Phóng viên đặc phái của tờ "Sáng báo"

Mùa thu năm 1920, "Sáng báo" ở Bắc Kinh và "Thời sự tân báo" ở Thượng Hải để trực tiếp phỏng vấn và đưa tin về tình hình lớn trên thế giới, đã quyết định phái một nhóm phóng viên thường trú nước ngoài, chia nhau đi các nước Anh, Mỹ, Pháp, Đức, Nga. Hai tòa soạn đã đăng một bản "Thông cáo chung", trong đó có đoạn: "Báo chí nước ta vốn không có đặc phái viên ở nước ngoài để dò tìm chân tình các nước, cho nên tin tức về âu Mỹ có nhiều điểm sơ lược, người trong nước đối với đại thế thế giới, cũng thường vì nghiên cứu khó khăn mà ngày càng cách biệt đạm bạc, đây thực là một khuyết điểm lớn của báo ta. Hai báo chúng ta thấy vậy, nên đặc biệt cùng quyên góp kinh phí, tuyển phái chuyên viên, chia nhau đi các nước âu Mỹ đảm nhiệm việc điều tra thông tin, mong góp một phần nhỏ thiên chức của chúng ta, để mở ra một kỷ nguyên mới cho giới báo chí vậy."①——

① Được tờ "Sáng báo" Bắc Kinh đăng tải lần đầu vào ngày 28 tháng 11 năm 1920, và tiếp tục đăng lại thông cáo này mỗi ngày cho đến tận ngày 16 tháng 12.

Cù Thu Bạch nhận lời mời của "Sáng báo" Bắc Kinh, chuẩn bị với tư cách là phóng viên đặc phái của tờ báo này, lên đường đi Mát-xcơ-va.

Trung Quốc lúc bấy giờ, là một "chốn mơ màng ngọt ngào"① "u ám, đen ngòm, gió lạnh cắt da, tanh tưởi ẩm ướt". Không có ánh nắng, không có ánh sáng, không có lối đi. Những con người sống ở đây, ngủ mê mệt, mất đi giác quan thị thính, không tài nào phân biệt được đường đi; những người bắt đầu thức tỉnh, dưới môi trường phức tạp hỗn loạn và ảnh hưởng của các trào lưu tư tưởng khác nhau, tư tưởng hỗn loạn đến đáng sợ. Lúc này, nước Nga láng giềng cận kề của Trung Quốc, đã xảy ra cuộc Đại cách mạng vô sản chấn động trời đất. Trong tâm khảm của những thanh niên Trung Quốc đã thức tỉnh, nước Nga sau cách mạng chính là nơi "rực rỡ trang nghiêm, ánh sáng tươi đẹp, thứ ánh nắng chưa từng thấy bao giờ", là "nơi rực đỏ ánh sáng tươi đẹp"②. Ở đó có chân lý khiến con người thức tỉnh, có ngọn lửa đưa Trung Quốc từ bóng tối bước tới ánh sáng. Những thanh niên thức tỉnh có chí cứu nước cứu dân, nên đến đó để học lấy chân lý, đem nó truyền bá cho đại chúng lầm than của Trung Quốc; lấy được ngọn lửa, đem nó thắp lên trên mảnh đất tối tăm của Trung Quốc. Chờ đợi là không được, "cần phải tự mình ra tay", "vạch mớ chướng ngại dày đặc", "mở ra một con đường quang minh cho mọi người", "gánh vác một phần trách nhiệm phát triển tư tưởng hồi sinh của Trung Quốc". "Yêu cầu bên trong" mãnh liệt này đã thúc giục Cù Thu Bạch đi đến nước Nga——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 3. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

② Sách đã dẫn, trang 4—5.

Lúc này, từ Trung Quốc đi xa sang nước Nga, không phải là một việc dễ dàng. Nước Nga Xô-viết sau cách mạng, dưới thảm hoạ can thiệp vũ trang của chủ nghĩa đế quốc và nội chiến, đang ở vào hoàn cảnh vô cùng khó khăn. Theo lời kể của Tiêu Kính Quang, người lúc bấy giờ sang Nga du học, nhớ lại thì:

Những vết thương chiến tranh của nước Nga Xô-viết vẫn còn rành rành trước mắt. Nhà máy, hầm mỏ bị phá hoại nghiêm trọng phải đình sản, nông thôn hứng chịu tai họa binh đao, bị cướp phá sạch bách, thiên tai nhân họa, mất mùa đói kém, nhân dân nghèo đói khốn quẫn, đủ loại vật tư vô cùng thiếu thốn. Đâu đâu cũng chi chít vết đạn, đường sá cầu cống bị phá hoại trông không ra hình thù gì, toàn nước Nga chìm trong nạn đói phổ biến, mỗi ngày đều có người chết đói bên đường.①——

① Tiêu Kính Quang: "Trước và sau khi sang Xô-viết học tập", "Tư liệu Lịch sử Cách mạng" tập 3. Nhà xuất bản Tư liệu Văn sử bản năm 1981.

Chủ nghĩa đế quốc quốc tế và các thế lực thống trị phản động Trung Quốc, mặc sức công kích nước Nga Xô-viết là "hồng thủynhãnh thú", là "chủ nghