, hoặc kể chuyện cho trẻ con nhà họ Tạ nghe. Sự biến 1.28 năm 1932 xảy ra, hai nhà từ Nam Thị chuyển tới một căn biệt thự ở ngõ Hoa Hưng số 10, đường Tất Huân (nay là đường Phần Dương) ở Tô giới Pháp. Nhà họ Tạ ở tầng hai, nhà họ Cù ở tầng ba. Mẹ Tạ Đán Như qua đời, linh đường đặt ở tầng một. Dương Chi Hoa giúp nhà họ Tạ lo liệu tang lễ như người thân. Bà đối nhân xử thế thân thiện, ăn nói chừng mực, làm việc nhanh gọn, họ hàng bạn bè qua lại đều rất có cảm tình với "bà Lâm" này; điều này đã đóng vai trò che giấu rất tốt cho việc ẩn cư của Cù Thu Bạch. Ở ngõ Tất Hưng năm, sáu tháng, mùa hè lại chuyển về số 68 đường Tử Hà. Lần này, vợ chồng Cù Thu Bạch ở phòng chính giữa tầng ba.

Khoảng thời gian này, Cù Thu Bạch bắt đầu liên hệ với Tả Liên, tham gia công tác lãnh đạo của Tả Liên.

Cuối tháng 4, khi lánh nạn tại nhà Mao Thuẫn, Mao Thuẫn đã nói với Cù Thu Bạch ý kiến về Tả Liên. Mao Thuẫn nói: Tả Liên giống như chính đảng, chủ nghĩa đóng cửa, không coi trọng hoạt động sáng tác của nhà văn. Cù Thu Bạch cơ bản đồng ý với quan điểm của Mao Thuẫn. Cuối tháng 5, Mao Thuẫn đảm nhiệm chức Bí thư hành chính của Tả Liên. Sau khi biết tin, Cù Thu Bạch mời Mao Thuẫn đến nói chuyện, đề nghị cần cải tiến công tác của Tả Liên. Ông đề nghị tờ "Tiền tiêu" phải kiên trì duy trì, làm tạp chí chỉ đạo lý luận của Tả Liên, ngoài ra tổ chức thêm một tạp chí văn học chuyên đăng sáng tác. Cù Thu Bạch còn đề nghị phải nghiên cứu và tổng kết phong trào văn học mới từ sau phong trào Ngũ Tứ, cũng như phong trào văn học Vô sản từ năm 1928, rút ra kinh nghiệm và bài học. Ông cũng đề nghị Mao Thuẫn với tư cách là Bí thư hành chính Tả Liên trước tiên viết một hai bài làm gương. Vốn dĩ Lỗ Tấn, Phùng Tuyết Phong và Mao Thuẫn cũng đã có ý định xuất bản tạp chí từ lâu, sau khi nghiên cứu, quyết định dùng tờ "Tiền tiêu" đã bị cấm, từ số 2 đổi tên thành "Văn học Đạo báo" tiếp tục xuất bản, nội dung chuyên đăng các bài nghiên cứu lý luận văn nghệ. Đồng thời sáng lập một tạp chí văn học quy mô lớn chủ yếu đăng tác phẩm văn học, đó là "Bắc Đẩu" ra đời tháng 9 cùng năm, do Đinh Linh làm chủ biên. Các luận văn văn nghệ Cù Thu Bạch viết trong giai đoạn này hầu hết đều đăng trên "Văn học Đạo báo" (sau khi đình bản có "Văn học Nguyệt báo") và "Bắc Đẩu", như các bài trong tập "Loạn Đàm" nổi tiếng hầu như đều đăng trên "Bắc Đẩu". Tả Liên thành lập tháng 3 năm 1930, trong cương lĩnh đã có khuynh hướng "tả khuynh". Về hành động, thì yêu cầu hội viên phải tham gia các cuộc hội họp chớp nhoáng, biểu tình thị uy, viết khẩu hiệu, rải truyền đơn, đến nhà máy làm công tác cổ động, cũng như giúp công nhân ra báo tường, mở lớp học đêm, v.v. Thời kỳ lập Tam lộ tuyến, Tả Liên cũng bị ảnh hưởng của "tả khuynh". Tháng 8, nghị quyết "Tình thế mới của phong trào văn học vô sản và nhiệm vụ của chúng ta" do Ủy ban chấp hành Tả Liên thông qua không chỉ yêu cầu hội viên Tả Liên đi tham gia các hoạt động chính trị như hội họp chớp nhoáng, mà còn hoàn toàn không nhắc đến hoạt động sáng tác của nhà văn, chụp mũ nhiệt huyết và nguyện vọng sáng tác của nhà văn là "chủ nghĩa tác phẩm". Không màng đến tình hình thực tế của Trung Quốc, áp dụng máy móc kinh nghiệm "thông tin viên công nông" của Liên Xô, dùng công tác xóa mù chữ và công tác khai sáng để thay thế hoạt động sáng tác của nhà văn. Nhấn mạnh phải chuyển trọng tâm tổ chức sang công nông, mà coi thường nhà văn xuất thân tiểu tư sản, muốn họ cắt đứt quan hệ với xã hội cũ, không cho họ sáng tác. Tình trạng này, mãi đến tháng 11 năm 1931, Ủy ban chấp hành Tả Liên thông qua nghị quyết "Nhiệm vụ mới của văn học cách mạng vô sản Trung Quốc" mới có thay đổi. Mao Thuẫn hồi tưởng lại nói:

"Nghị quyết do Phùng Tuyết Phong khởi thảo, Cù Thu Bạch đã bỏ không ít tâm huyết, Ủy ban chấp hành cũng nghiên cứu nhiều lần. Nghị quyết này có thể nói là văn kiện vừa có lý luận vừa có nội dung thực tế đầu tiên sau khi 'Tả Liên' thành lập, nó là sự phản bác đối với nghị quyết tả khuynh tháng 8 năm 1930 đó, nó đề ra những nguyên tắc cơ bản chỉ đạo hoạt động của 'Tả Liên' một thời gian dài sau này. ... Tuy vẫn còn một số độc hại tả khuynh ..., nhưng các chủ trương trong các lĩnh vực văn học mà nghị quyết đề ra cơ bản là đúng đắn, phù hợp với điều kiện lịch sử lúc bấy giờ. Tôi cho rằng, nghị quyết này có vai trò cực kỳ quan trọng trong lịch sử 'Tả Liên', nó đánh dấu sự kết thúc của một giai đoạn cũ và sự bắt đầu của một giai đoạn mới. Có thể nói, từ khi 'Tả Liên' thành lập đến tháng 11 năm 1931 là thời kỳ tiền kỳ của 'Tả Liên', cũng là giai đoạn nó dần thoát khỏi ảnh hưởng của đường lối sai lầm tả khuynh; từ tháng 11 năm 1931 là thời kỳ trưởng thành của 'Tả Liên', nó đã cơ bản thoát khỏi gông cùm 'tả khuynh', bắt đầu giai đoạn phát triển mạnh mẽ, tấn công tứ phía. Người có công đầu thúc đẩy sự chuyển biến này phải kể đến Cù Thu Bạch. Tất nhiên, Lỗ Tấn là chủ soái của 'Tả Liên', ông kiên quyết chủ trương sự chuyển biến này, nhưng dù sao ông cũng không phải là đảng viên, là 'đối tượng thống nhất mặt trận', nên đa số các đồng chí đảng viên trong liên minh 'Tả Liên' đều kính trọng ông, nhưng phục tùng thì chưa đủ. Thu Bạch thì khác, tuy lúc đó ông bị đường lối Vương Minh bài xích, 'đứng bên lề' Trung ương Đảng, nhưng uy tín của ông trong đảng viên và sự uyên bác về văn học nghệ thuật của ông khiến đảng viên ai cũng nể phục. Vì vậy khi ông tham gia công tác lãnh đạo 'Tả Liên', cộng với sự tin tưởng và ủng hộ tuyệt đối của ông đối với Lỗ Tấn, đã khiến Lỗ Tấn như hổ thêm cánh. Sự hợp tác mật thiết giữa Lỗ Tấn và Thu Bạch đã tạo ra hiện tượng kỳ lạ này: Trong tình thế đường lối tả khuynh Vương Minh thống trị toàn Đảng, phong trào văn nghệ cánh tả lấy Thượng Hải làm trung tâm lại giương cao ngọn cờ Mác-Lênin, dưới sự khủng bố trắng ngày càng nghiêm trọng (khủng bố trắng ở Thượng Hải sau năm 1932 còn hung hăng hơn so với năm 30, 31), mở ra con đường cho văn học cách mạng vô sản, và đạt được những thành tựu huy hoàng!"

Giai đoạn này, Cù Thu Bạch có lúc trực tiếp lãnh đạo Ủy ban Văn hóa Đảng Cộng sản Trung Quốc (tức Văn ủy, là hạt nhân lãnh đạo của Văn Tổng – bao gồm Liên đoàn Văn nghệ cánh tả - Tả Liên) từ góc độ tổ chức, và đã soạn thảo các văn kiện mang tính chỉ thị như "Cách mạng văn hóa Xô Viết" cho nó. Cù Thu Bạch dựa vào tình hình cách mạng và nhiệm vụ tổng thể, đề ra nhiệm vụ trên mặt trận văn hóa: Trước hết cần chú ý chính là sự liên hệ giữa phong trào văn hóa và cuộc đấu tranh cách mạng nói chung. Ở đây, mọi đoàn thể văn hóa cách mạng phải dùng phương thức phong trào văn hóa để phát động quần chúng rộng rãi tham gia vào toàn bộ cuộc đấu tranh của chính quyền Xô Viết. Để thoát khỏi sự ràng buộc của chủ nghĩa tông phái và chủ nghĩa đóng cửa, ông nhấn mạnh chỉ ra: Nhiệm vụ của các đoàn thể văn hóa là trở thành đội ngũ đấu tranh quần chúng mạnh mẽ trên mặt trận văn hóa dưới sự lãnh đạo của Đảng, phải có khả năng động viên quần chúng lao động ngoài Đảng và trí thức cách mạng đông đảo nhất, khiến họ đoàn kết dưới ngọn cờ Xô Viết để tiến hành phong trào văn hóa cách mạng.

"Cách mạng văn hóa Xô Viết" không chỉ giới hạn ở công tác văn hóa vùng trắng, mà còn liên quan đến công tác văn hóa vùng Xô Viết. Chỉ ra rằng, trong đời sống văn hóa của Trung Quốc, đã hình thành rõ rệt cứ điểm cách mạng mới, đó chính là cách mạng văn hóa bắt đầu từ hàng chục triệu quần chúng trong khu vực Xô Viết. Các đoàn thể văn hóa cách mạng trước hết phải tiến hành có hệ thống và kế hoạch mọi công việc cần thiết để hỗ trợ mọi sự nghiệp văn hóa trong vùng Xô Viết, nhất là sự nghiệp giáo dục liên quan đến hàng chục triệu quần chúng, giáo dục trẻ em và giáo dục người lớn. Còn ở vùng trắng cũng phải mở rộng phong trào giáo dục Vô sản cách mạng để hỗ trợ sự nghiệp giáo dục văn hóa vùng Xô Viết. Ngoài ra, phải phát triển báo chí Vô sản, thiết lập phong trào thông tin viên công nông binh, phải phát triển phong trào văn học, kịch nói, mỹ thuật, âm nhạc cách mạng Vô sản trong quần chúng, tiến hành phong trào đại chúng hóa khoa học Mác-xít, phải liên hệ phong trào văn nghệ và phong trào khoa học xã hội Vô sản với cuộc đấu tranh và đời sống hàng ngày của quần chúng. Phải đối mặt với văn hóa đại chúng phản động để sáng tạo văn hóa đại chúng cách mạng, xuất bản sách khoa học phổ thông Mác-xít.

