Du ngoạn thế giới văn hóa Nga

Cù Thu Bạch cùng đoàn người đã dọn vào căn hộ do Ủy ban Dân nhân Ngoại giao Xô Nga sắp xếp cho họ, ba người ở hai phòng. Nhìn qua cửa sổ ra ngoài, những khu rừng xung quanh căn hộ phủ đầy tuyết trắng, trông vô cùng yên tĩnh, thế nhưng, tâm trạng của Cù Thu Bạch lại vô cùng hào hứng và tràn đầy nhiệt huyết.

Mười ngày sau khi đến Mát-xcơ-va, vừa đúng dịp Đại hội Công nhân Trung Quốc toàn Nga khai mạc. Gần hai trăm đại biểu công nhân Trung Quốc đến đây từ khắp nơi trên nước Nga, đại diện cho hàng vạn công nhân Trung Quốc ở các nơi trên đất Nga (trong đó phần ở nước Nga châu Âu chiếm hơn bốn vạn người); có người làm thuê buôn bán ở Nga, có người là công nhân phu dịch chiến tranh trốn từ Pháp, Đức sang và lưu lạc đến đây. Điều kiện lao động và sinh sống của họ rất khổ cực, đa phần là mù chữ. Khi nghe tin có nhà báo từ nước Trung Quốc đến, họ vô cùng vui mừng, nhiệt tình chào đón ba người Cù Thu Bạch tham dự đại hội. Cù Thu Bạch đã có bài phát biểu ngẫu hứng. Anh giới thiệu tình hình phong trào yêu nước của học sinh trong nước, khơi dậy lòng yêu nước của các đại biểu công nhân tham dự. Tổng lãnh sự Trung Quốc tại Mát-xcơ-va Trần Quảng Bình không đến dự hội nghị, gây ra sự bất mãn trong các đại biểu công nhân. Chủ đề quan trọng của hội nghị là vấn đề công nhân Trung Quốc về nước, việc này có quan hệ mật thiết với chức trách của Tổng lãnh sự, vì thế, Trần Quảng Bình đã trở thành tiêu điểm để các đại biểu hội nghị lên án. Trong thời gian hội nghị, Cù Thu Bạch đã kết bạn với vài công nhân Trung Quốc, sau này thường xuyên qua lại với họ.

Chủ bút báo Sự Thật Karl Radek đã gặp gỡ đoàn của Cù Thu Bạch, nhiệt tình giới thiệu thủ tục tham quan khảo sát cho họ; chuyến tham quan khảo sát của họ cũng bắt đầu từ đây. Ty Phương Đông thuộc Ủy ban Dân nhân Ngoại giao Xô Nga đã đặc biệt cử hai phiên dịch đi cùng họ tham quan khảo sát. Một người là phiên dịch tiếng Anh, người kia là phiên dịch tiếng Nga Quất Chất Sinh①. Cù Thu Bạch và Quất Chất Sinh tâm đầu ý hợp ngay từ cái nhìn đầu tiên, trở thành những người bạn vô cùng thân thiết. Anh nói: "Bản thân vốn dĩ có thể nói được vài câu tiếng Nga, ban đầu không cần đến anh ấy, thế nhưng sau này tôi và Quất Chất Sinh lại trở thành tri kỷ trọn đời, anh ấy còn kể cho chúng tôi nghe rất nhiều giai thoại kỳ thú trong cách mạng, quá trình cách mạng trong đời sống thực tế. Do đó, cuộc khảo sát điều tra chính thức của chúng tôi bắt đầu từ ngày gặp Karl Radek đó, còn cuộc khảo sát điều tra 'không chính thức' cũng bắt đầu từ ngày gặp Quất Chất Sinh ấy."② ——

① Quất Chất Sinh, tên thật là V. S. Grogolov, sinh ra ở Tân Cương, Trung Quốc, là nhà Hán học, từng dịch các tiểu thuyết Trung Quốc như Hồng Lâu Mộng, biên soạn Từ điển Nga - Trung. Qua đời năm 1979, hưởng thọ 83 tuổi.

② Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 103 — 104. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

Văn hóa truyền thống nước Nga có lịch sử lâu đời và nền văn hóa Xô-viết nước Nga hoàn toàn mới sau cách mạng đang ở trong giai đoạn giao thời đan xen. Nghiên cứu chủ nghĩa cộng sản, Đảng Cộng sản và xã hội Nga, bắt buộc phải nghiên cứu văn hóa Nga. Cù Thu Bạch rất coi trọng và vô cùng hứng thú đối với việc khảo sát và nghiên cứu văn hóa Nga. Trên đường sang Nga, anh đã bàn bạc thỏa thuận với Du Tụng Hoa: Du Tụng Hoa phụ trách công tác thông tấn, còn bản thân anh thì dốc sức thực hiện nghiên cứu có hệ thống về cả hai mặt lý luận và thực tiễn.

Cù Thu Bạch đến Bảo tàng Mỹ thuật Tretyakov ở Mát-xcơ-va để tham quan, đây là điểm tham quan đầu tiên anh chọn sau khi đến Mát-xcơ-va. Nơi đây trưng bày các tác phẩm của các đại sư mỹ thuật nổi tiếng nước Nga. Trong những năm tháng biến động liên miên, thảm họa chiến tranh tàn phá, những tinh phẩm nghệ thuật quý giá này lại hoàn toàn không bị tổn hại gì; ngay cả bức tượng bán thân bằng đá của Tretyakov, người sáng lập bảo tàng này, cũng được thong thả trưng bày ngay bên chiếc giường bệnh lúc ông qua đời. Điều này thể hiện tính ưu việt của chế độ Xô-viết. Trải qua hành trình sương giá tuyết lạnh, hoang mạc mênh mông, đến với cung điện mỹ thuật "tranh quý chất như núi, phong cảnh rừng cây" này, "đặt mình vào trong đó, suýt tưởng là ngoài thế giới. Giữa khói lửa chiến tranh cách mạng, vẫn lóe lên vì tinh tú văn hóa nước Nga này."① Cù Thu Bạch lúc này vô cùng xúc động. Anh cảm nhận được "giá trị chân thực của 'văn hóa'. Sự vĩ đại, phong phú của văn hóa Nga, sự đôn hậu của tính cách quốc dân, đã nuôi dưỡng nên những kỳ tài phá vỡ trời đất, sinh ra những biến cố kỳ lạ lay chuyển trục địa cầu, —— giá trị của cách mạng Nga há lại phải là ngẫu nhiên sao!"② ——

①② Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 104. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

Trong các hiện vật trưng bày ở bảo tàng, vừa có tác phẩm của họa sĩ hiện thực chủ nghĩa như Repin, người mà Cù Thu Bạch ca ngợi là "vàng ròng trong cát sỏi văn hóa cũ, thong thả thưởng lãm, có thể quên cả lối về"①, lại vừa có các tác phẩm của chủ nghĩa vị lai. Chủ nghĩa vị lai xuất hiện từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, khởi nguồn đầu tiên ở Ý, lưu truyền ở Nga trước và sau Cách mạng Tháng Mười. Chủ nghĩa vị lai cho rằng nghệ thuật là một hình thức đặc biệt của ý thức xã hội, nó nên hoàn toàn biến mất, trở thành một phần của sản xuất, đời sống hoặc chính trị, thực chất là sự phủ định đối với nghệ thuật. Toàn bộ khuynh hướng phản nghệ thuật của nó khiến nó không để lại được thứ gì có giá trị. Trong nghệ thuật Nga, các tác phẩm của chủ nghĩa vị lai phản ánh thái độ phản kháng mang tính vô chính phủ đối với thế giới tư bản chủ nghĩa và thái độ hư vô chủ nghĩa đối với văn hóa. Các họa sĩ phái vị lai Nga phủ nhận di sản cổ điển, phản đối hình thức hội họa truyền thống. Cù Thu Bạch đứng trước các tác phẩm của họa sĩ phái vị lai, nhìn thấy "ngòi bút thô bạo gan góc" ấy, dường như cảm thấy chúng cũng có điểm đáng thủ nhận, "khiến cho tinh thần con người từ thong thả vui vẻ bỗng chốc biến thành phấn chấn sôi nổi, lại mang theo chút phiền muộn: màu sắc thô kệch mà có góc cạnh, trong sự hài hòa mang ấn tượng trái nghịch, khí phách giận dữ chuyển động kịch liệt, sự biểu hiện nổi bật cấp bách, thế nhưng đều mang lại cho tôi cảm nhận tươi mới, rõ ràng, sống động, hiện thực."② ——

①② Sách đã dẫn, trang 118.

Qua sự giới thiệu của bạn bè, Cù Thu Bạch đã gặp gỡ nhà thơ nổi tiếng Mayakovsky vào ngày 14 tháng 2. Nhà thơ ân cần hỏi thăm tình hình văn học Trung Quốc, và tặng Cù Thu Bạch một tập thơ "Con người" của ông. Mayakovsky cũng từng tham gia phái vị lai. Thế nhưng trong các thơ trữ tình thời kỳ đầu của ông, ví dụ như trường ca "Đám mây mặc quần", "Chiến tranh và hòa bình", đã thể hiện rõ rệt khuynh hướng nhân đạo chủ nghĩa vượt ra ngoài phái phái vị lai của ông. Những tác phẩm này phản ánh sự kháng cự của ông đối với "ông vua không ngai" hủy hoại cá tính — tư bản, và tràn ngập dự cảm cách mạng. Sự sắp xếp đặc biệt các câu thơ trong tác phẩm thơ ca của ông, từ cái gọi là "hình thang" cho đến nhịp điệu "bùng nổ" mang tính xung phong, đều thể hiện dự cảm cách mạng này. Đối với thơ của ông, Cù Thu Bạch cảm thấy hình thức và nội dung đều có chút khó hiểu. Anh nói: "Tôi đọc ông ấy không hiểu. Chỉ có một bài trong đó 'Trở về trời đất'①, nhìn quan niệm nhân sinh dường như tương tự với 'hồi hướng'② trong phật pháp."③

Cù Thu Bạch nhạy bén nhận ra rằng, sự thịnh hành của chủ nghĩa vị lai ở nước Nga sau cách mạng "là phần dư của đêm văn hóa tư gia, là lúc bắt đầu của buổi sáng văn hóa vô sản". Dù đây là điềm báo bình minh sắp đến, nhưng dẫu sao bình minh sớm muộn gì cũng sẽ tới. Anh mang theo sự hào hứng cực độ, chờ đợi "tiếng vang tiên phong của 'khúc mới' ngoài muôn vạn thung lũng"④, lắng nghe "ca khúc lao động trong sáng sảng khoái"⑤ hãy còn "mơ hồ yếu ớt" tạm thời. Anh liên tục đến mấy rạp hát để xem biểu diễn kịch. Tại Nhà hát Kịch Gia Lạc, anh xem kịch của phái vị lai, cảm thấy "hết thảy quy tắc cũ đều đã mất sạch, cũng là không thể hiểu nổi"⑥. Tại Nhà hát Quốc gia Số hai, anh xem vở "Quân nhân" do Lunacharsky biên soạn, đây là một vở kịch lịch sử, miêu tả cuộc cách mạng của dân nghèo La Mã cổ đại, cảnh trí sử dụng dẫu là của chủ nghĩa vị lai nhưng nội dung không hề thần bí, mà còn mang một chút màu sắc anh hùng chủ nghĩa. Tại Đại nhà hát Mát-xcơ-va, Cù Thu Bạch thưởng thức nhạc kịch, cảm thấy "mưa hoa đượm nhuồn, ngâm cao trầm lắng"⑦. Nghệ thuật kiến trúc tuyệt mỹ hoa lệ của Đại nhà hát được bảo tồn vẹn toàn, cũng khiến anh cảm thấy vô cùng ấm lòng, thỏa mãn. Sự thật há chẳng phải đã minh chứng: văn hóa Nga cắm rễ sâu xa trong quần chúng nhân dân Nga vĩ đại, họ yêu quý văn hóa của mình, trân trọng sự tồn tại và phát triển của nó, bởi vì nó đã nuôi dưỡng những anh hùng trong lịch sử nước Nga, cũng sẽ nuôi dưỡng thế hệ nhân dân anh hùng vĩ đại mới; văn hóa Nga, trong chế độ xã hội chủ nghĩa mới, nhất định sẽ càng được phát huy rực rỡ hơn nữa —

① Trường ca "Con người" của Mayakovsky có các tiêu đề như "Sinh ra", "Chịu nạn", "Thăng thiên", "Trở về".

② Hồi hướng, thuật ngữ Phật học, chỉ đem công đức của bản thân, hồi hướng cho tất cả chúng sinh, nguyện cùng vãng sinh cõi an lạc, hoặc khiến bản thân và chúng sinh đều thành quả Phật, hồi hướng về Phật đạo.

③④⑤⑥⑦ Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 118, 119. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

Nhà vô chính phủ Kropotkin đã qua đời vì bệnh tại Mát-xcơ-va vào đầu tháng 2. Đảng và Chính phủ Xô Nga đã tổ chức tang lễ long trọng cho Kropotkin. Cù Thu Bạch đã tham gia nghi thức đưa tang. Ngày đưa tang ngoài các đoàn thể vô chính phủ khác nhau ra, còn có hội học sinh, hội liên hiệp công nhân và thủy thủ, hội nghệ thuật, Đảng Xã hội Cách mạng, Đảng Dân chủ Xã hội. Đại biểu Đảng Cộng sản Nga, Quốc tế Cộng sản và Hồng quân đều tham gia vào hàng ngũ đưa tang. Vài ngày sau, qua sự giới thiệu của Kivisalu, nhân viên Ủy ban Dân nhân Ngoại giao, Cù Thu Bạch đã gặp gỡ phu nhân của Kropotkin, một cụ bà xuất thân quý tộc. Bà đã già yếu lụm khụm, nhưng khi nghe tin nhà báo Trung Quốc đến thăm, viếng tang Kropotkin, thì vô cùng cảm động. Ảnh hưởng sâu sắc của chủ nghĩa vô chính phủ ở Nga đã khiến Cù Thu Bạch suy ngẫm sâu sắc, từ đó nhận thức được rằng: "Tính chất vô chính phủ, tính chất văn hóa phương Đông của nước Nga, phát triển tương đối ở tầng lớp nông dân tư tưởng chất phác trong xã hội Nga, trí thức kiểu Nga đặc biệt thích chủ nghĩa vô chính phủ hay nói khoác."① ——

① Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 123. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

Để tìm hiểu về sự nghiệp giáo dục và vấn đề văn hóa phương Đông của Xô Nga, Cù Thu Bạch đi về phía Điện Cẩm Linh, đến thăm Ủy viên trưởng Ủy ban Dân nhân Giáo dục Lunacharsky. Bước vào Điện Cẩm Linh, nhìn thấy bức tường cung uy nghiêm sừng sững, kiến trúc cổ xưa tráng lệ, Cù Thu Bạch càng cảm thấy sảng khoái tinh thần. Nơi trong cung rất rộng, đi một đoạn, qua người chỉ đường, mới tìm thấy căn phòng màu xanh nơi Lunacharsky làm việc. Cầu thang trong phòng tích tụ một lớp bụi, đèn điện hỏng hóc không nguyên vẹn, trong căn phòng lớn trống hoác, lác đác vài chiếc ghế bành thêu gấm hoa lệ, đều là vật nguyên bản trong cung. Trong phòng làm việc, chỉ có một mình Lunacharsky. Ông nhìn thấy đoàn người Cù Thu Bạch, nhiệt tình vẫy tay mời vào. Cù Thu Bạch nêu câu hỏi thỉnh giáo ông: các thiết bị cơ sở gần đây về giáo dục của Xô Nga và ý kiến đối với vấn đề văn hóa phương Đông. Lunacharsky là nhà chính trị, nhà bình luận văn nghệ của Xô Nga, lời lẽ tao nhã, dứt khoát ngắn gọn. Ông nói với nhà báo rằng: sau khi cách mạng thắng lợi, chính phủ Xô Nga lập tức tiến hành cải cách về giáo dục học đường, nuôi dưỡng văn hóa vô sản. Do chiến loạn liên miên, sự phá hoại ngầm của những người không phải đảng viên chủ yếu là Đảng Dân chủ Lập hiến, khiến cải cách giáo dục văn hóa tiến triển chậm chạp, nhưng trong các mặt vật lý, hóa học và y học đều có những tiến triển đáng mừng, vì thế các nước âu Mỹ đối với sự tiến bộ về học thuật văn hóa sau cách mạng Nga rất có hứng thú, ai nấy đều muốn đến nghiên cứu. Chính phủ từng cử lưu học sinh sang âu Mỹ học tập chuyên sâu, và in ấn sách vở chữ Nga cùng ấn phẩm ở Đức, để giải quyết khó khăn in ấn xuất bản do thiếu thốn giấy tờ và máy in trong nước gây ra. Về ý kiến của người cộng sản đối với văn hóa phương Đông, ông nói, đây là một vấn đề rất thú vị. Thứ nhất, nước Nga trải dài hai châu Á Âu, từ lâu đã có tiếp xúc với văn hóa phương Đông; thứ hai, các dân tộc trong lãnh thổ nước Nga trước cách mạng cũng ở vào địa vị bị áp bức, vô cùng đồng tình với các dân tộc phương Đông. Hơn nữa Xô Nga khác với âu Mỹ, không tự đại kiêu ngạo, coi thường phương Đông. Chúng tôi đối với các dân tộc phương Đông vô cùng bình đẳng nhìn nhận, đối với văn hóa của nó lại càng có hứng thú. Để thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc Đông Tây, hấp thu văn hóa phương Đông, Xô Nga đã thiết lập Học viện phương Đông. Lunacharsky nhiệt liệt ca ngợi tính cổ xưa, đẹp đẽ, vĩ đại, cao cả của văn hóa phương Đông, và nói thơ văn triết học phương Đông, hứng thú nồng nàn; chỉ có điều tính tôn giáo trong văn hóa phương Đông, đã là chuyện quá khứ, nên tự nhiên tiêu diệt. Ông hứng thú rất cao, thao thao bất tuyệt. Chỉ vì còn phải đi tham gia hội nghị, đành phải kết thúc cuộc trò chuyện có ý nghĩa này.

Hai tuần sau, Ủy ban Dân nhân Giáo dục cử xe, đưa đoàn Cù Thu Bạch đến thăm quan mấy nhà trẻ, trường lao động ở Mát-xcơ-va. Những cơ sở này, quy mô tuy không lớn, nhưng diện mạo tinh thần của mọi người đều rất tốt. Trong đó có một ngôi trường chuyên dành cho trẻ em thể chất yếu, nằm giữa khu rừng cách Mát-xcơ-va chừng hai ba mươi dặm, không khí trong lành, nhà cửa sạch sẽ, thiết bị vô cùng hoàn hảo. Khi khách Trung Quốc đến nơi, các em học sinh nhỏ tuổi hoạt bát ca múa nhiệt liệt chào đón, vây lấy các vị khách đặt câu hỏi. Có một học sinh, vậy mà đã học được cách viết năm chữ "Trung Quốc Cù Thu Bạch" bằng chữ Hán, điều này khiến Cù Thu Bạch đang ở nơi đất khách quê người vô cùng cảm động.

Lúc này, tâm cảnh của Cù Thu Bạch vô cùng vui vẻ. Anh bị những sự vật mới mẻ đủ loại của Xô Nga làm cho phấn chấn, kích động. Anh nhìn thấy sự song hành và đấu tranh của hai loại văn hóa mới và cũ, nhưng anh tin chắc rằng, văn hóa mới tất yếu sẽ thay thế văn hóa cũ, mà tất cả tinh anh có sức sống trong văn hóa cũ, cũng nhất định sẽ được lưu giữ lại, tiếp tục vì sự phát triển của chính nó, và đóng góp cho sự nghiệp văn minh nhân loại. Lúc rảnh rỗi, khi có hứng thú, Cù Thu Bạch vẫn viết thơ vẽ tranh. Khi gặp gỡ nữ sĩ Lind, thân thích của Kropotkin, theo thỉnh cầu của Lind, anh đã đề tặng bà một bài thơ đề họa mang tên "Ý thu". Bài thơ viết rằng: "Dù có chút mây mỏng che mờ, vốn chẳng cản trở, vốn chẳng cản trở, sức sống kiên quyết trầm tĩnh của người ấy, đợi thêm chút ít, vẫn cứ là ánh sáng muôn trượng." Bài thơ viết ra bức tranh tươi đẹp và ý cảnh trầm tĩnh dưới ánh trăng thu vắt ngang bầu trời, giữa tiếng gió tây tiêu điều, muôn cây thưa thớt, ánh sáng tỏa khắp bốn phương. "Mặc cho ý thu tiêu điều ấy, mây thu tối tăm ấy, tôi chỉ cười, cười ngươi nhọc nhằn vô ích." Nhà thơ tràn đầy tự tin, tự hào; vầng trăng thu không bị quấy nhiễu, tự tỏa ánh sáng linh lung ấy, chính là đang thổ lộ lý tưởng và nỗi lòng của nhà thơ.

Nữ sĩ Liu Bainat, nhân viên Ủy ban Dân nhân Giáo dục mang đến cho Cù Thu Bạch và những người khác rất nhiều sách báo, trong đó có tác phẩm của Lunacharsky. Chủ nhà lấy bánh mì trắng thiết đãi khách, cô ăn một cái bánh mì, lại cầm lấy một cái nữa, rất ngại ngùng nói: "Chúng tôi hai ba năm nay chưa từng được ăn loại bánh mì thế này, tôi muốn mang một cái về cho mẹ tôi, bà nhất định sẽ vui mừng khôn xiết." Chủ nhà vội vàng đồng ý, và lại tặng cô thêm hai cái bánh mì. Nữ sĩ trò chuyện về vấn đề gia đình và xã hội. Du Tụng Hoa hỏi cô: "Gia đình chủ nghĩa cộng sản thế nào?" Cô cười nói: "Nữ sĩ Kollontai viết sách nói đời sống gia đình xã hội hóa, chúng tôi còn chưa nghĩ đến tầng này." Khi cô sắp đi, nghe nói Tông Vũ có thể hát kịch Kinh, liền cùng họ hẹn ngày tháng cùng đến Bộ Văn hóa Vô sản để tham gia buổi hòa nhạc.

Bộ Văn hóa Vô sản, gọi tắt là "Văn hóa Vô sản", là đoàn thể văn nghệ do Ủy ban Dân nhân Giáo dục thành lập. Nhà văn mới giới âm nhạc, mỹ thuật, văn học, kịch nghệ đều có thể gia nhập, hễ có tác phẩm mới đều có thể mang đến thảo luận. Thường xuyên tổ chức các buổi hòa nhạc hoặc đêm hội văn nghệ thơ ca, đôi khi tự biên soạn kịch để biểu diễn cho công nhân. Cù Thu Bạch, Lý Tông Vũ tham dự buổi hòa nhạc, nhận được sự chào đón nhiệt tình của những người tham dự. Lý Tông Vũ hát một đoạn kịch Kinh "Mã tiền hắt nước", lời kịch và điệu hát đều do diễn viên kịch Kinh nổi tiếng Uông Tiếu Y sáng tác và thiết kế. Tại buổi hòa nhạc, bạn bè Nga còn mở mấy chiếc đĩa hát Quảng Đông, đồng thời mời các vị khách thưởng thức âm nhạc của vở opera "Madama Butterfly" do nhà soạn nhạc người Ý Puccini sáng tác. Hội trưởng hội hòa nhạc nói với khách Trung Quốc rằng: "Nhân tài âm nhạc văn hóa cũ, trong cách mạng không tránh khỏi điêu tàn, người mới thì vẫn còn rất non trẻ, thế nhưng giả sử đời sống vật chất không khốn cùng thế này, công việc của chúng tôi còn có thể mạnh mẽ gấp mấy lần nữa!"

Nữ sĩ Sofia Tolstoy là cháu gái của nhà văn vĩ đại nước Nga Leo Tolstoy. Không lâu sau khi Cù Thu Bạch đến Mát-xcơ-va, qua sự giới thiệu của Kivisalu, anh đã làm quen với bà. Sofia nhiệt tình mời đoàn Cù Thu Bạch đến chiêm ngưỡng nhà trưng bày cố trạch của Tolstoy ở Mát-xcơ-va, và đến nhà bà trò chuyện. Mẹ của Sofia vô cùng ân cần tiếp đón họ, và tặng sách vở. Mẹ Sofia nói với khách Trung Quốc rằng: Các loại cơ sở công cộng xã hội, tuy không phải là chủ nghĩa cộng sản, miễn là không mang tác dụng nguy hại về chính trị, như nhà trưng bày Tolstoy v.v., đều không bị chính phủ Xô Nga bất kỳ sự cản trở nào, đôi khi còn có thể nhận được trợ giúp. Đây là một minh chứng sinh động nữa cho việc chính phủ Xô Nga bảo vệ di sản văn hóa lịch sử.

Khoảng thời gian trước sau này, để đáp lại sự tiếp đón thân thiện của Sofia, Cù Thu Bạch đã viết cho bà một bài thơ cổ thể năm chữ "Trăng sáng — Đề họa tặng nữ sĩ Sofia Tolstoy": "Trăng sáng rơi biển thương, bóng vỡ lắc muôn dặm. Sinh lý cũng như thế, sóng lớn muốn vô biên." Đây là một bức tranh trăng rơi biển thương tràn đầy tính triết lý, những con sóng biển muôn dặm nhấp nhô dao động khiến vầng trăng sáng lúc chìm xuống vỡ ngọc chia bạc, ánh sóng tỏa sáng, cấu thành một cảnh tượng biến hóa khôn lường, mịt mờ bao la, khiến người ta tự nhiên liên tưởng đến sự phong phú vô hạn của triết lý nhân sinh.

"Chủ nghĩa duy vật của thế gian"

Vấn đề kinh tế xã hội nước Nga sau cách mạng là đề tài khảo sát quan trọng của Cù Thu Bạch. Mùa xuân năm 1921, nước Nga vẫn không yên bình. Tình hình bên trong nhà nước Xô-viết vô cùng khó khăn. Kinh tế quốc dân chỉ tương đương với mức độ của nước Nga Sa hoàng nửa sau thế kỷ 19, do thiếu nhiên liệu và nguyên liệu, phần lớn các doanh nghiệp không thể mở cửa hoạt động. Tính theo bình quân đầu người, sản lượng gang mỗi người chưa đầy một kg, vải bông mỗi người chưa đầy một mét. Các phẩm công nghiệp vô cùng cần thiết cho cư dân cực kỳ thiếu thốn. Công nhân ở trung tâm công nghiệp thường xuyên chịu đói, rất nhiều người vì trốn chạy nạn đói mà chạy về nông thôn. Mà kinh tế nông thôn cũng vô cùng khó khăn, giá trị sản lượng nông nghiệp năm 1920 chỉ bằng hơn một nửa giá trị sản lượng nông nghiệp Nga Sa hoàng, lương thực và các thực phẩm vô cùng cần thiết khác đều không đủ. Ngoài khó khăn về kinh tế, còn xảy ra khủng hoảng nghiêm trọng mang tính chính trị. Nông dân không hài lòng với chính sách kinh tế cộng sản thời chiến, bởi vì dựa theo chế độ thu gom lương thực thừa, nông dân buộc phải nộp ra toàn bộ lượng lương thực thừa. Chế độ này không thể kích thích họ phát triển kinh tế của chính mình, họ hy vọng được tự do chi phối sản phẩm lao động của mình, tự do bán sản phẩm của mình trên thị trường và mua sắm phẩm công nghiệp. Tâm lý bất mãn này của nông dân, đã bị các thế lực thù địch trong nước lợi dụng, xúi giục họ tiến hành các hoạt động chống lại chính quyền Xô-viết. Tại các tỉnh Tambov, sông Đông, Ukraina và Siberia v.v., đã xảy ra bạo động của nông dân. Đầu tháng 3 năm 1921, đúng vào lúc Đại hội đại biểu toàn Nga lần thứ mười họp, bạo động thủy thủ đã nổ ra ở pháo đài Kronstadt gần Petrograd, khẩu hiệu là "Chính quyền thuộc về Xô-viết, không thuộc về đảng phái!" mưu đồ loại trừ sự lãnh đạo của người cộng sản đối với Xô-viết, nhằm thiết lập chuyên chế tư sản. Cù Thu Bạch gọi sự kiện này là "sự phản động của cách mạng". Cuộc phản loạn đã nhanh chóng bị Hồng quân dập tắt, nhưng cũng phải trả cái giá không nhỏ. Một đảng viên mà Cù Thu Bạch quen biết khi mới đến Mát-xcơ-va, đã anh dũng hy sinh trong trận chiến trấn áp bạo loạn.