"Cách mạng văn hóa Xô Viết" cuối cùng có phụ lục đề cương kế hoạch công tác của năm đại liên minh thuộc Ủy ban văn hóa là Xã Liên, Tả Liên, Giáo Liên, Hội nghiên cứu báo chí Trung Quốc và Kịch Liên. Trong đó về công tác của Tả Liên, văn kiện quy định: Một, tham gia chính trị. Hai, sáng tác phê bình (đấu tranh lý luận). Ba, văn nghệ đại chúng, bồi dưỡng nhà văn mới. Bốn, tuyên truyền lý luận văn nghệ (dịch thuật). Năm, hướng dẫn nghiên cứu văn học (Văn Tân). (1. Sáng tác và đấu tranh lý luận văn nghệ - nhà văn mới; 2. Văn nghệ đại chúng - nhà văn mới; 3. Tuyên truyền lý luận văn nghệ; 4. Hướng dẫn nghiên cứu văn học). Văn kiện này mặc dù vẫn bao hàm một số cách gọi "tả khuynh", nhưng ở những khía cạnh chính là đúng đắn, đã đưa ra những ý kiến quý báu, rõ ràng về nhiệm vụ công tác văn hóa ở vùng trắng (cũng liên quan đến vùng Xô Viết) lúc bấy giờ. Văn kiện này được viết vào khoảng tháng 10-11 năm 1931, vừa đúng trước nghị quyết "Nhiệm vụ mới của văn học cách mạng vô sản Trung Quốc" được Ủy ban chấp hành Tả Liên thông qua như đã nói ở trên, nghị quyết đã quán triệt tinh thần chỉ thị này của Ủy ban văn hóa. Văn kiện này chứng minh mạnh mẽ rằng Cù Thu Bạch từng tham gia lãnh đạo toàn bộ phong trào văn hóa cánh tả lúc bấy giờ.

Giao mùa xuân hè năm 1932, Cù Thu Bạch lần đầu gặp Hạ Diễn, sau đó hai người nhiều lần gặp mặt và bàn luận về công tác của Tả Liên. Hạ Diễn sau này nhớ lại nói: "Đồng chí Cù Thu Bạch đã đóng vai trò rất quan trọng trong việc Tả Liên sửa chữa sai lầm, cải tiến công tác, mở rộng mặt trận thống nhất." "Do sự quan sát của đồng chí Thu Bạch đối với tình hình chính trị thực tế cũng như mối quan hệ mật thiết của ông với Lỗ Tấn, ... đến lãnh đạo chúng tôi, trực tiếp và rõ ràng hơn ý kiến ám chỉ của Lỗ Tấn, dễ dàng được chúng tôi hiểu và chấp nhận hơn." Trước đây, Tả Liên không cho phép hội viên đăng bài trên báo chí Quốc Dân Đảng, mà mình lại không có báo, tạp chí thường xuyên bị cấm. Sau khi Cù Thu Bạch tham gia lãnh đạo Tả Liên, bắt đầu từng bước, có kế hoạch chiếm lĩnh các trận địa tuyên truyền này, ví dụ Thạch Lăng Hạc làm biên tập "Phụ san điện ảnh" của báo "Thân báo", Vương Trần Vô làm biên tập thực tế mục "Điện ảnh hàng ngày" của báo "Thần báo". Nhà văn cánh tả cũng đăng bài trên "Đông Phương Tạp Chí", "Thân báo Nguyệt san" cũng như các tạp chí khác, đặc biệt là đăng rất nhiều tạp chí, tùy bút, tranh biếm họa... phản đối chính sách "an nội nhương ngoại" của Quốc Dân Đảng. Hạ Diễn nói: "Việc này, tôi cho rằng công lao của đồng chí Thu Bạch là không thể mai một."

Giai đoạn này, Cù Thu Bạch đã nhiều lần tiếp xúc với các đảng viên Cộng sản trong Tả Liên như Hạ Diễn, Dương Hàn Sênh, Tiền Hạnh Thôn (A Anh), v.v. Trước và sau sự biến 1.28 Thượng Hải, ông đã phê bình sai lầm chủ nghĩa đóng cửa của các nhà văn đảng viên Cộng sản trong Tả Liên cũng như thái độ không thỏa đáng của họ đối với các nhà văn trung gian. Ông nói với họ rằng, trong tình hình hiện nay, khi quần chúng đông đảo đòi kháng Nhật, chúng ta phải tổ chức nhà văn, nghệ sĩ lại, sử dụng tâm lý yêu nước đòi kháng Nhật của quần chúng để tiến hành công tác văn hóa của chúng ta. Công ty điện ảnh Minh Tinh Thượng Hải mời Hạ Diễn, Trịnh Bá Kỳ, Tiền Hạnh Thôn làm biên kịch, một số người không tán thành. Hạ Diễn, Trịnh Bá Kỳ xin chỉ thị Cù Thu Bạch, ông suy nghĩ một lát rồi nói: "Phải cân nhắc một chút, thế lực xấu trong giới điện ảnh quá lớn, các cậu là thư sinh không đấu lại họ đâu." "Chúng ta chưa có sức và khả năng tổ chức công ty điện ảnh của riêng mình, mà điện ảnh lại là công cụ tuyên truyền ảnh hưởng lớn nhất, các cậu có thể thử xem. Làm quen một số người, làm một số công việc, bồi dưỡng vài cán bộ. Đừng nóng vội cầu thành, khó khăn còn rất nhiều." Cuối cùng ông nói đầy ẩn ý: "Nhưng, các cậu phải cẩn thận." Nghĩa là, muốn họ đối mặt với thế lực hủ bại sa đọa trong giới điện ảnh, phải nâng cao cảnh giác, thận trọng chiếm lĩnh trận địa điện ảnh. Như vậy, Hạ Diễn, Trịnh Bá Kỳ, Tiền Hạnh Thôn, sau này còn có Thẩm Tây Linh, Thạch Lăng Hạc, Tư Đồ Tuệ Mẫn, Vương Trần Vô, cộng thêm Điền Hán, Dương Hàn Sênh, v.v., đều tham gia công tác điện ảnh. Đây là điểm khởi đầu họ thâm nhập từ vòng tròn nhỏ cánh tả vào sự nghiệp điện ảnh hoàn toàn do tư sản lãnh đạo. Từ năm 1932 đến 1937, thực tế đã kiểm soát quyền lãnh đạo biên kịch của mấy công ty điện ảnh lớn nhất như Minh Tinh, Liên Hoa, Nghệ Hoa. Hạ Diễn nói: "Việc này, trước khi đồng chí Thu Bạch lãnh đạo công tác văn nghệ, chúng tôi không thể nào làm được."

Công ty đĩa hát Bách Đại, đứng đầu trong ngành đĩa hát Thượng Hải, do người Pháp tổ chức, người phụ trách nghiệp vụ Nhậm Quang rất thân với Điền Hán. Điền Hán muốn Hạ Diễn xin chỉ thị Cù Thu Bạch xem có thể tranh thủ Nhậm Quang không, để các ca khúc điện ảnh tiến bộ và một số ca khúc cứu vong được công ty Bách Đại thu âm phát hành rộng rãi. Cù Thu Bạch hoàn toàn tán thành ý kiến của Điền Hán, vui vẻ nói: "Đây là cơ hội tốt." Chính thông qua Nhậm Quang mới thu âm các ca khúc tiến bộ do Nhiếp Nhĩ, Điền Hán, Tiển Tinh Hải, Tôn Sư Nghị v.v. soạn nhạc soạn lời thành đĩa hát của công ty Bách Đại, khiến các ca khúc như "Ngư Quang Khúc", "Bài ca tốt nghiệp", "Nghĩa dũng quân tiến hành khúc", "Đại đao tiến hành khúc" vang khắp toàn Trung Quốc, trở thành công cụ tuyên truyền hiệu quả nhất, khích lệ tinh thần kháng Nhật của quần chúng nhất trong phong trào cứu vong kháng Nhật.

Sự chỉ đạo của Cù Thu Bạch đối với Tả Liên kéo dài đến mùa thu đông năm 1933, khoảng gần ba năm. Sau này, ông rời Thượng Hải, mọi người đều cảm thấy tiếc nuối. Mao Thuẫn từng giả định rằng: Nếu cuối năm 1933, Trung ương đường lối Vương Minh lúc bấy giờ không điều Cù Thu Bạch đến khu Xô Viết Trung ương làm cái gọi là ủy viên văn hóa giáo dục, mà tiếp tục ở lại Thượng Hải, thì sự không đoàn kết giai đoạn sau của Tả Liên sẽ không phát triển đến mức nghiêm trọng như vậy, cuộc tranh luận về hai khẩu hiệu cũng sẽ không xảy ra.

Hai vị lãnh đạo văn đàn cánh tả,

Cù Sương Lỗ Tấn mỗi người một vẻ.

Nhìn lại chiến tích huy hoàng của Tả Liên, không ai quên được vai trò của Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch. Nếu ví đội ngũ văn nghệ sĩ cánh tả đầu thập niên ba mươi như một đại quân xung phong đánh trận với bọn phản động, thì chủ soái của đại quân này là Lỗ Tấn, còn Cù Thu Bạch xứng đáng là chính ủy xuất sắc nhất của đại quân này. Điều này, có lẽ không quá lời! Tất nhiên, cũng không ai quên được Phùng Nãi Siêu, Phùng Tuyết Phong, Chu Dương, Hạ Diễn, Đinh Linh, v.v., những người lần lượt đảm nhiệm chức Bí thư đảng đoàn Tả Liên, đã có vai trò quan trọng đối với phong trào văn nghệ cánh tả.

"Chúng ta là những người thân thiết như vậy"

Khách quen ở đường Tử Hà là Phùng Tuyết Phong. Mỗi lần anh đến tìm Cù Thu Bạch bàn công việc hoặc lấy bản thảo, đều mang đến những tin tức mới của văn đàn. Cuộc trò chuyện của họ thường kèm theo tiếng cười, mang lại niềm vui cho căn phòng yên tĩnh này. Họ thường xuyên nói đến Lỗ Tấn. Điều này không chỉ vì bàn công tác Tả Liên, tất yếu liên hệ đến ông, mà quan trọng hơn là Cù Thu Bạch rất ngưỡng mộ Lỗ Tấn. Ông luôn hỏi: Gần đây Lỗ Tấn khỏe không? Lỗ Tấn đang viết gì? Lỗ Tấn có ý kiến gì về công việc? Phùng Tuyết Phong khi gặp Lỗ Tấn cũng thường nhắc đến Cù Thu Bạch, chuyển lời ý kiến của Cù Thu Bạch về công tác Tả Liên. Phùng Tuyết Phong sau này nói: "Trước khi hai người gặp mặt, đồng chí Thu Bạch đã vừa nhìn thấy tôi là cứ 'Lỗ Tấn, Lỗ Tấn' nói về tiên sinh Lỗ Tấn, biểu lộ sự nhiệt tình với ông như vậy. Đối với tiên sinh Lỗ Tấn cũng gần như thế."

Lỗ Tấn vốn đã biết Cù Thu Bạch là đảng viên Cộng sản nổi tiếng, biết ông là hội viên Hiệp hội Nghiên cứu Văn học, là một văn nhân trẻ tuổi và có tài. Lỗ Tấn biết từ Phùng Tuyết Phong rằng Cù Thu Bạch bình luận về văn nghệ và sẵn sàng tham gia lãnh đạo hoạt động của Tả Liên, nên rất coi trọng ý kiến của Cù Thu Bạch. Khi Phùng Tuyết Phong chuyển đạt ý kiến của Cù Thu Bạch về bản dịch một số tác phẩm lý luận văn nghệ Mác-xít mà tiên sinh Lỗ Tấn dịch từ bản tiếng Nhật, Lỗ Tấn không trả lời và giải thích ngay, mà sợ lỡ mất cơ hội vội vàng nói: Chúng ta phải giữ lấy anh ấy! Bảo anh ấy dịch nhiều tác phẩm loại này từ nguyên bản! Với vốn tiếng Nga và tiếng Trung của anh ấy, quả là thích hợp nhất rồi. Lại nói: Lý luận văn nghệ Mác-xít, có thể dịch chuẩn xác lưu loát, hiện nay là quan trọng nhất. Lỗ Tấn chỉ cần có tài liệu tiếng Nga có thể giới thiệu hoặc có ích cho việc nghiên cứu trong tay, khi Phùng Tuyết Phong đến liền giao cho Phùng nói: "Cậu đi lúc nào thì mang cho anh ấy nhé!"

Đối với tạp văn của Cù Thu Bạch, Lỗ Tấn cũng rất coi trọng, ông không ít lần nói với Phùng Tuyết Phong về tạp văn của Cù Thu Bạch: Sắc bén, rõ ràng, thông suốt, thực sự có tài, thực sự đáng khâm phục! Cũng chỉ ra tạp văn của Cù Thu Bạch thiếu sự sâu sắc, ít hàm súc, đọc hai lần có cảm giác một cái nhìn là hết. Lỗ Tấn càng coi trọng luận văn của Cù Thu Bạch hơn. Nhiều lần, ông mỉm cười nói với Phùng Tuyết Phong: "Thật là đại luận hoàng hoàng! Trong giới văn nghệ trong nước, người có thể viết luận văn thế này, hiện nay chưa có người thứ hai!" Đây là nói đến những luận văn huy hoàng của Cù Thu Bạch khi phê phán và đả kích "Văn học chủ nghĩa dân tộc", "Người thứ ba", "Người tự do" cũng như luận về cách mạng văn học, vấn đề đại chúng hóa văn nghệ, như "Học phiệt vạn tuế", "Chiến tranh ngoài quỷ môn quan", "Vấn đề hiện thực của văn nghệ đại chúng Pulo", "Phong trào văn hóa của 'Người tự do'", "Tự do văn nghệ và sự không tự do của nhà văn", v.v. Chính là trong cuộc đấu tranh cách mạng chung, với nhiệt huyết to lớn dành cho công việc và sự nghiệp, với tình nghĩa chân thành thuần khiết dành cho đồng chí, đã gắn kết Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch lại với nhau.

Cuốn sách đầu tiên Lỗ Tấn giao cho Cù Thu Bạch dịch là tiểu thuyết dài kỳ "Đất mới" của nhà văn Liên Xô Gratkov. Lúc bấy giờ trong nước rất khó có được sách nguyên bản tiếng Nga. Để phòng ngừa sự cấm đoán và tịch thu của kẻ thù, Cù Thu Bạch nhờ bạn mình là Tào Tĩnh Hoa từ Leningrad gửi hai ba bản sách báo Liên Xô, chia từng đợt hoặc qua Tây Âu gửi cho Lỗ Tấn, sau đó Lỗ Tấn chuyển cho Cù Thu Bạch. "Đất mới" chính là chuyển đến như vậy. Cuối năm 1931, bản dịch gửi cho Thương vụ Ấn thư quán xuất bản. "Đất mới" phản ánh chân thực cuộc sống hiện thực của Liên Xô, Cù Thu Bạch coi trọng việc xuất bản nó. Ông viết thư nói với Tào Tĩnh Hoa rằng: Khi cuốn sách này xuất bản, ông muốn đích thân viết lời tựa, mà lời tựa này chỉ có năm chữ: "Chẳng phải U-tô-pi!" Đáng tiếc, bản thảo "Đất mới", sau này bị hủy trong hỏa lực của quân Nhật trong sự biến "1.28".

Mùa thu năm 1931, Tào Tĩnh Hoa gửi bản dịch "Dòng thác sắt" cho Lỗ Tấn. Nhưng Tào Tĩnh Hoa chưa kịp dịch lời tựa của Nelatov viết. Lỗ Tấn cho rằng, bản dịch thiếu một lời tựa hay, thực sự có chút đáng tiếc. Nhưng sắp đến ngày phát hành, muốn Tào Tĩnh Hoa đang ở tận Leningrad dịch thì không kịp nữa, bèn nhờ Phùng Tuyết Phong mời Cù Thu Bạch dịch. Cù Thu Bạch vui vẻ đồng ý, bỏ công việc khác, nhanh chóng dịch xong lời tựa dài hai vạn chữ này, và đối chiếu lại một phần bản dịch "Dòng thác sắt" với nguyên tác. Khi gửi bản dịch cho Lỗ Tấn, Cù Thu Bạch viết một lá thư; đây là lá thư đầu tiên của Cù Thu Bạch viết cho Lỗ Tấn được phát hiện đến nay:

Tấn, Tuyết:

Lời tựa này đã dịch xong. Quả là một luận văn rất hay về sáng tác Vô sản. Trong đó các câu trích nguyên văn "Dòng thác sắt" chỉ có một nửa là theo bản dịch của Tào, còn lại, không phải vì bản dịch của Tào không ở trong tay tôi, thì cũng là người viết tựa tự sửa đổi một vài chữ, tôi nghĩ, có thể không cần nhất trí, đây là 'việc không đáng kể'. Tuy nhiên, khi tôi dẫn mấy câu trong đoạn dưới đây, tôi đã đối chiếu kỹ nguyên văn "Dòng thác sắt" và bản dịch của Tào.

Gọi Lỗ Tấn là "Tấn", Phùng Tuyết Phong là "Tuyết", đây là cách gọi thân thiết biết bao! Giọng điệu trong thư cũng tràn đầy cảm giác thân thiết như bạn cũ. Trong "Hậu ký biên hiệu " viết tháng 10 năm 1931, Lỗ Tấn nói với độc giả rằng: "Trong hoàn cảnh hiện trạng, rất không dễ để xuất bản được một cuốn sách tốt, cuốn sách này tuy chỉ là một loại tiểu thuyết dịch, nhưng lại là hoàn thành bằng chút sức lực nhỏ bé của ba người – người dịch thì dịch, người bổ sung thì bổ sung, người hiệu đính thì hiệu đính, mà không một ai ôm ý định mượn việc này để tiêu khiển hay nhân cơ hội lừa gạt độc giả." Xem ra, Cù Thu Bạch và Lỗ Tấn tuy chưa từng gặp mặt, nhưng tình bạn đã rất sâu đậm.

Không lâu sau, Lỗ Tấn lại cầm "Đôn Ki-hô-tê được giải phóng" của Lunacharsky nhờ Cù Thu Bạch dịch. Vốn dĩ, Lỗ Tấn đã dịch màn một của vở kịch này từ bản tiếng Nhật, lấy bút danh Tùy Lạc Văn đăng trên "Bắc Đẩu". Sau khi tìm được nguyên bản tiếng Nga, Lỗ Tấn cho rằng tốt nhất nên mời Cù Thu Bạch dịch lại từ đầu từ nguyên bản. Cù Thu Bạch cũng vui vẻ đồng ý, và lập tức bắt tay vào làm, đăng bản dịch màn hai trên "Bắc Đẩu" tập 1 số 4 xuất bản ngày 20 tháng 12 năm 1931, và đăng liên tiếp. Nhưng đến khi đăng xong màn ba, bốn ở số gộp tập 2 số 3, 4 của "Bắc Đẩu" ngày 20 tháng 7 năm 1932 thì dừng lại do "Bắc Đẩu" đình bản. Mãi đến tháng 10 năm 1933, Lỗ Tấn tìm đủ toàn bộ bản thảo, mới giao cho nhà sách Liên Hoa in ấn đơn hành bản. Lỗ Tấn viết những lời sau trong hậu ký:

"Bản thảo hoàn chỉnh được dịch trực tiếp từ nguyên bản, tiếp tục đăng từ màn hai, lúc đó sự vui mừng của tôi, thực sự là cái gọi là 'không thể diễn tả bằng lời'. Đáng tiếc là đăng đến màn bốn, thì cùng với sự đình bản của 'Bắc Đẩu' mà chấm dứt. Sau đó tìm được bản dịch chưa đăng, thì đến cả màn một cũng đã dịch lại, khác hẳn với bản dịch cũ của tôi, hơn nữa chú giải tường tận, là một bản rất đáng tin cậy. Cất trong rương đã gần một năm, vẫn không có cơ hội in ấn. Nay có nhà sách Liên Hoa xuất bản nó, khiến Trung Quốc lại có thêm một cuốn sách hay, đây là điều cực kỳ may mắn."

Có thể thấy, các bản dịch của Cù Thu Bạch, Lỗ Tấn coi trọng như thế nào!

Tháng 11 năm 1931, bản dịch "Sự hủy diệt" xuất bản. Ngay sau đó không lâu, Cù Thu Bạch sau khi đối chiếu hiệu đọc với nguyên tác tiếng Nga, vào ngày 5 tháng 12, đã viết một lá thư dài sáu ngàn chữ, vui mừng nói:

"Bản dịch 'Sự hủy diệt' của anh xuất bản, tất nhiên là sự kiện rất đáng kỷ niệm trong đời sống văn nghệ Trung Quốc. Dịch các danh tác văn học cách mạng vô sản thế giới, và giới thiệu có hệ thống cho độc giả Trung Quốc, ... đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng của các nhà văn Vô sản Trung Quốc. ... Mỗi chiến sĩ trên mặt trận văn học cách mạng, mỗi độc giả cách mạng, cần phải ăn mừng thắng lợi này; tuy đây mới chỉ là thắng lợi nhỏ bé."

"Bản dịch của anh, quả thực rất trung thực, câu nói 'quyết không lừa dối độc giả' này, quyết không phải là quảng cáo! Điều này cũng cho thấy một người chân thành, nhiệt tâm, đấu tranh vì ánh sáng, không thể không khổ tâm và có trách nhiệm. ... Sự nỗ lực của anh – tôi và mọi người đều hy vọng sự nỗ lực này biến thành của tập thể – cần phải tiếp tục, cần phải mở rộng, cần phải đào sâu. Vì vậy có lẽ tôi cũng như anh, nhìn cuốn 'Sự hủy diệt' này, thực sự vô cùng xúc động: tôi yêu nó, như yêu con cái của chính mình."