Khủng hoảng chính trị trong nước, thúc đẩy Trung ương Đảng Cộng sản Nga và Lenin bắt đầu nghiên cứu con đường chuyển đổi từ chính sách phù hợp với chiến tranh trong nước sang chính sách mới có thể thực hiện xây dựng xã hội chủ nghĩa hòa bình. Từ ngày 8 đến ngày 16 tháng 3, Đại hội đại biểu toàn Nga lần thứ mười của Đảng Cộng sản Nga được tổ chức tại Mát-xcơ-va, báo cáo của Lenin về việc dùng thuế hiện vật thay thế chế độ thu gom lương thực thừa đã được các đại biểu đồng lòng tán thành. Đại hội kiến nghị chính phủ lập tức dùng thuế lương thực thay thế chế độ thu gom lương thực thừa. Mức thuế của thuế lương thực nên thấp hơn đáng kể so với mức thu của chế độ thu gom lương thực thừa. Miễn thu một số thuế hiện vật đối với nông dân nghèo khổ, trong trường hợp đặc biệt miễn thu các hình thức thuế hiện vật khác nhau, ưu đãi chủ xưởng cần cù, trong phạm vi chu chuyển kinh tế địa phương cho phép mua bán sản phẩm dư thừa. Chính sách kinh tế mới bảo đảm giai cấp công nhân và nông dân kết thành liên minh kinh tế và liên minh chính trị vững chắc trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa.

Cù Thu Bạch với tư cách nhà báo đã tham gia Đại hội đại biểu toàn Nga lần thứ mười của Đảng Cộng sản Nga, và bằng nhiệt huyết ngập tràn đã đưa tin trung thực về tình hình đại hội. Trong khoảng tháng 3, tháng 4, anh đã viết bài thông tấn dài "Nhân gian hóa chủ nghĩa cộng sản — Đại hội Đảng Cộng sản toàn Nga lần thứ mười", toàn văn khoảng ba vạn chữ, từ ngày 22 tháng 6 đến ngày 23 tháng 9, được đăng nhiều kỳ trên tờ "Báo Sáng" ở Bắc Kinh tổng cộng hai mươi bảy lần. Anh báo cáo với nhân dân Trung Quốc tình hình các mặt chính trị, kinh tế, dân tộc, ngoại giao v.v. của Xô Nga, chỉ ra rằng Xô Nga đã "chuyển từ thời đại quân sự sang thời đại hòa bình". Trong bài viết giới thiệu luận thuật của Stalin về vấn đề dân tộc, chỉ ra chính sách dân tộc của nước Nga Xô-viết "quả thực mở ra một kỷ nguyên mới cho thế giới". Cù Thu Bạch ca ngợi những người cộng sản Xô Nga và chế độ chính trị của Xô Nga, anh nói: "Đảng Cộng sản nghiêm cấm đảng viên lợi dụng địa vị của mình để làm oai làm phúc", "Sự nhiệt tình nỗ lực làm việc của những người cộng sản, trong đó có những lãnh đạo có năng lực có giác ngộ, thái độ trung thành với công việc ấy, thật đáng khâm phục." Anh ca ngợi chính trị Xô Nga "không hổ là một thứ chính trị hiền tài". Anh nhiệt tình tuyên truyền học thuyết cộng sản, nói chủ nghĩa cộng sản là xã hội "không biên giới", "tự do bình đẳng", "thực hiện chủ nghĩa cộng sản quả thực là một 'công trình' vĩ đại, lại gian khổ." Sự thực hiện từng bước học thuyết cộng sản ở Xô Nga là một sự nghiệp vĩ đại trong lịch sử phát triển văn minh nhân loại, là sự nghiệp cải tạo đầu tiên trên thế giới, "Chủ nghĩa cộng sản từ nay không thể mãi là một mục lục trong tủ sách xã hội chủ nghĩa nữa". Viết đến đây, Cù Thu Bạch không khỏi nhớ đến quốc gia cổ phương Đông và đồng bào của chính mình, anh hy vọng "người Trung Quốc cũng nên suy ngẫm một chút", đi con đường nào mới có thể khiến đất nước cường thịnh lên. Anh viết đầy ý nhị sâu xa rằng: "Lịch sử cách mạng nước Nga là một cuốn sách tham khảo rất hay đấy thôi"﹗ Bởi vì, chủ nghĩa cộng sản đã không chỉ là một mục lục trong tủ sách xã hội chủ nghĩa nữa, mà là đã bắt đầu được "nhân gian hóa" ở Xô Nga.

Chủ nghĩa cộng sản sở dĩ không phải là thiên đường trên trời, mà là xã hội nhân gian, trong quá trình phát triển của nó liền không tránh khỏi phát sinh các loại khó khăn và một số tệ nạn, mà việc khắc phục những khó khăn và tệ nạn này, cần đến dũng khí, quyết tâm, cũng cần đến đổ máu hy sinh. Cù Thu Bạch trong các bức thư thông tấn gửi từ Nga, đã đưa tin đúng sự thật những gì mắt thấy tai nghe. Nạn hạn hán ở miền đông nước Nga năm 1921, vùng bị tai họa vô cùng lớn, Cù Thu Bạch thuật lại bức thư thông tấn về vùng bị tai họa trên báo chí trung ương và các tỉnh của Nga: "Từng đống người già trẻ nhỏ đói mệt không chịu nổi ngã gặm ở bên đường, rên rỉ trở mình", "gặm rễ cỏ bùn lầy", "thậm chí có những gia đình nông dân đói kém khó chịu, thà rằng cả nhà tự thiêu", "còn có cả ăn thịt người chết nữa cơ!"① Đây là một cảnh tượng không nỡ nhìn. Lúc đó không ít nhà báo nước ngoài dựa vào đây thêu dệt đủ điều, miêu tả chế độ xã hội chủ nghĩa Xô-viết thành địa ngục trần gian. Cù Thu Bạch thì ngược lại, lúc anh đưa tin về tình hình thiên tai, cũng giải thích đối sách cứu trợ thiên tai của chính phủ Xô Nga: "Chính phủ lao nông đặt ra đủ mọi phương pháp ra sức cứu trợ. Các cơ quan thực hiện quyên góp cứu trợ, những vùng nông thôn không bị tai nạn, đều cử người đi quyên góp thu gom lương thực tình nguyện giúp đỡ. Còn trong các thành phố thì sao, tổ chức biểu diễn hòa nhạc, diễn kịch, quyên góp; học sinh, quân đỏ, bác sĩ, y tá nhiệt tình tham gia. Hội liên hiệp công nhân viên chức tổ chức đội quyên góp, lại đi đến vùng tai họa để điều tra. Mời Hội Hồng Thập Tự nước ngoài đến Nga khảo sát cứu trợ"②. Cù Thu Bạch lên án hành vi của các nhà tư bản châu Âu mượn nạn đói nước Nga để giở trò mưu đồ chống lại Xô Nga. Anh nói: "Tính mạng của mấy triệu người trong mắt người văn minh tính là cái gì!" chỉ ra rằng giai cấp tư bản trong nước Xô Nga là "đồng loại của chính khách châu Âu", họ mưu đồ tổ chức "hội cứu trợ phi đảng", trong đó có một số ông lớn quý tộc "muốn mượn cơ hội này xuất cảnh, nhưng lại không chịu đến vùng tai họa khổ cực", ③ do đó đã bị chính phủ Xô Nga giải tán, và bắt giữ những phần tử mưu đồ trong đó —

① Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 171. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

②③ Sách đã dẫn, trang 171, 172.

Cù Thu Bạch là một nhà báo trẻ tuổi theo đuổi chân lý một cách chân thành nhiệt tình, anh mang theo thái độ khoa học nghiêm túc, đi nghiên cứu học thuyết chủ nghĩa xã hội khoa học, khảo sát nước Nga sau cách mạng. Sự theo đuổi và tín ngưỡng của anh đối với chủ nghĩa cộng sản, học thuyết chủ nghĩa xã hội, khác với sự sùng bái thần tượng và mê tín giáo điều của tôn giáo. Anh hướng về cuộc cách mạng vô sản Nga, nhưng quyết không mang ý kiến chủ quan có sẵn để quan sát và miêu tả xã hội Xô Nga, viết nơi đó thành một mảnh thế giới cực lạc sáng ngời, hoặc vội vã đưa ra kết luận đơn giản khẳng định. Anh muốn tiến hành điều tra chu đáo và suy nghĩ sâu sắc đối với hiện tượng xã hội, rút ra kết luận phù hợp với thực tế, đây chính là cái gọi là "chủ nghĩa duy vật của thế gian" mà anh nói.

Trong các vấn đề đủ loại của xã hội Nga, vấn đề quan liêu trong cơ quan nhà nước vẫn tương đối nghiêm trọng. Cù Thu Bạch được biết trong lúc phỏng vấn rằng, một nữ giáo viên tiểu học vì trường học đóng cửa, khẩu phần lương thực được phân phối không đủ ăn, liền đi kiêm nhiệm chức giáo viên tạm thời, để mưu cầu kiếm thêm một chút khẩu phần lương thực. Khi Ủy ban Kiểm tra Nông công cử người đến chỉnh đốn kiểm tra đã phát hiện ra hành vi "vi phạm pháp luật" của nữ giáo viên, nữ giáo viên này đả buộc phải chịu xét xử. Thế nhưng, các thẩm phán tham gia xét xử mỗi người vậy mà ít nhất lãnh vượt mức bảy phần khẩu phần lương thực, bởi vì họ là quan. Một việc khác, là một viên quan cấp tiểu đoàn tham gia gian lận tham nhũng năm triệu rúp Xô-viết, tiểu đoàn trưởng và chủ nhiệm thoạt đầu giả vờ không biết. Viên quan tiểu đoàn dùng thảm hối lộ vợ tiểu đoàn trưởng, và lừa gạt được chủ nhiệm. Nào ngờ vợ chủ nhiệm hay tin việc này, liền vạch trần ra, viên quan tiểu đoàn bị phán án tử hình. Mặt tối thế này, tồn tại ở nước Nga sau cách mạng, hoàn toàn là có thể hiểu được.

Mê tín tôn giáo, cũng là một vấn đề nổi cật trong xã hội Xô Nga. Ngày 23 tháng 4 năm 1921, người bạn Quất Chất Sinh mời Cù Thu Bạch đi tham quan nghi thức lễ Phục sinh của Giáo hội Hy Lạp. Ngày hôm nay, gần như nhà nhà cư dân đều cắm "liễu gầy", trong nhà thờ tổ chức hoạt động lễ lớn. Khi họ đến nhà thờ lớn nhất ở Mát-xcơ-va — Nhà thờ Chúa Cứu Thế, thì đã có rất nhiều giáo đồ, mỗi người tay cầm "liễu gầy", chờ đợi linh mục giá lâm. Linh mục của Nhà thờ Cứu Thế là linh mục cao nhất toàn Nga, trước cách mạng được quốc khố nuôi dưỡng, thống lĩnh giáo vụ toàn quốc, trở thành "quốc trung chi quốc". Sau cách mạng, chế độ giáo hội vẫn tồn tại, chỉ là đã thoát ly quan hệ với chính phủ quốc gia, chỉ do giáo đồ nuôi dưỡng. Nghi thức lễ lớn, tiến hành hơn hai tiếng đồng hồ mới giải tán. Nó mang lại cho Cù Thu Bạch ấn tượng rất sâu sắc, anh nói với Quất Chất Sinh rằng: dường như không ở châu Âu. Nghi thức Giáo hội Hy Lạp vậy mà giống với Đạo giáo Trung Quốc.

Lễ tế đêm Phục sinh tình cờ rơi vào buổi tối ngày hôm trước Ngày Quốc tế Lao động 1. Tháng 5. Khi màn đêm buông xuống, người Mát-xcơ-va gần như đổ xô ra đường, tiếng chuông của hơn một nghìn năm trăm nhà thờ trong thành phố vang vọng khắp bầu trời đêm, trong Nhà thờ Chúa Cứu Thế, người đông nghìn nghịt, ít nhất cũng có hai, ba vạn người. Cù Thu Bạch chen chúc trong nhà thờ, xem nghi thức lễ tế đêm, mãi mới chen ra được, trở về căn hộ thì đã là rạng sáng bốn giờ mấy phút ngày 1 tháng 5. Trên Quảng trường Đỏ tuy có Bộ Văn hóa Vô sản biểu diễn ca múa, và có Kalinin diễn thuyết vẹn, nhưng không náo nhiệt long trọng bằng hoạt động lễ Phục sinh.