Sau khi chỉ ra những vấn đề trong bản dịch, Cù Thu Bạch lại chân thành nói:

"Tất nhiên những lời này, tôi đều nói thẳng thắn như vậy, tựa như tự khen mình. Đối với một đám người tầm thường, đây tự nhiên là 'không có lễ phép'. Nhưng, chúng ta là những người thân thiết như vậy, những người thân thiết như vậy ngay cả khi chưa gặp mặt."

"Cảm giác này, khiến tôi khi nói chuyện với anh, cũng như nói chuyện với chính mình, thương lượng với chính mình vậy."

Sau khi Lỗ Tấn nhận được lá thư dài nhiệt tình chân thành này, vô cùng vui mừng. Ông gửi lá thư này đến "Thập tự nhai đầu", với tiêu đề "Bàn về dịch thuật", đăng trên số 1, 2 của tạp chí này ngày 25 tháng 12 năm 1931. Ngày 28 tháng 12, Lỗ Tấn viết thư hồi đáp Cù Thu Bạch, nhiệt tình nói: "Sau khi nhìn thấy lá thư về dịch thuật của anh, khiến tôi vô cùng vui mừng". "Tôi thực sự như lời anh viết trong thư, yêu nó như con ruột, và từ nó nghĩ đến con của con... Tuy nhiên tôi cũng đồng ý với ý anh, cho rằng đây chỉ là một thắng lợi nhỏ nhoi, nên cũng rất hy vọng nhiều người hợp sức giới thiệu hơn nữa."

Trong hai lá thư này, Cù Thu Bạch và Lỗ Tấn đều xưng hô với nhau là "đồng chí kính mến".

Điều này ở Lỗ Tấn là cực kỳ hiếm có. Chỉ là sau này, trong "Thư trả lời phái Trosky", ông đã "coi" những người Cộng sản Trung Quốc đại diện bởi Mao Trạch Đông "là đồng chí". Từ đó có thể biết, tình bạn của hai người sâu đậm đến mức nào!

Theo hồi ức của Dương Chi Hoa, lần đầu tiên Cù Thu Bạch và Lỗ Tấn gặp nhau là vào mùa hè năm 1932, sau khi họ chuyển từ Tất Hưng phường thuộc Tô giới Pháp về đường Tử Hà. Một ngày sau bữa sáng, Cù Thu Bạch được Phùng Tuyết Phong tháp tùng, vui vẻ đến chung cư Bắc Xuyên thăm Lỗ Tấn, mãi đến tối mới về. Hai người bạn tốt cuối cùng đã gặp được nhau. Cù Thu Bạch trở về nhà vẫn còn trong trạng thái phấn khích. Ông kể với Dương Chi Hoa rằng hai người tâm đầu ý hợp ngay từ lần đầu gặp mặt, chuyện trò vô cùng tâm đắc. Ông mời cả nhà Lỗ Tấn cùng đến đường Tử Hà làm khách, Lỗ Tấn vui vẻ nhận lời. Hứa Quảng Bình đã miêu tả sinh động về cảnh gặp gỡ lần đó của hai người: "Lỗ Tấn tiếp đãi vị khách quý này như người bạn cũ lâu ngày mới gặp, có biết bao nhiêu chuyện để nói, lại như người thân (vùng trắng coi những người trong Đảng đều là người thân) máu mủ không chút ngăn cách, thực sự là cảnh người thân gặp nhau, không cần câu nệ lễ nghi gì cả. Tóm lại, có ai từng thấy dáng vẻ đắc ý khi vừa mới mang vài con cá từ bên ngoài về, liền thả vào bể nước chưa? Tình hình lúc ấy cũng tựa như vậy." "Lỗ Tấn và đồng chí Thu Bạch từ chuyện đời sống thường ngày, sự bất an do chiến tranh mang lại (không lâu sau cuộc chiến tranh Thượng Hải 'một hai tám'), những trải nghiệm của nhau, cho đến tình hình trên mặt trận văn học, đều tuôn ra như suối, chuyện trò không dứt, như sợ thời gian trôi qua quá nhanh vậy."

Đoạn miêu tả sinh động như vẽ này khiến chúng ta như đang đặt mình vào phòng khách nhà Lỗ Tấn: bể cá thủy tinh hình tròn, vài con cá vàng tung tăng bơi lội. Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch mỗi người kẹp một điếu thuốc, trong làn khói mờ ảo, hai người ghé sát đầu vào nhau chuyện trò.

Cù Thu Bạch đồng cảm sâu sắc: "Tình hình đất nước của Nga rất giống Trung Quốc. Cách mạng Nga long trời lở đất, khiến cả thế giới đều chịu ảnh hưởng của nó."

Lỗ Tấn từ tốn nói: "Vì nhân sinh; văn học Nga kể từ thời Nikolai II đến nay vẫn luôn như vậy. Dù chủ ý của nó là thăm dò, hay giải quyết, hoặc sa vào suy đồi, rơi vào tiêu trầm, thì dòng chảy chính của nó vẫn là một: vì nhân sinh."

Cù Thu Bạch cực kỳ tán đồng: "Đúng vậy, ngòi bút của nhà văn chính là nơi gửi gắm tình cảm của nhân loại, ngòi bút của các nhà văn tiến bộ Nga là viết cho quần chúng lao động bị áp bức."

Lỗ Tấn nhìn Cù Thu Bạch đầy tán thưởng: "Dịch những tác phẩm tinh túy của văn học Nga cho người Trung Quốc xem, không khác nào ngọn lửa soi sáng nhân sinh trong đêm tối."

Cuộc gặp gỡ này khiến Cù Thu Bạch cảm thấy phấn chấn. Khi thoát khỏi những nhiễu nhương của thế sự, trở lại với vườn văn học, lại được quen biết người đồng chí, người chiến hữu như Lỗ Tấn, sao ông có thể không phấn chấn cho được?

Trong tháng 6, Cù Thu Bạch liên tiếp viết thư cho Lỗ Tấn vào các ngày 10, 20 và 28, bàn về ý kiến của mình đối với vấn đề chỉnh lý văn học sử Trung Quốc và vấn đề dịch thuật. Những bức thư đều viết rất dài, dường như có chuyện mãi không nói hết.

Hè qua thu tới. Sáng ngày 1 tháng 9, trời đổ mưa. Lỗ Tấn và Hứa Quảng Bình cùng Hải Anh đội mưa đến số 68 đường Tử Hà. Lỗ Tấn cố ý chọn ngày mưa để đến, có lẽ cũng vì ngày mưa ít bị đặc vụ theo dõi. Khi Lỗ Tấn đến, Cù Thu Bạch vô cùng vui mừng đứng dậy từ bên bàn làm việc để chào đón. Khách rất tán thưởng chiếc bàn làm việc kiểu Tây đặc biệt này. Nó phía trên có giá sách, phía dưới có ngăn kéo, chỉ cần kéo tấm gỗ kiểu mành mềm bên trên xuống là có thể khóa lại như một cái hộp, che phủ toàn bộ mặt bàn. Cù Thu Bạch lấy từ trong bàn ra bản thảo nghiên cứu về vấn đề ngôn ngữ văn tự Trung Quốc, thảo luận với Lỗ Tấn về vấn đề cải cách ngữ văn và phát âm chữ viết. Ông tìm ra vài chữ, nhờ Hứa Quảng Bình phát âm theo phương ngữ Quảng Đông. Dương Chi Hoa đặc biệt đến quán cơm gọi món để chiêu đãi vợ chồng Lỗ Tấn. Khi ngồi xuống ăn trưa, mới phát hiện món ăn mang đến đã nguội, hương vị cũng không ngon, Dương Chi Hoa cảm thấy bất an trong lòng. Nhưng Lỗ Tấn lại không hề bận tâm, trong bữa tiệc nói cười vui vẻ với chủ nhà, vô cùng thân thiết. Trong nhật ký ngày hôm đó, Lỗ Tấn viết: "Một ngày mưa. Trước trưa, cùng Quảng Bình dắt Hải Anh thăm vợ chồng nhà họ Hà, ăn trưa tại ngụ sở của họ."

Sau đó, mối quan hệ qua lại giữa hai gia đình Cù Thu Bạch và Lỗ Tấn càng thêm mật thiết. Theo nhật ký của Lỗ Tấn:

Ngày 14 tháng 9 năm 1932: "Trời nắng. Buổi sáng... vợ chồng Văn Doãn đến, giữ lại ăn cơm." Ngày 18 tháng 9: "Trời nắng... nhận được bản thảo tiểu thuyết của Văn Doãn, chiều xong." Ngày 24 tháng 10: "Trời nắng. Buổi chiều mua hai cuốn "Phê bình nhà tản văn hiện đại" tặng Hà quân, cùng một cuốn "Văn Thủy"." Ngày 4 tháng 11: "Trời nắng. Giao "Công việc một ngày" cho công ty Lương Hữu xuất bản, sau trưa nhận 240 đồng tiền bản quyền, chia cho Văn Doãn 60 đồng."

Bản thảo tiểu thuyết được nói đến ở đây là truyện ngắn "Đậu hũ A tỷ" do Dương Chi Hoa viết dưới sự khích lệ của Cù Thu Bạch. Khi tiểu thuyết viết xong, Cù Thu Bạch vui vẻ nói: "Mang đi cho Đại tiên sinh xem đi." Lỗ Tấn là anh cả trong số các anh em, Cù Thu Bạch kính trọng và thân thiết gọi ông là "Đại tiên sinh". Vì là bài tập, Dương Chi Hoa thấy ngại làm phiền Lỗ Tấn. Cù Thu Bạch nói: "Không sao đâu, Đại tiên sinh rất sẵn lòng giúp người khác, đặc biệt là đối với thanh niên mới học viết." Quả nhiên, sau khi Lỗ Tấn nhận được bản thảo tiểu thuyết, ngay chiều hôm đó đã sửa xong, hơn nữa còn sửa cả những chữ sai bên trong, viết lại bằng cả chữ Khải và chữ Thảo. Sau đó gói bằng giấy rồi gửi trả lại. Tác phẩm "Công việc một ngày" được nhắc trong nhật ký là tập truyện ngắn Liên Xô do Lỗ Tấn biên dịch, tổng cộng thu thập 10 tác phẩm. Trong đó hai bài "Công việc một ngày" và "Người chuyển ray" của Serafimovich là do Dương Chi Hoa dịch bản thảo đầu, sau đó Cù Thu Bạch hiệu đính, định bản rồi mới giao cho Lỗ Tấn. Công ty Lương Hữu đồng ý xuất bản cuốn sách này, bản thảo vừa mới gửi đi, chưa nhận được thù lao, Lỗ Tấn đã trích ra 60 đồng từ tiền bản quyền nhận được trưa hôm đó đưa cho Dương Chi Hoa, để phụ giúp cuộc sống của gia đình họ Cù. Sự quan tâm tỉ mỉ đến từng chi tiết như vậy, thực sự khiến vợ chồng Cù Thu Bạch cảm kích không thôi.

Sau khi chính quyền Tưởng Giới Thạch được thiết lập, chúng thực hiện chuyên chính phát xít. Đối với khu Xô Viết, chúng tiến hành "vây quét" quân sự, giết người như ngóe; trong vùng cai trị, liên tục tăng cường thống trị đặc vụ, tạo ra vô số vụ án oan sai. "Luật trừng trị khẩn cấp gây nguy hại cho Dân quốc" ban bố đầu năm 1931 có tới 8 điều khoản có thể bị kết án tử hình vì "tội" phản quốc. Cuộc "vây quét" văn hóa của Quốc Dân Đảng dùng song song các thủ đoạn lừa dối và chính sách áp bức cao độ, thủ đoạn ngày càng hèn hạ, ngày càng độc ác. Bắt bớ, giam cầm, ám sát, đe dọa từng người trong phong trào văn hóa cánh tả mọi lúc, đặc biệt là những người cộng sản nổi tiếng như Cù Thu Bạch.

Tại Thượng Hải nơi khủng bố trắng bao trùm, tính mạng gia quyến của Lỗ Tấn cũng không an toàn. Thế nhưng, mỗi khi Cù Thu Bạch và Dương Chi Hoa đối mặt với thời khắc nguy cấp nhất khi bị chó săn truy đuổi, Lỗ Tấn và Hứa Quảng Bình luôn gạt sinh tử của bản thân sang một bên, trở thành những người bảo vệ đáng tin cậy nhất cho sự an toàn của vợ chồng Cù Thu Bạch; nhà của Lỗ Tấn đương nhiên trở thành nơi trú ẩn mà họ nguyện ý tìm đến nhất. Mùa đông năm 1932, vào cuối tháng 11, vợ chồng Cù Thu Bạch nhận được tin báo rằng có một kẻ phản bội đang theo dõi Dương Chi Hoa. Cù Thu Bạch buộc phải lập tức di chuyển đến nhà Lỗ Tấn. Để đảm bảo an toàn cho Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch, trước khi cắt đuôi được kẻ phản bội đang bám theo, Dương Chi Hoa đã một mình lang thang trên đường phố suốt ba ngày ba đêm. Cù Thu Bạch nhờ người ra phố tìm kiếm, khi gặp nhau thì vừa đúng ban ngày. Dương Chi Hoa nhờ người đó đi trước, còn bản thân cô vòng vo đến tận tối muộn, khi chắc chắn đã cắt đuôi được kẻ bám theo mới đến nhà Lỗ Tấn.

Lúc này, Lỗ Tấn đã rời Thượng Hải đi Bắc Kinh thăm mẹ vào ngày 11 tháng 11. Khi vợ chồng Cù Thu Bạch tới, chỉ có Hứa Quảng Bình và Hải Anh ở nhà. Lỗ Tấn trở về Thượng Hải vào ngày 30 tháng 11, hai người hội ngộ, vô cùng tâm đầu ý hợp. Hứa Quảng Bình hồi tưởng lại:

Trong thời gian này, ông ấy ở cùng chúng tôi, gia đình đơn giản của chúng tôi bỗng nhiên có thêm một sức mạnh cổ vũ cách mạng rung động lòng người, thật là vô cùng may mắn. Thêm vào đó sự uyên bác, từng đi nhiều nơi của đồng chí Thu Bạch, nguồn tư liệu chuyện trò thực sự không ít. Lúc này, nhìn hai người họ nói chuyện không dứt, như cuộn phim điện ảnh liên tục tuôn trào, thực sự vô cùng hòa hợp. Hơn nữa Lỗ Tấn quan tâm đến Đảng, sự thể hội từ lý luận đến thực tiễn về chủ nghĩa Mác-Lênin, những gì bình thường thấy trên sách vở, lúc này có thể dốc hết ra trước mặt đồng chí Thu Bạch mà không cần giữ lại. Đây là cơ hội vô cùng hiếm có. Một khi mang lại cho Lỗ Tấn tâm trạng thỏa mãn, sự cảm động và an ủi đó có thể hiểu được! Đối với tình hình đấu tranh phức tạp của giới văn hóa, sự đả kích của thế lực phản động Quốc Dân Đảng, sự ngang ngược của chủ nghĩa đế quốc và nỗi bi ai về việc Đông Bắc thất thủ ngày "Chín một tám", lúc này cũng đều được bàn luận, suy tính kỹ lưỡng trong những lần gặp gỡ sớm chiều. Dương Chi Hoa và vợ chồng "Đại tiên sinh", Hải Anh cùng người giúp việc trong nhà hòa hợp rất tốt, khiến Hứa Quảng Bình không hề có cảm giác đang tiếp khách lạ.

Ngày 7 tháng 12, Cù Thu Bạch viết một bức chữ tặng Lỗ Tấn, nội dung là một bài thơ thất tuyệt (câu đầu "Tuyết ý thê kỳ tâm võng nhiên", viết khoảng năm 1917). Sau bài thơ có viết lời bạt: "Cái khí tức suy đồi này, hôm nay nghĩ lại, tựa như kiếp khác. Tuy nhiên khi làm bài thơ này, đúng là thời thanh niên. Có lẽ là cái gọi là tâm trạng 'quý tộc sám hối'." Điều này thể hiện sự kính trọng của ông đối với Lỗ Tấn, dâng hiến một trái tim chân thành cho người chiến hữu mà ông hoàn toàn tin cậy, cũng thể hiện đầy đủ phẩm chất đáng quý trong việc nghiêm khắc giải phẫu chính mình.

Hai ngày sau, vợ chồng Cù Thu Bạch nhờ người mua một hộp đồ chơi cao cấp nhập khẩu với giá đắt đỏ tại một công ty lớn, tặng cho Hải Anh đã hơn ba tuổi. Lúc đó vợ chồng Cù Thu Bạch không mấy dư dả, vợ chồng Lỗ Tấn cảm thấy rất bất an về điều này. Nhưng thấu hiểu ý tốt của họ trong việc yêu thương trẻ nhỏ, bồi dưỡng kiến thức khoa học cho trẻ, nên vẫn nhận món quà quý giá này trong nỗi bất an đó. Ngày hôm đó Lỗ Tấn viết trong nhật ký: "Buổi chiều, Duy Ninh và phu nhân tặng Hải Anh một hộp đồ chơi lắp ghép mô hình." Cù Thu Bạch viết rõ tên linh kiện, số lượng lên trên nắp hộp theo thứ tự. Lại lường trước bản thân bất cứ lúc nào cũng có thể gặp bất trắc, nên đầy thâm ý nói: "Để lại làm kỷ niệm, để sau này đứa trẻ lớn lên cũng biết có một Hà tiên sinh." Ngày 11 tháng 12, vợ chồng Lỗ Tấn mở tiệc chiêu đãi vợ chồng Cù Thu Bạch, cùng dự còn có Phùng Tuyết Phong, Chu Kiến Nhân. Lại qua mấy ngày, Trần Vân đến nhà Lỗ Tấn vào một đêm khuya, đón vợ chồng Cù Thu Bạch về đường Tử Hà. Lỗ Tấn quan tâm hỏi Trần Vân: "Đêm khuya đường xá có thuận tiện không?" "Vừa hay trời đã mưa, chúng tôi bung bạt che của xe kéo lên, trên đường không sao đâu." Lúc sắp xuống lầu, Lỗ Tấn lại nói với Cù Thu Bạch: "Tối nay sau khi cậu đến nơi an toàn, ngày mai gọi người đến báo cho tôi một tiếng, để khỏi lo lắng." Ông và Hứa Quảng Bình đứng ở cửa, dõi mắt nhìn theo vợ chồng Cù Thu Bạch xuống lầu mãi cho đến khi khuất bóng.

Trở lại đường Tử Hà, Cù Thu Bạch vẫn luôn nhớ tới Lỗ Tấn. Theo nhật ký Lỗ Tấn, từ 25 tháng 12 đến 4 tháng 2 năm 1933, trong 40 ngày, Cù Thu Bạch viết 6 lá thư cho Lỗ Tấn, trung bình mỗi tuần một lá. Trong đó có ngày 25 tháng 12 "Buổi chiều nhận được thư của Duy Ninh và tặng một cái đùi giò heo, đáp lại bằng hai hộp kẹo Văn Đán"; ngày 28 tháng 12 "Buổi chiều nhận được thư và thơ của Duy Ninh, lập tức hồi âm." Bài thơ là một bài thất tuyệt vô đề: "Không hướng đao tùng hướng vũ lâu / Ma đăng phong khí biến thần châu / Cựu thư than bạn tân danh sĩ / Chính vị tây môn thuyết tự do." Khi mâu thuẫn dân tộc và mâu thuẫn giai cấp gay gắt, phụ san "Tự do đàm" của tờ "Thân báo" vốn do phái Uyên ương hồ điệp nắm giữ, tuy từ tháng 12 năm 1932 được chủ biên Lê Liệt Văn cải cách, và mời Lỗ Tấn, Mao Thuẫn... đăng tác phẩm, nhưng thói quen cũ đã quá sâu, khó mà trừ bỏ ngay được. Một số tác phẩm tuyên truyền tình điệu thấp kém dung tục, hoặc bộc lộ tâm tư nhàn hạ, vẫn thỉnh thoảng đăng tải. Bài thơ này của Cù Thu Bạch chính là nhắm vào điều đó mà phát biểu, nó về cơ bản cũng đại diện cho ý kiến của Lỗ Tấn.