Vấn đề nông dân, vấn đề quan liêu, vấn đề tôn giáo, những hiện tượng đen tối đủ loại này trong xã hội Xô Nga, rốt cuộc là do đâu mà gây ra? Nó đã khơi gợi sự trầm tư của Cù Thu Bạch. Anh không hề mê muội, mà mưu định dùng quan điểm chủ nghĩa duy vật lịch sử, khám phá và phân tích căn nguyên lịch sử xã hội của chúng. Anh chỉ ra rằng sự phản kháng của nông dân, sự mê tín của quần chúng, là tính bảo thủ của nước Nga cũ — quốc gia lạc hậu về kinh tế, là sự phản ánh tâm lý tiểu tư sản; mà tham nhũng quan liêu, thì cắm rễ sâu trong độc hại phong kiến, chính thể chuyên chế kiểu Đông phương. Từ đây, anh bàn đến "tính cách quốc dân kiểu Đông phương của Nga", chỉ ra rằng: vốn dĩ dân tộc Nga vốn đã bao hàm chút tính chất phương Đông nhiều hơn so với các dân tộc Tây Âu. Ví dụ như đi tiểu ven đường, tàn thuốc diêm đầy đất trong phòng hút thuốc của rạp hát, hẹn người thường xuyên thất hứa, đây vẫn đều là tiểu tiết. Viên chức cấp dưới gian lận nhận hối lộ, đặc biệt là "thành tích" di truyền từ thời đại Sa hoàng là một điểm nổi bật nhất. "Bởi vì có căn nguyên kinh tế xã hội, chỉ ở chỗ biến hóa chứ không tiêu diệt, trào lưu lớn của cách mạng hung mãnh như vậy mà vẫn chỉ quét dọn được một ít"①. Đáng mừng là, hiện nay văn học mới vô sản đã xuất hiện các nhà văn kiểu Gogol mới vẽ chân dung cho chủ nghĩa quan liêu, mà báo chí của Đảng Cộng sản cũng tích cực nỗ lực tấn công chủ nghĩa quan liêu. Điều này chứng minh rằng, những hiện tượng đen tối này, đều không phải là căn bệnh thâm căn cố đế của bản thân xã hội mới Xô-viết, chúng sẽ liên tục chịu sự va đập của lực lượng mới nổi, từng bước bị xóa bỏ. Cuộc biến đổi mang tính lịch sử này, nhất định sẽ mang lại sự xây dựng mới, đời sống mới. Cù Thu Bạch đã giải thích chính xác với mọi người rằng: "Chủ nghĩa cộng sản là 'lý tưởng', người thực hiện chủ nghĩa cộng sản là 'con người', là 'mang tính nhân gian'. Họ sở dĩ không tránh khỏi có tệ nạn, cũng là hiện tượng tự nhiên không thể tránh khỏi. Nếu như chỉ xét riêng phương châm đại chính 'nâng đỡ các dân tộc nhỏ, khiến vượt qua quá trình tư bản chủ nghĩa mà cùng đạt đến chủ nghĩa cộng sản', cùng với sự tự cảnh giác sâu sắc của thủ lĩnh họ, ôm giữ tôn chí, kiên trì không chùn bước mà đi thực hiện, thái độ này thoạt nhìn, tuy không thể đoán định thành công cuối cùng của họ, nhưng nhất định là thấy họ thực hiện lý tưởng của chính mình và đồng thời có thể nghiên cứu sâu sắc tình trạng trong đời sống thực tế cùng biện pháp tương ứng để đối phó với chúng. Đây là điều mà người Trung Quốc nên chú ý."② ——

① Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 166. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

② "Nhân gian hóa chủ nghĩa cộng sản — Đại hội đại biểu toàn Nga lần thứ mười".

Ban Chấp hành Trung ương toàn Nga, tiếp sau khi công bố pháp luật đánh thuế cải thiện đời sống nông dân, lại bắt đầu cải thiện đời sống của công nhân và cư dân thành phố, công bố một loạt sắc lệnh về vấn đề thù lao lao động của công nhân v.v.. Chính sách kinh tế mới được thi hành, chẳng bao lâu liền thấy hiệu quả. Cù Thu Bạch trong quá trình phỏng vấn khảo sát, đã tự mình trải nghiệm những thay đổi mà chính sách kinh tế mới mang lại cho đời sống thực tế xã hội. Vào dịp lễ Phục sinh tháng 5, cư dân đã có thể mua được các loại thực phẩm như thịt tươi từ trên thị trường, tổ chức tiệc gia đình ngày lễ. "Nhớ lại hồi tháng hai tháng ba, tôi đến nhà người Nga, đời sống lạnh lẽo quạnh quẽ ấy, bánh mì đen là món ăn thường bữa duy nhất, trà Trung Quốc là vị ngon thết khách. Bây giờ phong phú hơn nhiều rồi". "Nói đại khái, phần lớn nhân dân lao động cũng chịu nhiều lợi ích tiện lợi — lương xưởng công nghiệp tăng lớn, bãi bỏ phiếu lao động mà khiến cho khả năng mua sắm ở thị trường đạt được."① Cùng với sự ban hành lệnh mở cửa thương mại của chính phủ, trên quảng trường đường phố Mát-xcơ-va, đã xuất hiện cảnh tượng hưng thịnh chưa từng có kể từ sau cách mạng. Khắp nơi là từng hàng sạp buôn bán nhỏ, "người đông nghìn nghịt, phụ nữ nhà nông, người già, công nhân, học sinh... đủ mọi hạng người, tụm lại một chỗ. Ở đây một đợt bánh mì trắng, xúc xích, thịt nguội, sữa tươi, kẹo bánh ngọt, ở kia một đợt áo lót, quần nhung, vải vóc. Từng đống sách cũ báo cũ, bình sắt nồi tây, bát đĩa chén trà... Ồ! Nhiều lắm đấy nhé!"② Có học sinh cầm một cái quần một chiếc giày; phu nhân quý tộc tay cầm đồng hồ vàng, hộp báu; thiếu niên quý tộc trưng bày thảm treo tường quý giá, đều đang làm ăn buôn bán. Chẳng mấy chốc, các cửa hàng mới, tiệm bánh mì, quán cà phê đều khai trương với mặt tiền hoa lệ, trong đó có một số cửa hàng là do quý tộc góp vốn mở. Đối diện với biến đổi lớn do chính sách kinh tế mới sản sinh ra, Cù Thu Bạch mưu định phân tích từ phương diện lý luận, anh nói: "Lại không thể ngờ tới: tuyết dày mùa đông giá rét, — lúc chúng ta mới tới, dưới chế độ phiếu lao động, — những 'hàng hóa' phong phú lộn xộn này, đều chôn dưới hố tuyết đáy băng ư? Sự lưu thông của thị trường kinh tế hóa ra là thế này." "Thực ra kinh tế mới thực thi, chủ nghĩa tư bản trong phạm vi tương ứng có thể phát triển." Một tiệm bánh mì do thương nhân Do Thái mở, mỗi ngày có thể thu lợi mấy chục triệu rúp Xô-viết, "Sự phát triển của tư bản — theo nguyên tắc trên học kinh tế — quả thực là 'nhanh hơn phi ngựa truyền tin'."③ Đối với chính sách mới của chính phủ Xô Nga, Cù Thu Bạch thực sự khâm phục rồi! Anh hân hoan viết một loạt bài thông tấn như "Vấn đề kinh tế của Nga Xô-viết", "Vấn đề công nhân và hợp tác xã của Nga", "Bí văn thủ đô Nga", "Cục diện mới về nội chính ngoại giao của chính phủ lao nông" v.v., đánh giá cao công tích vĩ đại của chính sách kinh tế mới đối với việc củng cố liên minh công nông, phát triển lực lượng sản xuất xã hội. Chỉ ra rằng: "Chính phủ lao nông kể từ khi thực hiện chính sách kinh tế mới... kinh tế đời sống trong nước đều vì sự mở cửa thương mại tự do mà dần dần phát triển", "Kỳ này là kỳ phát triển nhất của chính phủ lao nông", nước Nga đã "hồi sinh" rồi! Cho nên anh từ tận đáy lòng ca ngợi chính sách kinh tế mới là "thiên thứ hai của đảng cách mạng vô sản", là "thiên thứ hai của lịch sử cách mạng xã hội"④ ——

① Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 145 — 146. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

② Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 154. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

③ Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 154, 156. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

④ "Cục diện mới về nội chính ngoại giao của chính phủ lao nông". Báo Sáng Bắc Kinh, ngày 25 tháng 5 năm 1922.

Cù Thu Bạch đối với mầm mống sự vật mới xuất hiện ở nông thôn Xô Nga, như "hợp tác xã nông nghiệp" cũng biểu thị sự chú ý đầy đủ, dùng rất nhiều con số thống kê và tình hình điều tra để minh chứng cho tính ưu việt và triển vọng phát triển của hợp tác xã nông nghiệp. Anh còn vô cùng hứng thú nghiên cứu quan hệ giữa việc xây dựng xã hội chủ nghĩa của Xô Nga và tư bản nước ngoài. Lần lượt phỏng vấn tiến sĩ Stettler, điều tra viên kinh tế kiêm đại diện ngoại giao của Đức tại Mát-xcơ-va lúc bấy giờ, Arsenev, phóng viên tờ "Daily Herald" London nước Anh, và được Stettler giới thiệu gặp gỡ nhà tư bản Mỹ Vanderlip và tác giả "Sáu tuần du ký đất Nga" Langser đến thăm, tiến hành trò chuyện rộng rãi với họ. Tiến sĩ Stettler của Đức nói với anh rằng: Sự khôi phục kinh tế của hai nước Đức và Nga phải bổ trợ cho nhau, ông đến Nga chính là để chuẩn bị cho việc chính thức ký kết quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Cù Thu Bạch hỏi ông cảm tưởng khi đến Nga, Stettler đáp rằng: Nhà tư bản thì có thể lật đổ, nhưng tư bản thì không thể hủy hoại, — sau khi giai cấp vô sản chiến thắng, thì tư bản đó chính là kho tàng của quốc gia giai cấp vô sản, trong cách mạng Nga có lẽ có điểm sai sót loại này. Vanderlip của Mỹ thì biểu thị, chuyến đi này của ông là vì vấn đề ký hợp đồng khai thác Kamchatka giữa hai nước, nếu thành công, nước Mỹ có thể cung cấp các loại nguyên liệu, cùng máy móc phẩm công nghiệp chủ yếu v.v., tài nguyên thiên nhiên như gỗ, da thú, khoáng sản v.v. phía nước Nga có thể được khai thác. Để tìm hiểu sâu sắc quan hệ đối ngoại của nước Nga, đoàn Cù Thu Bạch đã đặc biệt đến thăm Phó ủy viên trưởng Ủy ban Dân nhân Thông thương chính phủ Xô Nga Lezhava.

Lezhava nói: Buôn bán với nước ngoài của nước Nga, là đặc quyền của chính phủ. Bây giờ quan hệ với nước ngoài đã rất tốt, nước Anh đã chính thức ký kết, Đức, Ý, Tiệp Khắc đều đã hoặc sắp ký kết hiệp định quan hệ thông thương. Lợi ích của thương nhân nước ngoài ở Nga, nhận được sự bảo đảm của chính phủ. Bây giờ chính phủ đang nỗ lực hiệp lý các loại khu tô giới, mượn tư bản nước ngoài để phát triển công nghiệp nước Nga. Công nghiệp nước Nga thời chiến bị tàn phá quá nặng, kỹ sư chết rất nhiều, cho nên không thể không thuê mướn kỹ sư nước ngoài, mua sắm máy móc nước ngoài để phát triển công nghiệp. Lezhava nhấn mạnh chỉ ra: Không có công nghiệp thì không có chủ nghĩa xã hội, vả lại tuyệt đối không thể thực hiện chủ nghĩa cộng sản kiểu thôn mới trong trạng thái cô lập... Lịch sử cách mạng nước Nga chúng ta phái Dân túy thịnh hành những năm bảy tám mươi thế kỷ mười chín chủ trương xã hội chủ nghĩa công xã nông thôn không công nghiệp. Tiêu điểm tranh chấp của phái Mác và phái Dân túy nằm ở điểm này. Các anh chắc hẳn rất hiểu rõ, chúng ta là người theo chủ nghĩa Mác, tuyệt đối không thể làm loại chủ nghĩa xã hội kiểu Nga này... Đương nhiên và bắt buộc phải lợi dụng nhà tư bản nước ngoài tạm thời chưa bị đánh đổ, — phát triển công nghiệp vun trồng cơ bản của chủ nghĩa xã hội vô sản;... xem nào, là nhà tư bản thắng, hay là chúng ta? Những lời này của Lezhava vô cùng tinh tế sâu sắc, Cù Thu Bạch rõ ràng tán thưởng và đồng ý với nhận định của ông: Phỏng vấn về liền viết vào trong sách "Lịch sử trái tim thành phố đỏ" của mình. Có lẽ, từ những lời này mà có được sự khải thị, Cù Thu Bạch càng cảm thấy cần thiết phải học tập và nghiên cứu lịch sử cách mạng và lý luận cách mạng nước Nga, thế nên anh bắt tay vào viết "Luận về cách mạng Nga" tức "Lịch sử cách mạng Nga mới". Bản thảo cuốn sách này sau đó đã giao cho Thương vụ Ấn thư quán Thượng Hải, nhưng bị chính quyền phản động Quốc dân đảng cấm, không thể xuất bản. Cù Thu Bạch chuẩn bị chuộc lại, lại bị ông chủ nhà sách từ chối. Ngày 28 tháng 1 năm 1932, bản thảo và ban biên tập Thương vụ Ấn thư quán Thượng Hải cùng bị thiêu rụi trong khói lửa chiến tranh.