Lúc này, Lỗ Tấn, Cù Thu Bạch và các nhà văn cánh tả đang tiến hành cuộc luận chiến kịch liệt với "người tự do" Hồ Thu Nguyên và "người thứ ba" Tô Vấn. Tháng 9, Cù Thu Bạch đăng trên tạp chí "Văn học nguyệt báo" tập 1 số 3 bài thơ dài "Không rảnh mà nhổ nước bọt" của nhà thơ Liên Xô Bjednyj chế nhạo Trotsky, không liên quan đến việc phê bình Hồ Thu Nguyên. Ngày 15 tháng 11, "Văn học nguyệt báo" tập 1 số 4 đăng tác phẩm "Lời cung khai của Hán gian" của Khâu Cửu Như ký tên Vân Sinh, mô phỏng bài thơ của Cù Thu Bạch dịch, chế nhạo Hồ Thu Nguyên, Tô Vấn, bài thơ đầy rẫy những từ ngữ chửi bới và đe dọa, rõ ràng trái với sách lược của Đảng. Bí thư Văn ủy Phùng Tuyết Phong cho rằng không thỏa đáng, đề nghị "Văn học nguyệt báo" công khai đính chính sai lầm này, nhưng bị từ chối. Phùng Tuyết Phong nói chuyện này với Cù Thu Bạch, nhận được sự đồng tình. Khi ấy, Cù Thu Bạch đang ở nhà Lỗ Tấn. Lỗ Tấn cho rằng đây là tác phong lưu manh ngang ngược, mình nên công khai đính chính thì tốt hơn. Thế là Lỗ Tấn đứng ra viết thư cho Chu Dương vào ngày 10 tháng 12, đây chính là bài "Chửi bới và đe dọa tuyệt đối không phải là chiến đấu" đăng trên tạp chí hợp san số 5, 6 của "Văn học nguyệt báo". Hơn một tháng sau, đầu tháng 2 năm 1933, nơi ở của Cù Thu Bạch lại xảy ra vấn đề. Cục Trung ương Thượng Hải nhận được tin tình báo, nói đặc vụ Quốc Dân Đảng muốn phá hoại một cơ quan của Đảng Cộng sản Trung Quốc trên đường Tử Hà vào tối hôm đó. Sau khi phân tích, cho rằng nơi ở của vợ chồng Cù Thu Bạch có thể xảy ra nguy hiểm. Trưởng ban Tổ chức Cục Trung ương Hoàng Văn Dung vội vã chạy đến, yêu cầu họ di chuyển nhanh chóng. Cù Thu Bạch quyết định đến nhà Lỗ Tấn. Thế là, vào lúc chập tối, dưới sự hộ tống của Hoàng Văn Dung, họ lại đến nhà Lỗ Tấn tránh nạn. Ngày 10 tháng 2, Lỗ Tấn có ghi chép trong nhật ký: "Buổi sáng hồi âm thư Tĩnh Hoa, đính kèm văn, tha tiên." Điều này chứng tỏ lúc này vợ chồng Cù Thu Bạch đang ở đây. Ngày 17 tháng 2, nhà văn nổi tiếng người Anh Shaw đến Thượng Hải, chiều hôm đó đã gặp Tống Khánh Linh, Thái Nguyên Bồi, Lỗ Tấn, Lâm Ngữ Đường, Dương Hạnh Phật... Shaw chỉ dừng chân ở Thượng Hải nửa ngày, nhưng báo chí bình luận khá nhiều, khen chê, lạnh nóng đủ kiểu. Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch quyết định tập hợp những bài bình luận này lại, in thành một cuốn sách. Sau khi thương lượng xong liền phân công thực hiện: Hứa Quảng Bình chạy quanh khu đường Bắc Tứ Xuyên, thu thập báo ngày từ các sạp báo lớn nhỏ; Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch vừa xem vừa khoanh vùng bài mục, do Hứa Quảng Bình và Dương Chi Hoa cắt dán, sau đó Lỗ Tấn, Cù Thu Bạch thức đêm biên tập, Lỗ Tấn viết tựa, Cù Thu Bạch viết lời mở đầu. Ngay trong tháng 2 đã giao cho Dã Thảo thư ốc xuất bản, đây chính là cuốn sách "Shaw tại Thượng Hải". Cù Thu Bạch trong lời mở đầu nói: "Ở đây, có thể xem Shaw thật sự và nguyên hình của các loại nhân vật."

Sau khi bài viết "Chửi bới và đe dọa tuyệt đối không phải là chiến đấu" của Lỗ Tấn được đăng, có người không đồng ý. Ngày 1 tháng 2 năm 1933, trên "Văn hóa hiện đại" số 2, Thủ Giáp (tức Chúc Tú Hiệp) và 3 người khác viết bài "Có vài lời đối với bài 'Chửi bới và đe dọa tuyệt đối không phải là chiến đấu' của tiên sinh Lỗ Tấn", biện hộ cho bài thơ "Lời cung khai của Hán gian" của Vân Sinh, nói rằng sự phê bình của Lỗ Tấn đối với Vân Sinh là "mang sắc thái chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh rất đậm đặc", là "cách nói chủ nghĩa hòa bình trong vận động văn hóa", là "thuyết cách mạng đeo găng tay trắng". Cù Thu Bạch đang tạm lánh ở nhà Lỗ Tấn, nhìn thấy sự tấn công của nhóm Thủ Giáp, liền lập tức viết "Sự biện hộ của mặt quỷ - Phê bình đối với Thủ Giáp và những người khác", để bác bỏ. Đây là một bài luận chiến nói lý lẽ. Cù Thu Bạch khẳng định và làm rõ thêm ý kiến đúng đắn trong bài viết của Lỗ Tấn, ông viết:

Cuối năm ngoái, Vân Sinh đăng một bài thơ trên "Văn học nguyệt báo", chửi Hồ Thu Nguyên là "đổ nã mụ", ngoài ra chửi bới thêm một số lời đe dọa, ví dụ như "cắt dưa hấu" - tức kiểu chém đầu...

Sai lầm của Vân Sinh và Thủ Giáp không nằm ở chỗ họ tấn công Hồ Thu Nguyên "quá trớn", mà ở chỗ họ chỉ dùng chửi bới để thay thế sự tấn công và phê phán thực sự...

"Nhà thơ cách mạng" khi muốn biểu thị "phẫn hận", họ còn phải nhớ rằng "cách mạng" của chính mình là vì quần chúng, thơ của chính mình cũng là viết cho quần chúng đọc, chẳng lẽ không nên tìm vài từ ngữ thực sự có thể biểu đạt nội dung phẫn hận cho quần chúng, mà chỉ đi sao chép những lời sáo rỗng chửi bới trong xã hội tông pháp?! Trừ khi chỉ muốn đóng vai mấy bộ mặt quỷ hung ác, chứ không phải nhà thơ cách mạng thực sự nào, mới làm như vậy.

Vì vậy Lỗ Tấn nói "Chửi bới tuyệt đối không phải là chiến đấu" là hoàn toàn đúng đắn. Biện hộ cho kiểu chửi bới này, thì mới không biết là khuynh hướng chủ nghĩa gì. Có thể nói, đây là chủ nghĩa cái đuôi thỏa hiệp với "văn hóa" phong kiến... Chúng tôi cho rằng lá thư "Chửi bới và đe dọa tuyệt đối không phải là chiến đấu" của Lỗ Tấn quả thực là nâng cao nhiệm vụ đấu tranh cách mạng văn hóa...

Nhóm văn tự này, thể hiện sinh động biết bao tình hữu nghị kề vai chiến đấu và sự ăn ý phối hợp giữa hai người bạn thân thiết trên văn đàn và cũng là những đồng chí cách mạng này.

Cuối tháng 2, Hoàng Văn Dung đến nhà Lỗ Tấn, lại đón Cù Thu Bạch đến ở nhà Cao Văn Hoa, chủ nhiệm giao thông nội bộ Cục Trung ương. Việc lưu lạc di chuyển thường xuyên như vậy khiến Lỗ Tấn ăn ngủ không yên, luôn muốn tìm cho họ một nơi ở an toàn hơn. Đầu tháng 3, thông qua sự giúp đỡ của phu nhân Nội Sơn Hoàn Tạo, Lỗ Tấn đã thuê được một gian đình tử tại số 12 Đông Chiếu Lý, đường Thi Cao Tháp, đường Bắc Tứ Xuyên. Ngày 1 và 3 tháng 3, Lỗ Tấn hai lần đi xem phòng. Ngày 4 hoặc 5, vợ chồng Cù Thu Bạch chuyển đến đây. Chiều ngày 6, Lỗ Tấn mang theo một chậu hoa cẩn đến nơi ở, thăm vợ chồng Cù Thu Bạch, chúc mừng tân gia. Gian đình tử nhỏ bé, sau khi bài trí, đặc biệt là treo câu đối do Lỗ Tấn tự tay viết "Nhân sinh đắc nhất tri kỷ túc hỹ, tư thế đương dĩ đồng hoài thị chi", đã khiến căn phòng bừng sáng.

Ngày 11 tháng 4, cả nhà Lỗ Tấn chuyển từ chung cư Bắc Xuyên đến số 9, Tân thôn Đại Lục, đường Thi Cao Tháp. Hai gia đình trên cùng một con phố, cách nhau chưa đầy mười phút đi bộ, Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch qua lại càng thuận tiện hơn, hầu như ngày nào cũng có thể gặp mặt. Dương Chi Hoa nói:

Lỗ Tấn hầu như mỗi ngày đều đến Đông Chiếu Lý thăm chúng tôi, bàn luận với Thu Bạch về chính trị, thời sự, văn nghệ các phương diện, vui quên cả về. Chúng tôi nhìn thấy ông ấy, giống như được hít thở không khí trong lành, tận hưởng ánh nắng ấm áp giữa bầu trời biển rộng. Thu Bạch vừa thấy Lỗ Tấn liền thay đổi ngay tính cách không thích nói chuyện. Hai người vừa nói vừa cười, có lúc cười ha hả, xua tan không khí ngột ngạt không tự do trong gian đình tử nhỏ bé như cái lồng giam. Hứa Quảng Bình nói:

Có lúc vào buổi tối, đồng chí Thu Bạch cũng đến tâm tình một phen. Nói thật, chúng tôi cảm thấy không thể thiếu những người bạn như vậy. Người có chính nghĩa cảm, có ánh sáng của chân lý chiếu rọi vào mọi người như vậy, chúng tôi lúc nào cũng không nỡ rời xa! Có lúc vào buổi tối, khi tiệm bánh mì gần đó nướng xong những chiếc bánh nóng hổi, chúng tôi thường tranh thủ lúc nóng mang qua, mượn cớ đó thân mật thăm hỏi một chút, nhìn thấy họ bình an vô sự rồi, ngày hôm đó cũng ngủ ngon hơn và yên tâm hơn.

Có được môi trường sống tương đối ổn định, trong thời gian ngắn, Cù Thu Bạch đã viết một loạt tạp văn tinh mỹ, dùng các bút danh khác nhau của Lỗ Tấn, do Hứa Quảng Bình chép lại, Lỗ Tấn gửi đi đăng như bài của chính mình. Những bài viết đó là:

5/3 "Vương đạo thi thoại"

7/3 "Thân oan" (tựa gốc "Khổ muộn đích đáp phục")

9/3 "Khúc đích giải phóng"

14/3 "Nghênh đầu kinh"

22/3 "Xuất mại linh hồn đích bí quyết"

30/3 "Tối nghệ thuật đích quốc gia"

Tháng 3 " hòa quốc hóa niên"

11/4 "Quan vu nữ nhân"

11/4 "Chân giả đường·cát kha đức"

11/4 "Nội ngoại"

11/4 "Thấu để"

24/4 "Đại quan viên đích nhân tài" (tựa gốc "Nhân tài dịch đắc")

28/9 "Nhi thời"

25/10 "Trung Quốc văn dữ Trung Quốc nhân"

Trong đó có vài bài là do Cù Thu Bạch và Lỗ Tấn sau khi mạn đàm với nhau thì viết thành. Hứa Quảng Bình nói: "Khi ông ấy và Lỗ Tấn gặp nhau, liền đem những bản thảo bụng mà mình nghĩ ra nói ra, qua trao đổi ý kiến của hai người, đôi khi sửa đổi bổ sung hoặc thay đổi nội dung, sau đó do ông ấy cầm bút viết ra. Ông ấy hạ bút rất nhanh, khi sống trong nhà chúng tôi, mỗi ngày sau bữa trưa đến 2, 3 giờ chiều là thời gian nghỉ ngơi, chúng tôi vì sức khỏe của ông ấy nên đều không đi quấy rầy ông ấy. Đến giờ, ông ấy tự mở cửa ra, thường thường cười hớn hở mang theo 1, 2 bài văn ngắn viết trong lúc hy sinh giờ ngủ trưa, đưa cho Lỗ Tấn xem. Lỗ Tấn xem xong, mỗi lần đều vô hạn kinh ngạc trước những tác phẩm mới văn tình cùng mậu của ông ấy lại tinh mỹ tuyệt luân như vậy." Ông vận dụng sự nhạy bén của chủ nghĩa Mác vào viết tạp văn, thành tựu về tư tưởng và nghệ thuật của nó đã đạt đến đỉnh cao của tạp văn trong giai đoạn lịch sử đó, có thể sánh ngang với Lỗ Tấn, trở thành đại thủ bút lãnh đạo quần hùng.