Để khiến cho việc xây dựng xã hội chủ nghĩa thành công, bắt buộc phải có được môi trường hòa bình. Chính phủ Xô Nga sau bốn năm cách mạng thắng lợi, dựa theo phương châm hòa bình chung sống giữa hai chế độ xã hội, ra sức mưu cầu thiết lập quan hệ bình thường với các nước tư bản chủ nghĩa, thực hiện hợp tác kinh tế rộng rãi. Khoảng tháng 4 - 5 năm 1922, đoàn đại biểu Xô Nga đã tham dự hội nghị kinh tế tài chính tất cả các nước châu Âu bao gồm cả Nga, Đức v.v. được tổ chức tại Genoa, Ý. Chính phủ Xô Nga tuy không đạt được thỏa thuận với các cường quốc hiệp ước, nhưng đã khéo léo lợi dụng mâu thuẫn giữa các nước đế quốc để bảo vệ hòa bình và an ninh của nước Nga Xô-viết, ký kết hiệp ước Xô - Đức tại Rapallo (vùng ngoại ô Genoa). Đồng thời chính phủ Xô Nga dích sức tranh thủ đến gần nhân dân các nước bị áp bức và nước thuộc địa, năm 1921 chính phủ Xô Nga đã ký kết hiệp ước với Iran, Afghanistan và Thổ Nhĩ Kỳ, đem lại sự viện trợ cho cuộc đấu tranh giành giải phóng dân tộc của các nước này. Cù Thu Bạch đánh giá cao thành tựu chính sách ngoại giao của nước Nga Xô-viết. Trong bài thông tấn "Truyền đến từ Mát-xcơ-va — Tình hình hội nghị Genoa", anh châm biếm sâu cay giữa các cường quốc đế quốc, "một miếng xương thối, cướp qua cướp lại, tự cắn vào đuôi của mình rồi!" Anh nói: "Bốn năm nay, phe hiệp ước đối với Nga, thoạt đầu dùng lực lượng quân sự, không thành; tiếp theo bằng mưu mô và phong tỏa kinh tế, không thành; bây giờ lại đường đường chính chính mời đến dự hội, trên địa vị quốc tế, nước Nga trên thực tế đã đạt được sự thừa nhận là 'chính phủ trên thực tế'."① Cù Thu Bạch còn ca ngợi cao độ chính sách ngoại giao viện trợ nhân dân các nước bị áp bức và nước thuộc địa và tinh thần chủ nghĩa quốc tế của chính phủ Xô Nga —

① "Truyền đến từ Mát-xcơ-va — Tình hình hội nghị Genoa". Báo Sáng Bắc Kinh, ngày 26 tháng 5 năm 1922.

Ở Xô Nga hai năm, khảo sát phỏng vấn của Cù Thu Bạch liên quan đến các mặt rất rộng, tiếp xúc nhân vật rất nhiều, trên từ lãnh đạo, giáo sư, dưới đến bà lão, trẻ em, đủ mọi thành phần xã hội, đủ các loại người, đã tìm hiểu tình hình các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, ngoại giao, dân tộc v.v., viết ra năm sáu mươi bài thông tấn du lịch nước Nga (trong đó thất lạc hơn mười bài), chỉ đăng trên "Báo Sáng" thôi cũng đã có bốn mươi bài, khoảng mười sáu vạn chữ. Anh đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh mà "Báo Sáng" giao phó, xứng đáng là một phóng viên thường trú trẻ tuổi tài cao, tài năng xuất chúng.

Sự tẩy rửa của trào lưu đỏ cuồn cuộn

Thành phố cũ Sa hoàng Petrograd là trung tâm khởi nghĩa của cuộc cách mạng vô sản Tháng Mười. Cù Thu Bạch sau khi đến Nga, liền muốn đi tham quan, nhưng mãi đến đầu tháng 5 năm 1921, tâm nguyện này mới được thực hiện. Qua sự sắp xếp của Ủy ban Dân nhân Ngoại giao Xô Nga, Cù Thu Bạch, Du Tụng Hoa, Lý Tông Vũ ba người được miễn phí đến Petrograd thực hiện chuyến thăm ba ngày. Với tư cách là kinh đô của vương triều Romanov nước Nga, Petrograd trước chiến tranh có danh hiệu Paris nhỏ, sự phồn hoa có thể tưởng tượng được. Thế nhưng khi đoàn Cù Thu Bạch đến nơi, lại cảm thấy nơi đây khá hoang vắng, một là mấy khu vườn nổi tiếng và mấy con phố bị chiến loạn tàn phá, vẫn chưa được tu sửa; vỉa hè trong thành rộng rãi mà thưa thớt người qua lại. Ấn tượng tốt nhất đối với họ, vẫn cứ là viện họa, bảo tàng mỹ thuật và rạp hát. Họ đã thưởng thức điệu múa ba lê nổi tiếng thế giới trong rạp hát hoa lệ lộng lẫy ở Petrograd, "đặt mình vào trong đó, lại cảm thấy có chút phồn hoa."① Họ đến đầu vịnh Phần Lan, đây là cửa ngõ ra biển phía bắc của nước Nga cũ, bức tượng đồng nguy nga sừng sững của Peter Đại đế vẫn đứng sừng sững, nét mặt ông uy nghiêm, chỉ một tay về hướng cửa biển, như đang nói với người Nga đó là lối đi ra của nước Nga. Thế nhưng, thấm thoắt đã qua bao dâu bể, biến đổi lớn thương hải tang điền, trong khói lửa đạn pháo của tuần dương hạm Aurora tấn công cung điện Sa hoàng, đế quốc già cỗi kia đã trở thành dấu tích lịch sử, thay thế vào đó là nước Nga Xô-viết nổi lên trong khói lửa chiến tranh. Lúc này, Xô Nga đã trở thành trung tâm của phong trào cách mạng vô sản quốc tế —

① Du Tụng Hoa: "Hồi tưởng du lịch Xô Nga mười hai năm trước". "Thư sanh Nguyệt san sanh · Nghiên cứu Liên Xô" ấn bản tháng 5 năm 1933.

Sau Cách mạng Tháng Mười, rất nhiều nước tư bản chủ nghĩa và các nước thuộc địa đều xuất hiện cao trào cách mạng, tổ chức của đảng cộng sản cũng lần lượt được thiết lập. Ví dụ như, mùa xuân năm 1919, nước cộng hòa Xô-viết được thành lập ở Hungary và Bavaria. Từ năm 1918 đến đầu năm 1919, đảng cộng sản được thành lập ở Argentina, Phần Lan, Áo, Hungary, Ba Lan và Đức v.v., nhiều nước thành lập tiểu tổ cộng sản và tổ chức của người theo chủ nghĩa xã hội cánh tả, như vậy, đã có khả năng thực hiện nhiệm vụ mà Lenin đã đề ra từ thời kỳ Đại chiến thế giới lần thứ nhất — thành lập Quốc tế thứ ba tức Quốc tế Cộng sản. Đầu tháng 3 năm 1919, Đại hội lần thứ nhất Quốc tế Cộng sản được tổ chức tại Mát-xcơ-va, tuyên bố sự thành lập của Quốc tế Cộng sản. Đây chính là điều mà Cù Thu Bạch khái quát: "Cách mạng Tháng Mười bùng nổ, Mát-xcơ-va trở thành trung tâm cách mạng thế giới"①.

Tháng 6 năm 1921, thời tiết đầu hè ở Mát-xcơ-va, ven sông Mát-xcơ-va cỏ xanh mướt, cây bụi xanh tươi, một cảnh tượng tràn đầy sức sống. Lúc này có bốn đại hội mang tính quốc tế sắp được tổ chức ở đây: Đại hội đại biểu lần thứ ba Quốc tế Cộng sản, Đại hội đại biểu phụ nữ lần thứ hai Quốc tế Cộng sản, Đại hội thiếu niên Quốc tế Cộng sản lần thứ hai, Đại hội đại biểu lần thứ nhất Quốc tế Công hội Đỏ. Cù Thu Bạch cảm nhận được sức mạnh của cách mạng, anh gọi cuộc tụ họp lớn của những người cách mạng vô sản thế giới này một cách hình ảnh là "trào lưu đỏ của Mát-xcơ-va", và khiến bản thân lao vào dòng sóng cuồn cuộn của trào lưu đỏ này, tiến hành hoạt động phỏng vấn căng thẳng.

Ngày 17 tháng 6, các đại biểu đến từ khắp nơi trên thế giới, xấp xỉ đều đã đến đông đủ. Chính phủ Xô Nga tổ chức lễ duyệt binh tại Quảng trường Đỏ, chào mừng các đoàn đại biểu. "Quảng trường rộng lớn, mấy nghìn quân đỏ, đội ngũ bộ binh kỵ binh pháo binh, tổ chức quân sự công nhân, bộ huấn luyện quân sự Đảng Cộng sản, công nhân nam, công nhân nữ, trẻ em, thiếu niên đều xếp hàng thao diễn. ... Đại biểu các nước đều đọc lời chúc mừng."② ——

①② Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 159. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

Ngày 22 tháng 6, lễ khai mạc Đại hội đại biểu lần thứ ba Quốc tế Cộng sản được tổ chức tại Đại nhà hát Mát-xcơ-va. Cù Thu Bạch với tư cách nhà báo đã tham dự đại hội. Anh đưa tin về tình hình hoành tráng của đại hội rằng: "Năm nghìn mấy chỗ ngồi của Đại nhà hát đều chiếm kín mít, nhìn bốn phía trên đài, quả thực là biển người, muôn đầu nhúc nhích, khí tượng vui mừng, nhiệt độ cách mạng đã đến một trăm phần trăm. Zinoviev đọc diễn văn khai mạc: 'Tôi tuyên bố khai mạc đại hội... Quốc tế Cộng sản lần thứ ba... nhân danh Đoàn chủ tịch Quốc tế Cộng sản' ... Tiếng vỗ tay bên dưới như sấm dậy, tấu bài 'Quốc tế ca'"①. Sau khi đại biểu các nước đọc lời chúc mừng, ca sĩ nổi tiếng Chaliapin hát bài ca để góp vui, cuối cùng hơn năm nghìn người toàn trường đều cuốn vào tiếng sóng bài "Ca khúc lao động". Làn sóng tư tưởng của Cù Thu Bạch, cũng theo trào lưu đỏ của Mát-xcơ-va mà dao động, anh dung hòa cảm xúc kích động vào trong tin tức báo chí —

① Tuyển tập Cù Thu Bạch, phần Văn học tập 1, trang 159. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân ấn bản năm 1985.

Sau lễ khai mạc, Đại hội đại biểu Quốc tế Cộng sản được tiến hành tại Đại sảnh Andreivsky thuộc điện Kremlin. Cù Thu Bạch lại một lần nữa đặt chân đến cung điện nghệ thuật này. Hôm nay, cung điện cổ kính mộc mạc này dường như càng tăng thêm vẻ rực rỡ kỳ lạ trong trào lưu đỏ. Anh viết: "Ngày nay, đại sảnh Andreivsky tỏa sáng ánh hào quang đỏ rực, chiếu rọi toàn vũ trụ, bài phát biểu của đại biểu người lao động các nước có âm thanh vang dội khắp hoàn cầu, —— Quốc tế Cộng sản của Đại hội lần thứ ba; điện Kremlin ngày nay thực sự đã trở thành biểu tượng tạp nham kỳ quái cho ba giai đoạn văn hóa loài người." ①

Ngày 6 tháng 7, trong đời sống lưu vong tại Nga của Cù Thu Bạch, là một ngày vĩnh viễn khó quên. Ngày hôm nay, tại đại sảnh Andreivsky, Cù Thu Bạch đã vinh dự được nhìn thấy lãnh tụ vĩ đại của phong trào cách mạng vô sản quốc tế - Lenin. Những dòng chữ được anh viết trong ngày hôm nay đã ghi lại một cách chân thực khung cảnh mang ý nghĩa lịch sử trọng đại này, đồng thời là người đầu tiên phác họa hình ảnh của Lenin cho hàng trăm triệu nhân dân tệ Trung Quốc.

Lenin tham dự và phát biểu ba bốn lần, tiếng Đức và tiếng Pháp vô cùng lưu loát, lời lẽ điềm tĩnh quả quyết, khi diễn thuyết tuyệt đối không có thái độ của giáo sư đại học, mà một thái độ chính trị gia thành khẩn quả quyết bộc lộ một cách tự nhiên. ②

Mỗi khi Lenin diễn thuyết, đại sảnh Andreivsky chật ních người chen chúc trước đài, trên ghế, trên bàn đâu đâu cũng chen chúc biển người. Khi đèn điện máy ảnh bật lên, cái bóng đầu vĩ đại của Lenin chiếu lên các khẩu hiệu đề từ như "Vô sản toàn thế giới đoàn kết lại" của Quốc tế Cộng sản, cùng Cộng hòa Xô viết Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nga, lại được tôn lên bởi những bức tranh lụa đỏ — lại tạo nên một cảm giác mới lạ, một biểu tượng đặc dị. …… Bài phát biểu của Lenin, những con số ở cuối bài thường bị nuốt chửng bởi tiếng vỗ tay như sấm dậy. ③

Giờ nghỉ giải lao giữa hội nghị, Cù Thu Bạch đã gặp Lenin ở hành lanh. Nhìn thấy vị vĩ nhân cách mạng được toàn thế giới ngưỡng vọng này, Cù Thu Bạch không kiềm chế được sự phấn khích của mình. Tiếc rằng Lenin thực sự quá bận, ông ân cần chỉ cho Cù Thu Bạch mấy tài liệu liên quan đến vấn đề phương Đông, trao đổi ngắn gọn vài câu, rồi nói lời xin lỗi và chia tay. Dù chỉ là cuộc gặp gỡ ngắn ngủi và vội vã, nhưng lại khiến trong lòng Cù Thu Bạch vô cùng kích động, anh nói: "Mát-xcơ-va của đời sống chính trị lần này mới là lần đầu tiên mang lại cho tôi một cảm xúc sâu sắc nhường ấy." ④ Giữa giờ họp, Cù Thu Bạch cũng đã gặp Trotsky, và có trò chuyện —

①② Sách đã dẫn, tr. 161, 162.

③④ "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 162. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

Tháng 9 năm 1921, ngoài việc đảm nhận vai trò phóng viên báo chí, Cù Thu Bạch bắt đầu đến giảng dạy tại lớp Trung Quốc thuộc Đại học Phương Đông Mát-xcơ-va (tên đầy đủ là Đại học Cộng sản Nhân dân lao động phương Đông). Đại học Phương Đông được thành lập vào tháng 5 năm 1921, là một trường học mang tính chất chính trị, hiệu trưởng danh dự là Stalin. Phần lớn học sinh đến từ các dân tộc thiểu số vùng Viễn Đông nước Nga Xô viết, cũng có một bộ phận đến từ các nước Viễn Đông, trong đó có học sinh các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên v.v.. Học sinh Trung Quốc được xếp thành một lớp riêng, Lưu Thiếu Kỳ, La Diệc Nông, Bành Thuật Chi, Nhậm Bật Thời, Khả Khánh Thi, Vương Nhất Phi, Bốc Sĩ Kỳ, Tiêu Kính Quang v.v. đều học tập tại đây. Cù Thu Bạch giảng dạy tiếng Nga trong lớp, đảm nhận công tác phiên dịch cho các tiết lý luận chính trị, giảng dạy các môn như phép biện chứng duy vật, kinh tế chính trị học. Việc giảng dạy lớp tiếng Nga gặp rất nhiều khó khăn, nguyên nhân là: một mặt học sinh Trung Quốc mới bắt đầu học tiếng Nga, khá vất vả; mặt khác trình độ tiếng Trung của giáo viên quá thấp, trong số các giáo viên người Nga ngoại trừ Quách Chất Sinh ra, thì đều không hiểu tiếng Trung. Không có giáo trình, mà sách công cụ chỉ có cuốn "Từ điển Nga - Hoa" rất không ra gì do Cáp Nhĩ Tân xuất bản. Cù Thu Bạch vì muốn để cho những đồng chí thanh niên đã trải qua bao gian khổ, bất chấp nguy hiểm đến tính mạng đến nước Nga Xô viết để tìm kiếm chân lý học giỏi tiếng Nga, nên luôn tìm mọi cách để giảng dạy tốt lớp tiếng Nga. Trước buổi học, anh sưu tầm các tài liệu giảng dạy phù hợp, chuẩn bị bài giảng một cách chu đáo, trong giờ học chú ý phương pháp giảng dạy, ân cần hướng dẫn, đạt được hiệu quả tốt. Anh thường xuyên đi sâu vào quần chúng học sinh, thăm hỏi tình hình học tập, vô cùng quan tâm đến mọi người. Theo hồi ức của Tào Tĩnh Hoa: "Thu Bạch dạy chúng tôi tiếng Nga nên bắt đầu học từ đâu, phải chú ý những vấn đề gì... quả thực là dạy học không biết mệt mỏi. Thu Bạch là một người có sở thích rộng rãi, kiến thức rất uyên bác, cực kỳ yêu thích đọc sách, cũng thích trò chuyện. Hầu như Chủ nhật nào, tôi và Vi Tố Viên cũng tìm anh ấy để trò chuyện. Quả thực là mọt sách gặp mọt sách, giống như nhân vật trong "Nghìn lẻ một đêm", trò chuyện một nghìn lẻ một đêm cũng không trò chuyện hết. Cuộc trò chuyện đó cũng là sự học tập thực sự, là sự học tập sinh động hoạt bát, hấp dẫn. Trung Quốc có câu tục ngữ: 'Nghe quân một buổi tối, hơn đọc mười năm sách'. Cuộc trò chuyện trong một buổi tối với đồng chí Thu Bạch, còn hơn đọc trăm năm sách vậy!" ① —

① Tào Tĩnh Hoa: "Niệm tưởng sâu sắc". "Quang Minh nhật báo", ngày 16 tháng 6 năm 1985.

Bạn gái người Nga Sofia Tolstoy từng mấy lần hẹn Cù Thu Bạch v.v., đến chơi làng Thanh Điền (tức Yasnaya Polyana). Nhưng vì bận rộn, nên vẫn chưa thể thực hiện được. Làng Thanh Điền cách Mát-xcơ-va hơn bốn trăm dặm, dinh thự của Leo Tolstoy nằm ở đây. Sau Cách mạng tháng Mười, dinh thự được bảo tồn nguyên vẹn, do Ủy ban Nhân dân Giáo dục quản lý, được đổi thành Nhà trưng bày dinh thự Tolstoy. Vào tháng 10, vừa vặn gặp lúc trường nữ sinh thí nghiệm mẫu số một thuộc Sở Giáo dục Mát-xcơ-va có một lớp học sinh sau khi đọc các sự tích văn học của Tolstoy, muốn đến làng Thanh Điền du lãm thực tập, thế là Cù Thu Bạch, Lý Tông Vũ (Nhu Sư Hoa đã đi Berlin vào khoảng tháng 5) liền nhân cơ hội đó đi cùng.

Tối ngày 13 tháng 10, lên tàu hỏa từ ga Kursk ở Mát-xcơ-va, ngày 14 đến Tula, dừng tàu đến tối lại đi, đêm đến thì đến ga Thanh Điền lưu trú. Ngày 15, đi bộ từ ga Thanh Điền, đi về phía dinh thự của họ Tolstoy. Đây là một thời tiết mây thu nhạt nhòa, rừng bu lô tiêu điều, dọc theo rừng cây đứng sừng sững hai bên đường làng, lá đỏ rực rỡ, cầu nhỏ suối nước, nước và mây phản chiếu bập bồng, mọi người bước nhẹ trên đám cỏ tàn, giống như đi trên thảm lông, tâm thần thư thái, thú quê tự nhiên dâng trào. Dinh thự Tolstoy là một pháo đài theo kiểu trung cổ, vốn là di sản của Công tước Volkonsky - nhà mẹ của Tolstoy. Con gái út của Tolstoy, đồng thời cũng là người phụ trách nhà trưng bày là Alexandra ra nghênh đón khách tham quan, và giảng giải nội dung trưng bày bên trong. Điều khiến Cù Thu Bạch cảm thấy kinh ngạc là trong phòng làm việc của Tolstoy lại có cuốn "Đạo đức kinh" do Lão Tử sáng tác bản song ngữ Hán - Anh do Chicago xuất bản. Khi ăn trưa, Cù Thu Bạch cùng em gái vợ của Tolstoy cùng con gái út Alexandra, con dâu phu nhân Andre v.v. ngồi chung bàn, họ liên tục hỏi về tình hình chính trị của Trung Quốc, học thuyết của Lão Tử v.v. Sau bữa ăn, phu nhân Andre thân thiện mời Cù Thu Bạch v.v. đi du ngoạn hoa viên, họ tản bộ trên những con đường nhỏ theo kiểu Pháp, trò chuyện. Cù Thu Bạch hỏi phu nhân Andre cuộc sống thôn quê thế nào? Bà nói: "Cuộc sống thôn quê chẳng qua cũng vì có việc mà thôi, người ở đây ngu ngốc, không có ai để tâm sự, không tránh khỏi buồn bực. 'Anh xem, những người đó, sĩ quan cũ nay đã phản thành người theo giáo phái Hy Lạp, hai vị thái thái họ hàng chúng tôi, suốt ngày chửi rủa chính phủ cách mạng, bình dân nước Nga đối với họ hình như ai cũng có tội vậy, —— chẳng lẽ đây là chủ nghĩa của Tolstoy?……'" Cho nên bà nói rất nhạt nhẽo, ở lại trong làng, nói chi bằng thỉnh thoảng đến nhà nông dân đi dạo, ngược lại có thể giải tỏa tâm sự. ① Họ thong thả bước đến một ngôi nhà nông dân, nữ chủ nhân vốn là nông nô của Tolstoy, còn có một vị khách là người hầu gái gả theo của phu nhân Andre trước kia. Nữ chủ nhân rất nhiệt tình, tiếp đãi họ uống trà —

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 190. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

Ra khỏi nhà nông dân, họ đi tham quan công xã do những người theo chủ nghĩa Tolstoy sáng lập. Chủ nhân công xã hoan nghênh khách Trung Quốc, đồng thời giới thiệu với họ tình hình của công xã. Ông nói, những người theo chủ nghĩa Tolstoy chủ trương phản chiến, họ nhiều lần kháng cự lệnh gọi nhập ngũ, thường xuyên bị bắt, nhưng sau khi ra tù mọi người tổ chức lại, vẫn không chịu làm lính, sau đó được Ủy ban Nhân dân Giáo dục cho phép tổ chức công xã ở đây. Ruộng đất dùng phần thừa ra sau khi chia di sản của Tolstoy cho nông dân. Có bốn mươi bảy desiatin ruộng lúa mì (một desiatin tương đương mười tám mẫu Trung Quốc), hai desiatin vườn rau, ngoài ra có ba mươi lăm desiatin vườn cây ăn quả, trong đó một nửa dùng chung với nông dân trong cùng thôn. Sáu con ngựa, bảy con bò, mười con cừu. Xã viên mười tám mười chín người, đều có thể xuống đồng lao động, xã viên nữ còn may vá dệt lưới, khi bận rộn mùa màng có thể thuê người. Sản phẩm sản xuất hoàn toàn thuộc sở hữu công cộng, làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu; mỗi năm chỉ nộp cho nhà nước năm mươi pood thuế lương thực, tất cả mọi thứ khác đều tự do, hầu như cách biệt với thế giới bên ngoài. Họ dự tính, sản xuất một năm đủ để tự cung tự cấp, có điều, năm nay là năm đầu tiên, vẫn chưa đến mùa thu hoạch.

Trên đường về, Cù Thu Bạch lại đến thăm hỏi nông dân. Một người nông dân nói với anh, do thực hiện thuế lương thực, gánh nặng nhẹ hơn một chút, nhưng cuộc sống vẫn chưa được dư dả. Nhắc đến công xã của những người theo chủ nghĩa Tolstoy, ông nói: Họ đều là sinh viên đại học, dẫu nói là sản xuất hợp tác tập thể gì chứ, rốt cuộc không biết cách làm ruộng lắm. Bốn năm mươi mẫu ruộng đó, theo tôi thấy, chi bằng chia cho tiểu nông chúng tôi thì hơn. Nông dân có quan điểm của riêng họ.

Chuyến du ngoạn làng Thanh Điền khiến Cù Thu Bạch cảm thấy thỏa lòng mãn ý. Anh đã nhìn thấy phong vị cũ của quý tộc Nga vẫn còn đang hấp hối nơi đồng quê, lờ mờ trải qua giấc mộng tàn. Phái duy tâm của trí thức, vận động thôn mới, vẫn đang diễn màn kịch cuối cùng, mặc dù chúng không có sức sống. Cuộc sống của nông dân, vẫn không dư dả; giữa họ và tầng lớp trí thức giàu có, về mặt tình cảm cũng là hai dạng khác nhau. Từ đó anh làm sâu sắc thêm nhận thức đối với xã hội Nga.

Trở về Mát-xcơ-va, vấn đề nông dân vẫn luôn quẩn quanh trong đầu óc Cù Thu Bạch. Vận động thôn mới, mặc dù ở Nga Xô viết vẫn tồn tại cùng nông trại Xô viết, hợp tác xã, nhưng nó rốt cuộc không thể giải quyết được vấn đề nông dân. Anh nói: "Cách mạng vô sản không có sự hỗ trợ của nông dân thì không thể có công hiệu dù chỉ là một tấc, đồng thời nông dân lại là tiểu tư sản, —— đây là điều những người theo chủ nghĩa Mác ai cũng biết." "Hội nghị nông nghiệp gần đây nhiều lần tuyên ngôn nguyên tắc quốc hữu hóa ruộng đất, mà quyền sở hữu sản phẩm tư sản của người sử dụng ruộng đất vẫn được bảo lưu, —— do tâm lý tiểu tư sản của nông dân, trong thế giới hiện thực, buộc phải có chính sách này." ① Cù Thu Bạch cho rằng, Đảng Bolshevik thực hiện quốc hữu hóa ruộng đất là chính sách ruộng đất thời kỳ đầu của cách mạng, hiện nay thời kỳ thứ hai thực hiện chính sách kinh tế mới, là để tăng cường "sự hiệp tiến giữa công nhân vô sản và nông dân tiểu tư sản" ②, tức là củng cố liên minh công nông. Đối với sự phát triển lịch sử và tiền đồ của vấn đề nông dân Nga, Cù Thu Bạch đã viết như thế này: "Sự phát triển của 'tích lũy ban đầu' trong chủ nghĩa tư bản, nhất định khiến nông dân bị phân hóa giai cấp; sự phát triển của công nghiệp quốc gia, nhất định một mặt hấp thu nông dân hóa vô sản, một mặt mở rộng tài chính, ảnh hưởng kỹ thuật về nông thôn, —— sự phát triển của hai bên mang tính tương đối; sau một thời kỳ nào đó, dẫn đến cuộc đấu tranh giai cấp kinh tế vô cùng dữ dội —— sau đó sự thắng lợi của giai cấp vô sản thống trị và sự trỗi dậy của Tây Âu châu, mới dần tạo dựng cơ sở hiện thực của chủ nghĩa xã hội. Quả nhiên, ý nghĩa của cuộc cách mạng Nga không thể dùng mấy chữ này để nói hết, tuy nhiên có thể hiểu rõ rất nhiều: nước Nga không thể trở thành một chế độ thôn mới bị cô lập, mà là một bộ phận trong thế giới cải tạo kinh tế hiện thực." ③ Đoạn văn này, từ liên minh công nông của nước Nga, liên hệ đến liên minh cách mạng trên phạm vi toàn thế giới, cho thấy tầm mắt của tác giả là vô cùng rộng lớn, trong luận điểm của học thuyết chủ nghĩa Mác đã có màu sắc lý luận —

①② "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 241. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

"Đứa trẻ non nớt hoạt bát" của thời đại mới —

③ "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 241. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

Cù Thu Bạch mang theo khát khao hiểu biết cực lớn, đặt chân lên mảnh đất nước Nga, anh ví nước Nga sau cách mạng như một ngọn núi báu muôn màu muôn vẻ, anh muốn dốc toàn lực thu lấy báu vật, để dâng hiến cho tổ quốc đang chịu nhiều đau khổ. Anh làm việc không biết mệt mỏi, học tập một cách ngoan cường khổ cực. Điều kiện sinh hoạt vốn dĩ đã rất gian khổ, anh còn phải thắt lưng buộc bụng, tự nấu ăn và lo toan cuộc sống, ăn rất tệ, thậm chí không được ăn no, ngay cả một chút đường được cấp theo định mức, anh cũng tiết kiệm lại để mua sách. Do đó, chẳng bao lâu sau khi đến Mát-xcơ-va, Cù Thu Bạch đã đổ bệnh. Ngày 11 tháng 3 năm 1921, anh ghi trong nhật ký rằng: "Cuộc sống ở Mát-xcơ-va bắt đầu, việc học tập và khảo sát của chúng tôi vẫn đang vô cùng hứng khởi, thế nhưng do sự khốn khó của đời sống vật chất, rốt cuộc đã ốm đau quặt quẹo đôi chút." ① Trận ốm lần này, khoảng bảy tám ngày mới khỏi hẳn. Đến tháng 7, lại đột nhiên đổ bệnh, nằm liệt giường trọn một tháng. Từ ngày 6 tháng 7 đến ngày 5 tháng 8, không viết lách gì. Đầu tháng 8, qua chẩn đoán của bác sĩ, phổi trái có bệnh, và khuyên anh "về nước thì hơn" ② —

① Sách đã dẫn, tr. 128.