Lỗ Tấn là chủ tướng trên mặt trận cách mạng văn hóa, kẻ thù tấn công ông, bạn bè hiểu lầm ông. Cù Thu Bạch coi việc đánh giá đúng đắn Lỗ Tấn là một nhiệm vụ trọng đại trên mặt trận cách mạng văn hóa hiện nay. Hoàn thành nhiệm vụ này có cảm giác cấp bách, cũng có căn cứ để thực hiện. Bởi vì, ông tự tin ngoài việc kiên trì nhận thức luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, ông còn là người đồng chí, người bạn thân thiết được Lỗ Tấn coi là tri kỷ, ông hiểu Lỗ Tấn, thấu hiểu Lỗ Tấn. Hứa Quảng Bình hồi tưởng lại: "Trước khi đặt bút, đồng chí Thu Bạch đã không ngừng thảo luận nghiên cứu với Lỗ Tấn, phân tích sự thay đổi trước sau đại diện cho thời đại của Lỗ Tấn, đọc rộng khắp các tác phẩm của ông, hỏi trực tiếp những trải nghiệm." Điều kiện tốt đẹp không có ở các nhà nghiên cứu khác này, khiến Cù Thu Bạch càng tràn đầy tự tin.

Mọi sự chuẩn bị đã sẵn sàng, từ đầu tháng 4, ông liền tập trung tinh lực vào viết lách.

Bà chủ nhà ở Đông Chiếu Lý số 12 là một góa phụ trung niên cay nghiệt, thích xen vào chuyện người khác, người Quảng Đông, sống ở Thượng Hải đã nhiều năm. Khách thuê trong lầu có thương nhân Trung Quốc và Nhật Bản, cũng có cả lãng nhân Nhật Bản. Bà chủ nhà và lãng nhân Nhật Bản thường đến nhà họ Cù tán gẫu, gây nhiễu rất lớn. Vợ chồng Cù Thu Bạch vì muốn thoát khỏi sự quấy rầy, tập trung viết lách, bèn nghĩ ra một cách "đỗ môn tạ khách". Ban ngày, Cù Thu Bạch nửa nằm trên giường, đóng chặt cửa phòng đọc sách, Dương Chi Hoa thì nấu thuốc trên bếp trước cửa phòng, mùi thuốc nồng nặc cả căn nhà, những thang thuốc này cô đều lén đổ đi hết. Vở "kịch" này diễn rất thành công, chủ nhà và khách thuê quả nhiên không còn đến quấy rầy họ nữa. Cù Thu Bạch ban ngày tập trung nghiên cứu các tác phẩm của Lỗ Tấn, khi đêm khuya tĩnh mịch, liền cúi mình trên một cái bàn vuông nhỏ viết lách, mất 4 đêm công phu, viết xong "Lời tựa ".

Bài "Lời tựa" dài đến 17.000 chữ này, là một văn kiện kinh điển có ý nghĩa cột mốc trong lịch sử phê bình văn học hiện đại Trung Quốc. Những văn nhân phản động đủ loại sợ hãi Lỗ Tấn, nhục mạ Lỗ Tấn, hạ thấp ý nghĩa chiến đấu trong tạp văn của Lỗ Tấn, nói ông là một "nhà tạp cảm"; có những tạp chí tiến bộ cũng tấn công ông là "tàn dư phong kiến", "hai lần phản cách mạng". "Lời tựa" lại đưa ra đánh giá cực cao đối với tạp văn của Lỗ Tấn. Ông nói: "Lỗ Tấn trong 15 năm gần đây, đã viết rất nhiều luận văn và tạp cảm một cách đứt quãng, đặc biệt là tạp cảm thì nhiều hơn. Thế là có người đặt cho ông một biệt danh, gọi là 'chuyên gia tạp cảm'. 'Chuyên' trong 'tạp' rõ ràng chứa ý miệt thị. Thế nhưng, chính vì một vài con muỗi con ruồi chán ghét tạp cảm của ông, loại văn thể này liền chứng minh được ý nghĩa chiến đấu của chính nó." Đối với bản thân Lỗ Tấn, Cù Thu Bạch ca ngợi ông: "Là đứa con nghịch tử của xã hội tông pháp phong kiến, là kẻ tôi tớ hai lòng của giai cấp sĩ phu, mà đồng thời cũng là người bạn thẳng thắn của một vài nhà cách mạng lãng mạn!" Đồng thời cũng chỉ ra những thiếu sót của Lỗ Tấn và tác phẩm của ông: "Tư tưởng của Lỗ Tấn trước 'Ngũ Tứ', thuyết tiến hóa và chủ nghĩa cá tính vẫn là cơ bản của ông." Bao gồm cả các "nhà văn cách mạng thời kỳ đầu" như Lỗ Tấn, phản ánh quá trình tan rã của xã hội tông pháp phong kiến, thường không thể thoát khỏi chủ nghĩa cá tính ngay lập tức - khuynh hướng hoài nghi quần chúng; họ nhìn thấy quần chúng - quần chúng tiểu tư hữu nông dân có tính tự tư, mù quáng, mê tín, tự lừa dối, thậm chí tính nô lệ phục tùng; thế nhưng, thường không nhìn thấy "khả năng cách mạng" của quần chúng này, không nhìn thấy giá trị cách mạng ẩn giấu sau những khẩu hiệu vụng về thủ cựu của họ. Trong một số tạp cảm của Lỗ Tấn, thường có những thiếu sót loại này, gây nên sự thất vọng và bi quan nhất thời của ông đối với thất bại cách mạng. Lỗ Tấn không ngừng tiến lên trong sự giải phẫu chính mình, trong đấu tranh đối địch, đi đến doanh trại cách mạng mới. "Sự chiến đấu qua các năm và sự chuyển biến kịch liệt mang lại cho ông nhiều kinh nghiệm và cảm giác, sau khi được tinh luyện và hòa tan, đã chảy ra trên ngòi bút của ông." Tập trung thể hiện ở "chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo nhất", "sự chiến đấu 'dai dẳng'", "phản chủ nghĩa tự do", "tinh thần phản hư ngụy". Những điều này "vô cùng quý báu đối với chúng ta". Vì vậy, "Tác phẩm của ông mới trở thành đài kỷ niệm đầu tiên của văn học mới Trung Quốc; cũng chính vì vậy, ông đích thực đã trở thành 'lãnh đạo của những đứa con phản bội thanh niên'." "Chúng ta nên học tập ông, chúng ta nên tiến lên cùng với ông."

Đặc biệt cần chỉ ra rằng, việc Cù Thu Bạch viết "Lời tựa" không chỉ đánh giá giá trị của tạp văn Lỗ Tấn và Lỗ Tấn, mà còn thông qua việc nghiên cứu Lỗ Tấn, đã làm rõ một vấn đề mà các nhà văn kinh điển của chủ nghĩa Mác đã nêu ra nhưng chưa kịp làm sáng tỏ đầy đủ, đó là vấn đề về các nhà tư tưởng phân hóa từ trong doanh trại giai cấp phản động, sau này quy thuận về giai cấp vô sản. Từ đó làm phong phú và sâu sắc thêm tư tưởng văn nghệ của chủ nghĩa Mác về vấn đề này.

Để mọi người thông qua các tác phẩm chính trong cuộc đời Lỗ Tấn là tạp cảm, nhận thức đúng đắn Lỗ Tấn là người như thế nào, tư tưởng của Lỗ Tấn phát triển như thế nào, Cù Thu Bạch đã tóm tắt kết luận sau từ hoạt động văn học và hoạt động cách mạng trong cuộc đời Lỗ Tấn:

Lỗ Tấn từ thuyết tiến hóa tiến đến thuyết giai cấp, từ nghịch tử, tôi tớ hai lòng của giai cấp sĩ phu tiến đến người bạn chân chính của giai cấp vô sản và quần chúng lao động, cho đến là một chiến sĩ, ông đã trải qua một phần tư thế kỷ chiến đấu kể từ trước cách mạng Tân Hợi cho đến nay, từ kinh nghiệm đau khổ và quan sát sâu sắc, mang theo truyền thống cách mạng quý báu, đi đến doanh trại mới. Ông cuối cùng đã tuyên ngôn: "Ban đầu là căm ghét cái giai cấp bản thân quen thuộc này, không hề tiếc nuối sự sụp đổ của nó, sau đó lại nhờ vào sự dạy dỗ của sự thật, cho rằng chỉ có những người vô sản mới nổi mới có tương lai."

Cù Thu Bạch đặt Lỗ Tấn và tư tưởng của ông vào quá trình phát triển lịch sử cụ thể để khảo sát. Ông vừa chỉ ra quá trình phát triển thế giới quan hoặc tư tưởng của Lỗ Tấn từ thuyết tiến hóa tiến đến thuyết giai cấp, lại vừa chỉ ra quá trình đấu tranh cách mạng của Lỗ Tấn từ nghịch tử, tôi tớ hai lòng của giai cấp sĩ phu tiến đến người bạn chân chính của giai cấp vô sản và quần chúng lao động cho đến là chiến sĩ. Ông kết hợp chặt chẽ hai quá trình này, cho thấy Lỗ Tấn không chỉ là nhà văn, đồng thời còn là nhà tư tưởng và nhà cách mạng. Kết luận toàn diện phù hợp với thực tế này, có sức thuyết phục đủ để làm cho người ta tin tưởng.

Cù Thu Bạch là người đầu tiên đưa ra đánh giá khoa học về địa vị và vai trò của Lỗ Tấn trong phong trào văn hóa mới Trung Quốc, về sự hình thành, phát triển và đặc điểm tư tưởng của Lỗ Tấn. Các quan điểm ông làm rõ trong "Lời tựa", dù đã trải qua nửa thế kỷ, ngày nay nhìn lại cũng vẫn rất xuất sắc. Những người bàn luận sau này, vẫn chưa hoặc chưa thể hoàn toàn vượt qua đỉnh cao uy quyền này.

Liên tiếp bốn đêm không ngủ, viết xong "Lời tựa", Cù Thu Bạch cảm thấy vô cùng mệt mỏi, lại vô cùng vững chãi, ngủ một giấc thật ngon. Sau đó ông lại bắt đầu dấn thân vào việc viết các đề tài mới.

Chẳng bao lâu vào một buổi chiều, Cù Thu Bạch đang cúi đầu viết lách. Đột nhiên, cầu thang truyền đến tiếng bước chân vội vã. Tiếng bước chân đến gần, âm thanh ngày càng lớn. Tiếp đó là tiếng gõ cửa thình thịch. Cù Thu Bạch vội vàng cất sách vở, văn bản trên bàn. Dương Chi Hoa quay đầu nhìn thấy đã dọn dẹp gọn gàng, liền bình tĩnh đi mở cửa.

A! Hóa ra là Lỗ Tấn đến.

Lỗ Tấn đứng trước cửa phòng, vui vẻ, cười hì hì nói với Dương Chi Hoa: "Cô không phải đã nghe quen tiếng bước chân của tôi rồi sao? Lần này cô có nghe ra không?" "Tiếng bước chân của Đại tiên sinh lần này bước đặc biệt mạnh, cứ tưởng là cảnh sát!" "Tôi cố ý bước nặng hơn để cô không đoán ra đó!" Nói xong cười ha hả. Ngay cả bà chủ nhà đứng sau lưng ông cũng nghe thấy mà cười theo.

Lỗ Tấn ngồi trong ghế thong dong hút thuốc. Cù Thu Bạch cười tươi rói lại rất cung kính trao một tập bản thảo cho Lỗ Tấn. Lỗ Tấn vừa xem vừa chìm vào suy tư, như vậy kéo dài rất lâu. Mỗi một câu trong "Lời tựa" đều đang khích lệ và an ủi trái tim ông. Ánh mắt ông đảo quanh cái bàn, cái giường trong căn phòng nhỏ bé này, nhìn thấy hũ thuốc đặt dưới đất, rồi chuyển ánh mắt sang Dương Chi Hoa và Cù Thu Bạch. Trên khuôn mặt ông lộ ra lòng biết ơn chân thành.

Lỗ Tấn đối diện với bản thảo, chặc lưỡi khen ngợi không ngớt, ông lại trầm tư. Ông dường như đang lắng nghe sự khích lệ của chiến hữu, lại như đang suy ngẫm những lời phê bình của đồng chí. Ông suy nghĩ, mỉm cười, mọi thứ đều khiến ông rất hài lòng. Lúc này, điếu thuốc giữa ngón tay ông đã cháy gần đến đầu ngón tay. Ông dí tàn thuốc vào gạt tàn, rồi quay đầu lại, cảm khái vô cùng nói: "Điều kiện viết lách của cậu khổ quá." Cù Thu Bạch kiên nghị và lạc quan nói: "Chỉ cần cầm bút viết, khổ hơn nữa cũng cảm thấy vui trong đó." Tiếp đó, lại chân thành nói: "Ở bên cạnh tiên sinh, lúc nào cũng cảm thấy sự sung sướng khi cùng nhau chiến đấu." Lỗ Tấn thương xót nhìn khuôn mặt trắng bệch, thanh tú của Cù Thu Bạch, có biết bao nhiêu lời muốn nói. Ông chỉ vào tập bản thảo đó, khẩn thiết nói: "Cái này, chỉ cảm thấy viết về tôi quá tốt, nên đề xuất thêm nhiều chỗ xấu mới đúng."

Ngày hôm đó, Cù Thu Bạch và Lỗ Tấn nói chuyện rất lâu rất nhiều. Họ bàn về ý nghĩa chiến đấu của tạp văn. Đối với những văn nhân giúp vui, Lỗ Tấn phẫn hận nói: "Muốn chửi thì cứ chửi đi, tôi chính là kẻ xương cứng, chửi không đổ tôi! Tôi chính là muốn dùng tạp văn để chiến đấu với bọn chúng!" Lúc đó, đặc vụ Quốc Dân Đảng đã chuẩn bị ra tay độc ác với Lỗ Tấn. Cù Thu Bạch lo lắng cho sự an toàn của ông, nhiều lần yêu cầu ông chú ý đề phòng, và hy vọng ông đến Liên Xô dưỡng bệnh và biên soạn văn học sử Trung Quốc. Ngày hôm nay, Cù Thu Bạch lại nhắc đến chuyện này. Lỗ Tấn cho rằng công việc biên soạn văn học sử Trung Quốc rất quan trọng, nhưng do cuộc chiến hiện nay căng thẳng, không có thời gian để làm. Đến Liên Xô, ông là hướng về, nhưng ông không chuẩn bị đi, ông hào hứng nói: "Muốn giết thì giết đi, tôi chính là không đi! Hơn nữa nếu thực sự phải đi, thì nhiều sách như vậy cũng không cách nào mang đi." Biên soạn văn học sử mà không có sách, làm sao cũng không làm được. Lỗ Tấn khẩn thiết khuyên Cù Thu Bạch đi Liên Xô dưỡng bệnh và viết lách. Ông còn chưa biết những bất trắc của Cù Thu Bạch tại Đại học Tôn Trung Sơn ở Mát-xcơ-va, bởi vì Cù Thu Bạch không bao giờ kể với người khác về những vấn đề hoàn toàn thuộc nội bộ Đảng Cộng sản. Đặc biệt đối với người ngoài Đảng có tâm huyết với Đảng, nhà chủ nghĩa Mác này, ông lại càng phải chú ý tuân thủ kỷ luật của Đảng, bảo vệ uy tín của Đảng.

Đêm đã khuya, Lỗ Tấn mới cáo từ ra về.

Chẳng bao lâu, vì lý do an toàn, vợ chồng Cù Thu Bạch vào đầu tháng 6 chuyển từ Đông Chiếu Lý lên tầng trên một cửa hàng hoa ở Minh Ngọc phường, Vương Gia Sa. Đây là cơ quan của Tỉnh ủy Giang Tô Đảng Cộng sản Trung Quốc, Phùng Tuyết Phong cũng ở đây. Nhưng chiều ngày 10 tháng 7, sự an toàn ở đây lại xảy ra vấn đề, phải di chuyển ngay lập tức. Vợ chồng Cù Thu Bạch quyết định đến nhà Lỗ Tấn. Họ đội mưa to, ngồi lên xe kéo, kéo bạt che xe xuống, an toàn đến nơi ở của Lỗ Tấn, ở lại một thời gian ngắn. Nhật ký Lỗ Tấn ngày 10 tháng 7 năm 1933 ghi rằng: "Nắng, nóng. Sau trưa một trận mưa dông. Chiều nhận 240 đồng tiền bản quyền của công ty sách Lương Hữu, chia cho Văn Doãn, Tĩnh Hoa mỗi người 30. Phí biên tập 200 đưa cho Nghi Băng." Vợ chồng Cù Thu Bạch trốn nạn đến đây, ngày hôm đó Lỗ Tấn vốn chưa nhận được tiền bản quyền "Tuyển tập tạp cảm Lỗ Tấn" do nhà xuất bản gửi đến, số tiền biên tập 200 đồng và 20 đồng chia cho Dương Chi Hoa này, đều mang tính chất hỗ trợ.

Sau đó, Dương Chi Hoa đến làm công việc thư ký tại Ban Tổ chức Cục Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Thượng Hải, vợ chồng hai người liền chuyển đến cơ quan ở, ở cùng nhà với gia đình Cao Văn Hoa. Khoảng tháng 9, một đêm khuya, đột nhiên truyền đến tin báo, yêu cầu họ rời khỏi cơ quan ngay lập tức. Lúc này đã là 2 giờ sáng. Cù Thu Bạch và Dương Chi Hoa vẫn quyết định đến nhà Lỗ Tấn. Họ đi hai xe kéo khác nhau, gần như cùng lúc đến cửa trước và cửa sau nơi ở của Lỗ Tấn tại Tân thôn Đại Lục. Hai cánh cửa đồng thời bị gõ, làm kinh động cả nhà Lỗ Tấn. Hứa Quảng Bình khoác áo đứng dậy, kinh ngạc nói với Lỗ Tấn: "Sao cả cửa trước cửa sau đều...?" Lỗ Tấn bình tĩnh đi đến gần cửa sổ sau, trong đêm tối nhìn thấy người đứng ở cửa sau là một người phụ nữ, một lát sau, ông nói: "Dáng vẻ giống Chi Hoa." Ông lại đi đến cửa sổ trước nhìn xuống: "Ồ, là Thu Bạch, mau mở cửa." Trong thư phòng yên tĩnh, Lỗ Tấn mời vợ chồng Cù Thu Bạch ngồi, thán phục nói: "Hai cậu xoay sở với bọn chó săn, suýt nữa làm Cảnh Tống lú lẫn luôn." Cù Thu Bạch và Dương Chi Hoa gần như đồng thanh nói xin lỗi: "Thực sự rất xin lỗi, làm phiền mọi người!" Hứa Quảng Bình bê khay, bưng lên hai bát đêm. Dường như không phải hai bát đêm nóng hổi này, mà là ánh mắt nhiệt thành của vợ chồng Lỗ Tấn, khiến Cù Thu Bạch và Dương Chi Hoa đêm nay cảm thấy vô cùng ấm áp.

Lần này ở nhà Lỗ Tấn chỉ mấy ngày, liền chuyển đến cơ quan khác.

Chớp mắt đã đến tháng 1 năm 1934. Cù Thu Bạch phụng mệnh rời Thượng Hải đến khu Xô Viết Trung ương. Mấy ngày trước khi đi, ông có một khao khát không thể nguôi ngoai, một nỗi niềm thâm sâu không thể kìm nén, nhất định phải trực tiếp từ biệt Lỗ Tấn, Mao Thuẫn, và có một cuộc trò chuyện dài với họ. Ông đã dự đoán được, từ nay về sau mỗi người một phương, khó mà có cơ hội gặp lại. Dương Chi Hoa hiểu sâu sắc tâm trạng của ông, nhưng vì an toàn của ông, để ông đi vào ban đêm, ở lại nhà Lỗ Tấn một ngày, tối hôm sau về nhà.

Tối ngày 4 tháng 1, ông đến nhà Lỗ Tấn. Hai người đã hơn 3 tháng không gặp nhau, mà lần gặp này sau đó sẽ là cuộc chia ly dài lâu. Dường như có chuyện nói mãi không hết, nhưng cả hai người đều hy vọng lắng nghe đối phương nói chuyện, từ đó cảm nhận tình thâm của chiến hữu. Buổi tối, Lỗ Tấn nhất quyết để Cù Thu Bạch ngủ trên giường mình, ông cùng Hứa Quảng Bình ngủ trên sàn nhà.

Dương Chi Hoa ở nhà, lo lắng chờ đợi Cù Thu Bạch một ngày một đêm, chờ đến tối hôm sau ông bình an trở về, tảng đá trong lòng mới được trút bỏ. Cù Thu Bạch rất vui vì đã thực hiện được cuộc từ biệt này. Ông tươi cười hớn hở nói: "Cần gặp đều đã gặp rồi, lời cần nói cũng đã nói. Đại tiên sinh và Mao Thuẫn sức khỏe đều tốt, Hải Anh cũng không bệnh tật gì." Nhưng trong lòng, Cù Thu Bạch có chút u uất, ngoài tình cảm lưu luyến chia tay, có lẽ là vì buộc phải rời xa mặt trận văn nghệ mà ông yêu thích, buộc phải rời xa những người bạn tri kỷ gan ruột ở đây. Ngày 9 tháng 1, Lỗ Tấn nhận được lá thư Cù Thu Bạch viết cho ông trước lúc lên đường. Ngày 28, lại nhận được lá thư viết trên đường Cù Thu Bạch sắp đến khu Xô Viết. Tâm trạng thấp thỏm của Lỗ Tấn, cuối cùng cũng được trút bỏ.

Tình hữu nghị gan ruột, sống chết có nhau giữa Lỗ Tấn và Cù Thu Bạch, thoát khỏi lợi hại thế tục, đã đạt đến cảnh giới thánh khiết. Nó đã để lại chương rực rỡ nhất, thơ mộng nhất, ý nghĩa nhất trong lịch sử cách mạng và lịch sử văn học Trung Quốc, có thể lưu truyền muôn đời, trường tồn không phai.