② Sách đã dẫn. tr. 164.

Ngày 4 tháng 8 hộc máu, toàn bộ tháng 8, anh mang bệnh mà chỉ viết được ba bài tản văn. Anh rõ ràng có chút nôn nóng bất an, toàn tâm toàn ý vẫn nghĩ đến công việc: "Sinh khí quặt quẹo sắp cạn kiệt, hết thảy mọi thứ đều dần dần phai mờ trong tâm thần tôi... Trả lại cá tính cho tôi, trả lại tinh thần phục vụ xã hội cho tôi!" ① Anh nguyền rủa bản thân không thích ứng được với khí hậu nước Nga, khơi gợi tâm trạng nhớ quê hương: "Muôn dặm... muôn dặm... sự an ủi dịu dàng, rời xa quê hương xa xôi nhường ấy, sao có thể tận hưởng. ...... Trắng xóa cả trời, kéo dài suốt năm tháng, bóng tuyết thê lương, áp suất không khí cao khiến người ta hô hấp không được thoải mái. Băng... tuyết... bão giông... đâu có sự nuôi dưỡng tâm hồn của cảnh xuân Giang Nam tươi đẹp, hoa thu tranh sắc" ②. Trong giấc mơ, anh đều mơ thấy hoa cải vàng rực, mặt nước ao trong vắt, liễu xanh, đào biếc, ... ở chốn cố viên phương Nam. Thế nhưng, khi anh nghĩ đến tổ quốc sắp trở thành thuộc địa hoàn toàn, "lão gia" tư bản nước ngoài đến rồi, tim anh lại thắt lại, bệnh tình cũng nặng thêm. Bắt đầu từ tháng 9, cơ thể đỡ hơn một chút, công việc phỏng vấn, khảo sát, viết lách của anh lại được khôi phục trở lại. Ngày 16 tháng 9, âm lịch 15 tháng 8 Trung Quốc, Cù Thu Bạch đón nhận Tết Trung thu đầu tiên nơi đất khách quê người ở Mát-xcơ-va. Tình cờ trò chuyện với những người bạn Nga về ý nghĩa của Tết Trung thu, họ cảm thấy rất thú vị, nói rằng biểu tượng đoàn viên này đậm đà ý thơ, xúi giục Cù Thu Bạch mượn phòng của họ để tổ chức tụ họp một lần. Nữ chủ nhân chuyên làm bánh điểm tâm để tiếp đãi khách Trung Quốc. Cù Thu Bạch trong ngày hôm ấy đã viết một bài thơ nhặt đề tựa là "Nguyệt phương Đông", gửi gắm tình cảm tưởng nhớ của bản thân đối với tổ quốc và người thân, đồng thời thăng hoa tình cảm đó lên một cảnh giới cao hơn. "Vạn cổ 'Trung thu', vị nhập âu nhân thi tư từ thuyết. Nguyên vạn tộc cộng 'thiền quyên', đản nguyện 'thiền quyên' niên thiên ức. ...... Âu Á Hoa Nga — tình thiên như nhất." Anh biết bao hy vọng vầng trăng sáng tượng trưng cho sự đoàn viên, hạnh phúc, tốt đẹp, an khang, sẽ chiếu rọi vào tâm khải của nhân dân các dân tộc hoàn cầu qua muôn đời muôn thuở.

Đây là một nỗi lòng cao đẹp biết bao, một niềm tin tươi đẹp biết bao —

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 164—166. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

② Sách đã dẫn, tr. 165.

Trong buổi tiệc tụ họp Tết Trung thu, bà Catherine hỏi thăm tình trạng sức khỏe của Cù Thu Bạch, biết anh đêm nào cũng đổ mồ hôi trộm, ho ra máu, liền hết lời khuyên anh về nước. Đêm khuya tan tiệc trở về nhà trọ, Cù Thu Bạch đến chỗ ở của Quách Chất Sinh, nhắc đến chuyện thân thể bệnh tật tơi tả, những việc phải làm, nên làm, đều không thể làm, chi bằng về nước, may ra còn có thể làm gì đó. Vài ngày sau, Cù Thu Bạch viết thư cho Nhu Sư Hoa ở Berlin, báo cho Nhu biết anh sẽ về nước, thế nhưng anh đối với sự nghiệp "đến để làm nghiên cứu khai thiên lập địa văn hóa nước Nga..." ①, lại vô cùng lưu luyến, bịn rịn không nỡ rời xa. Tháng 10, bệnh tình dần thuyên giảm, anh lại có thể đến dự buổi tối âm nhạc gia đình của nữ sĩ người Nga Dernasya và tiệc gia đình của người bạn công nhân Trung Quốc Lâm Dương Thanh, tâm trạng dường như cũng trở nên khá hơn. Do giao thông ở Siberia vẫn còn khó khăn, số sách mang theo quá nhiều, Cù Thu Bạch đã gác lại ý định về nước ngay. Tâm tư của anh lại chuyển hướng hoàn toàn vào công việc: "Tôi một ngày không đọc, một ngày không 'suy nghĩ', thì trong lòng không thoải mái, —— không thể không làm việc; phải làm việc." ② —

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 181. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

② Sách đã dẫn, tr. 182.

Chớp mắt đã đến ngày 7 tháng 11, kỷ niệm bốn năm Ngày Cách mạng Tháng Mười Nga. Cù Thu Bạch đến nhà máy Dynamo Mát-xcơ-va tức Nhà máy lao động điện lực số 3, tham gia đại hội kỷ niệm của công nhân. Những người đến tham dự đại hội, ai nấy đều hứng khởi dạt dào. "Trong lúc vô tình, chợt thấy Lenin bước lên bàn diễn thuyết. Toàn hội trường đều chen chúc xô đẩy. Chỉ trong vài phút, dường như không kìm được sự kinh ngạc, im lặng trong chốc lát, sau đó đột nhiên tiếng vạn tuế, tiếng vỗ tay vang dội đất trời." "Ánh mắt của quần chúng công nhân, vạn tên một lòng, đều dán chặt vào người Lenin. Mọi người dốc hết tâm lực lắng nghe bài diễn thuyết, không chịu bỏ sót một chữ nào. Khi Lenin nói, dùng những ví dụ vô cùng sinh động, chứng minh chính phủ Xô viết là chính phủ của chính người lao động, trong lòng quần chúng lao động, ý nghĩa này ngày một tăng tiến, ngày một minh bạch: 'Người cầm vũ khí', xưa nay là một thứ đáng sợ trong lòng quần chúng lao động; hiện nay không những không cảm thấy hắn — Hồng quân — đáng sợ, mà còn là người bảo vệ của chính mình.' Mấy câu cuối cùng của Lenin, bị chôn vùi trong tiếng vỗ tay nhiệt liệt." ① Đoạn tản văn tuyệt đẹp tràn ngập cảm xúc này, đã viết ra một cách chân thực sự tin tưởng và tôn sùng giữa quần chúng lao động và lãnh tụ của mình, vô cùng cảm động; tác giả rõ ràng đã gắn kết tình cảm của bản thân với tình cảm của nhân dân lao động cũng như người thầy cách mạng —

① Sách đã dẫn, tr. 203—204.

Cù Thu Bạch đến Nga chưa đầy một năm, qua việc học tập lý luận chủ nghĩa Mác và khảo sát thực tế, đã từng bước tiếp thu tư tưởng cách mạng xã hội của chủ nghĩa Mác, tiếp thu quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử cùng phương pháp phân tích giai cấp, đồng thời dùng nó để chỉ đạo việc khảo sát, viết lách cũng như mổ xẻ và cải tạo tư tưởng của bản thân.

Sự tự cải tạo của Cù Thu Bạch, chủ yếu là phủ định tư tưởng cũ, thói quen cũ của bản thân, từ đó tiến thêm một bước phủ định giai cấp cũ, gia đình cũ. Lúc này, khuynh hướng "lãng mạn phái" tức chủ nghĩa duy vật của bản thân đã được anh nhìn nhận một cách tỉnh táo, "thời thời muốn vượt ra ngoài phạm vi" tức khuynh hướng rời xa hiện thực khách quan, chìm đắm trong phòng sách để suy ngẫm về ý nghĩa nhân sinh. Nếu muốn khắc phục khuynh hướng này, nên "đặt chân lên mặt đất, chăm chỉ thực hành quan sát tường tận, bắt buộc phải nhìn vào cuộc sống hiện thực" ①. Anh nhìn nhận một cách tỉnh táo điểm yếu của một trí thức tiểu tư sản như bản thân, chẳng hạn như sự sám hối, bi thán, thương cảm, tưởng rằng mình không phải là người bình thường v.v., mà những điểm yếu này là thứ mà nhân dân lao động không hề có. Anh khâm phục tinh thần chiến đấu "được duy trì bởi muôn vàn cay đắng của nhân dân lao động Nga", ca ngợi tính cách kiên nghị ngoan cường và tấm lòng lạc quan cởi mở của họ, đem bản thân so sánh với họ, "thầm nghĩ, họ —— những người lao động phi trí lực, —— cho dù có khó khăn đau khổ, có lẽ vĩnh viễn không có cái loại... 'phiền muộn' này của tôi đâu." ② "Bản thân cũng từng cho rằng mình không phải là người bình thường, quay đầu nhìn lại, thì có gì đặc dị đâu, buồn cười thật đấy" ③, anh đưa ra kết luận nghiêm túc: "Nên hòa đồng với đám đông bình thường" ④, tức là bản thân nên hòa đồng với quần chúng lao động bình thường. Anh đã có giác ngộ vô sản mới, mà vứt bỏ đi sự ngu muội tiểu tư sản. Đối với cái nhà thuộc "tầng lớp sĩ phu" của mình, anh dự báo: "Sẽ có một ngày đó, tất cả tầng lớp 'sĩ' đều bị vô sản hóa, khi ấy chúng ta làm những gì chúng ta có thể làm! Sẽ có ngày đó thôi!" ⑤ —

①②③ "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 219, 220. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985?

④ Sách đã dẫn, tr. 183.

⑤ Sách đã dẫn, tr. 211.

Thời kỳ Phong trào Ngũ Tứ, thanh niên trí thức Trung Quốc vì muốn thoát khỏi sự xiềng xích của cái lồng giam chuyên chế phong kiến đã chết cứng mục nát, đã yêu cầu giải phóng cá tính, tôn trọng cái tôi. Cùng với sự tiến triển của thời đại, vấn đề giải phóng cá tính, không thể không gắn kết chặt chẽ hơn nữa với việc cải tạo thế giới khách quan và chủ trương thế giới chủ quan. Cù Thu Bạch chủ trương giải phóng cá tính, nhưng anh phản đối sự tự khẳng định, tự thưởng thức, tự say sưa. Anh nhận thức được rằng "Trong quá trình tiến bộ này của loài người, hoặc có thể dốc hết sức mình cho quá trình này, đồng thời thực hiện cá tính của bản thân, tức là tăng tiến văn hóa của loài người; hoặc mù quáng cố chấp tính văn hóa của một dân tộc, không giỏi dung hợp thích ứng, tự làm mệt mỏi cá tính của mình, hy sinh vì thời đại cũ đã chết; thậm chí phơi bày sự 'vô tri' của mình, chỉ biết như ruồi bu đồ hôi thối, làm chìm đắm cá tính của dân tộc, tàn tưởng cái tôi cá nhân của mình, đi làm kẻ phụ dung cho cái gọi là 'phái mới'." ① Không tự mãn bảo thủ, cũng không làm kẻ phụ dung cho người khác, mà nên tiến cùng thời đại, trong quá trình cải tạo và kiến tạo thế giới khách quan, khiến cho cá tính có được sự phát triển hợp lý. "Như vậy, trách nhiệm của tôi rất rõ ràng. 'Tôi sẽ thành cái gì?' Mong mỏi 'tôi' trở thành một phôi thai văn hóa mới của loài người." ② Lúc này, tình cảm của Cù Thu Bạch, đã hòa quyện với nhân dân lao động và những người cách mạng. Một bài tản văn nhặt đề tựa "Cảm thụ của tâm hồn", xuyên suốt toàn bài ghi lại trải nghiệm và cảm thụ đấu tranh cách mạng do một nhân viên Xô viết tự thuật. Kết luận "'Vì người phục vụ', quên đi cái 'ta' này, 'ta' lại được an nhàn, niệm niệm nghĩ đến 'ta', 'ta' lại càng chịu khổ" ③ của anh ta, rõ ràng cũng là tiếng lòng của Cù Thu Bạch.

"Ta" không phải là đứa con hiếu cháu thảo của thời xưa, mà là đứa trẻ non nớt hoạt bát của "thời đại mới".

Ta tự là tiểu tốt, ta lại được biên vào đội ngũ tiên phong vận động văn hóa thế giới, hắn sẽ mở ra con đường mới cho văn hóa toàn nhân loại. ④ —

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 212—213. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

②④ Sách đã dẫn, tr. 213.

③ Sách đã dẫn, tr. 175.

Tuyên ngôn trang nghiêm và tự hào này, cho thấy người tuyên ngôn không chỉ về mặt quan điểm lý luận, mà còn về mặt lập trường tình cảm, đều đã bắt đầu tiếp thu hệ tư tưởng cộng sản. Thế giới quan của ông bắt đầu chuyển hướng về phía cộng sản. Tuyên ngôn này của Cù Thu Bạch, đã làm một tổng kết nho nhỏ cho tư tưởng của chính mình, đánh dấu sự chấm dứt cái tôi cũ, sự khởi đầu cái tôi mới trong hành trình cuộc đời của anh. Theo chính trí nhớ của Cù Thu Bạch hồi ức trong "Ngày tháng trong trí nhớ", anh vào tháng 5 năm 1921 thông qua sự giới thiệu của Trương Thái Lôi, gia nhập Đảng Cộng sản, làm đảng viên dự bị; cùng năm tháng 9, chuyển thành đảng viên chính thức. Khi đó thuộc tổ chức đảng Nga cộng (bông), đến mùa xuân năm 1922, chính thức gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Do đời sống vật chất giảm sút, khối lượng công việc tăng vọt, cơ thể của Cù Thu Bạch ngày càng tồi tệ hơn. Ngày 15 tháng 12 năm 1921, anh vào ở tại Viện điều dưỡng núi cao Mát-xcơ-va. Ngày 21 tháng 1 năm 1922, dưới sự khởi xướng và chỉ đạo của Quốc tế Cộng sản, Đại hội đại biểu lần thứ nhất các đảng cộng sản và đoàn thể cách mạng dân tộc các nước Viễn Đông được tổ chức tại Mát-xcơ-va. Đại hội lần này được triệu tập nhằm thúc đẩy và cổ vũ sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân các nước Viễn Đông, chống lại và đối kháng với Hội nghị Washington về việc đế quốc chia cắt Viễn Đông. Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Mông Cổ v.v. đều cử đoàn đại biểu đến tham dự. Đoàn đại biểu Trung Quốc bao gồm các thành viên xã hội khá rộng rãi, đại biểu ĐCSTQ là Trương Quốc Đào, đại biểu Quốc dân đảng là Trương Thu Bạch; Cao Quân Vũ, Vương Tận Mỹ, Đặng Ân Minh, Cù Thu Bạch, Lâm Dục Nam, Nhậm Bật Thời, La Diệc Nông, Dũ Tú Tùng, Khả Khánh Thi, Tiêu Kính Quang, Hạ Trung Hàn, Bốc Sĩ Kỳ, Vương Tượng Thiên v.v. là đảng viên Cộng sản, đoàn viên Thanh niên Xã hội chủ nghĩa, cũng lần lượt dự đại hội với tư cách đại biểu các địa phương, các đoàn thể.

Cù Thu Bạch mang theo bệnh tình để tham gia hội nghị. Hơn một tháng ở Viện điều dưỡng núi cao, anh cảm thấy tĩnh lặng, đôi khi cũng cảm thấy tinh thần mệt mỏi. "Đại hội Viễn Đông triệu tập, dùng đến 'đứa trẻ phương Đông' này tôi đây, thế là ra khỏi núi cao —— bỗng nhiên hô hấp thông suốt, giống như buổi sáng mùa hạ dài, lên núi cao mà ngắm rạng đông" ①. "Một nhìn Viễn Đông, ánh lửa đỏ tía, càng chuyển càng sáng, những cụm mây rực lửa, hùng vĩ từ chân trời chiếu thẳng tới, hắt ánh lửa hừng hực, vành hào quang quay cuồng, —— ơ kìa! Rạng đông, rạng đông! Lúc này lúc ấy, chưa thấy mặt trời chói chang —— có lẽ mây đen chợt che khuất, ánh sáng bỗng chuyển thê lương u ám, nếu không thì cũng chỉ nhìn từ xa điềm báo trước, cách xa ánh hào quang; thế nhưng có thể chắc chắn rằng, mặt trời thần thánh, có rạng đông màu đỏ làm tiền hô hậu ủng, chẳng bao lâu nữa, ánh sáng hiện ra khắp vũ trụ, tràn ngập muôn khe núi." ② Cù Thu Bạch dùng tâm trạng hân hoan, cảm giác chấn động, không kìm được mà tự nhìn mình là rạng đông. Anh dùng ngôn ngữ ý thơ đậm đà để diễn tả sự tư biện triết học sâu sắc. Anh dùng "mây đen" để ví von các thế lực phản động đế quốc và phong kiến, dùng "rạng đông", "mặt trời thần thánh" để tượng trưng cho phong trào giải phóng dân tộc phương Đông đang phát triển mạnh mẽ và tất yếu đi đến thắng lợi cuối cùng. Tác giả bằng trí tưởng tượng rực rỡ, khí thế bàng bạc, bộc lộ một tinh thần chiến đấu phấn chấn tiến thủ và niềm tin kiên định tất yếu đạt được mục đích. Đoạn tản văn "Rạng đông" này, cũng giống như rất nhiều bài viết trong hai tác phẩm tản văn "Hành trình đói nghèo", "Lịch sử trái tim kinh đô đỏ" mà Cù Thu Bạch viết trong hai năm ở Mát-xcơ-va, bằng sự suy ngẫm nghiêm túc, sâu sắc của anh đối với các vấn đề xã hội, nhân sinh, đã thể hiện tầm mắt cao xa, tầm nhìn rộng lớn của anh, bộc lộ tinh thần phấn phát, sục sôi, chấp nhất, theo đuổi của anh, thể hiện cá tính vô cùng đậm chất thi sĩ của mình, đặc biệt bằng phương thức miêu tả hiện thực đặc trưng của mình, đã trưng bày một bầu trời văn học mới. Phong cách này, vẫn luôn được duy trì trong các bài tản văn của Cù Thu Bạch, cho đến thời kỳ sau cũng là như vậy. Đương nhiên, do sự hun đúc của văn học cổ điển từ thỏ thẻ còn nhỏ, ngôn ngữ tản văn của anh mang theo dấu vết văn ngôn rõ rệt hơn một chút, đây là đặc điểm tản văn của anh, cũng là khuyết điểm tản văn của anh —

①② "Tuyển tập Cù Thu Bạch", Phản văn học, tập 1, tr. 229. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1985.

Tham gia hội nghị Viễn Đông, thực sự khiến Cù Thu Bạch quá đỗi phấn khích. Thế nhưng, bệnh tình của anh vốn dĩ không hề nhẹ, bác sĩ nói một bên phổi của anh đã bị hoại tử, chỉ có thể trụ được hai ba năm. Anh ngoài việc làm đại biểu tham gia hội nghị, còn đảm nhận công tác phiên dịch cho hội nghị, vô cùng vất vả. Do đó, khi lễ bế mạc đại hội chuyển đến tổ chức tại Petrograd, anh liền đổ bệnh. Anh miễn cưỡng đi từ đại sảnh hội nghị của nghị viện đế quốc cũ về khách sạn Quốc tế, đờm có máu lại xuất hiện. Anh sốt cao mê man bốn năm ngày. Ngày 7 tháng 2, trong trạng thái mơ màng mờ mịt, được đưa trở lại Mát-xcơ-va, lại vào ở Viện điều dưỡng núi cao. Trên giường bệnh, anh kéo đèn chùm xuống buộc vào thành giường, nằm trên giường đọc sách, phủng gối viết lách. Từ ngày 9 tháng 2 đến cuối tháng 3, lần lượt viết thành các bài "Thành phố Peter", "Tuyết Nga", "Tiếng nói mỹ nhân", "A Di Đà Phật", "Thôn mới", "Biển", "Sông Nghiêu Tử", "Hiện thực mới", "Đời sống" v.v. Khoảng giữa tháng 4, ra khỏi Viện điều dưỡng núi cao, lại liên tiếp viết các bức thư tín "Năm thứ tư của nước Nga đỏ", "Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ chín", "Á - Âu và nước Nga Xô viết năm 1922", "Đại hội lần thứ XI của Đảng Cộng sản toàn Nga", "Ngoại giao Trung - Nga sau Hội nghị Genoa", "Mặt trận thống nhất lao động thế giới và Mát-xcơ-va", "Giai cấp trí thức và quốc gia nông lao", "Hội nghị Hague và nước Nga", "Luật bảo hiểm lao động mới định của Âu Nga", "Sự phát triển mới của thương mại nội địa Âu Nga", "Tương lai kinh tế Âu Nga sau Hội nghị Hague", "Mùa màng bội thu năm 1922 của nước Nga Xô viết", "Nguyên nhân của chính sách kinh tế mới, kết quả của tư tưởng chính trị cũ", "Tương lai kinh tế của nước Nga nông lao" v.v., gửi từ Mát-xcơ-va cho "Báo Sáng" ở Bắc Kinh. "Báo Sáng" đối với các bản thảo gửi đến của Cù Thu Bạch, đều gắn tiêu đề "Thư tín Mát-xcơ-va", đăng chuyên mục. Từ tháng 7 đến tháng 11 năm 1922 tổng cộng đăng mười bảy bức thư tín (trong đó có những bài viết được đăng tiếp kỳ bốn, năm lần). Có thể nói như vậy, Cù Thu Bạch là người tiên phong báo chí đầu tiên sau Cách mạng Tháng Mười Nga có hệ thống đưa tin về tình hình nước Nga Xô viết cho nhân dân Trung Quốc.

Từ ngày 5 tháng 11 đến ngày 5 tháng 12 năm 1922, Đại hội đại biểu Quốc tế Cộng sản lần thứ tư lần lượt được tổ chức tại Petrograd và Mát-xcơ-va, Đảng Cộng sản Trung Quốc cử đoàn đại biểu do Trần Độc Tú, Lưu Nhân Tĩnh v.v. hợp thành tham dự đại hội. Cù Thu Bạch với tư cách là phiên dịch viên của đoàn đại biểu ĐCSTQ, cũng tham gia đại hội. Hội nghị thảo luận vấn đề phương Đông, thông qua "Vấn đề phương Đông (đề cương)", chỉ ra sự trỗi dậy mạnh mẽ của phong trào cách mạng dân tộc Trung Quốc, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thiết lập mặt trận thống nhất chống đế quốc. Hội nghị còn định ra "Nghị quyết của Đoàn Chủ tịch Quốc tế Cộng sản về vấn đề quan hệ giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc dân đảng" (ngày 12 tháng 1 năm 1923) tức "Nghị quyết tháng Giêng", tư tưởng cơ bản trong đó là phát triển mặt trận thống nhất cách mạng hợp tác Quốc - Cộng.

Sau khi đại hội kết thúc, Trần Độc Tú xét thấy nhu cầu đấu tranh cách mạng trong nước, đã mời Cù Thu Bạch về nước công tác. Cù Thu Bạch cũng cân nhắc việc ở Nga Xô viết "nghiên cứu lý luận triết học xã hội lâu như vậy, mà đời sống xã hội hiện thực chỉ có hoàn cảnh lịch sử và hiện nay của nước Nga, còn xã hội Trung Quốc thì sao? Sách Trung Quốc ở đất khách không có, chưa nói đến việc không thể nghiên cứu hiện đại, ngay cả lịch sử cũng không thành." ① Thế là quyết định về nước —

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch" bản 4 tập, tập 1, tr. 203. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1953.

Ngày 21 tháng 12 năm 1922, Cù Thu Bạch từ biệt Mát-xcơ-va nơi anh đã sinh sống và làm việc suốt hai năm, lên đường trở về nước.

Rời xa mảnh đất nước Nga đã gắn bó tròn hai năm, Cù Thu Bạch cảm khái khôn nguôi. "Tôi rời nước Nga, thực sự có chút cảm khái lưu luyến không nỡ rời —— cái loại khí tượng mộc mạc tự nhiên, nội lực sinh sôi, phơi phới hướng lên ấy có chỗ khiến người ta lưu luyến, mặc dù cũng có không ít sự ngốc nghếch hồ đồ lú lẫn, nhưng cũng không hại gì đến việc nó là quốc gia mới số một thế giới —— quốc gia của người nông lao." ① Chính là ở trong một quốc gia như thế này, qua hai năm rèn luyện, học tập, suy ngẫm, tìm tòi, Cù Thu Bạch trẻ tuổi đã bắt đầu bước vào độ chín muồi, xảy ra sự biến chất về mặt thế giới quan, trở thành một người theo chủ nghĩa Mác. Anh sẽ trở về cố viên —

Tổ quốc đang chịu nhiều đau thương khổ nạn, dâng hiến toàn bộ tuổi thanh xuân và trí tuệ của mình —

① "Tuyển tập Cù Thu Bạch" bản 4 tập, tập 1, tr. 206. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, ấn bản năm 1953.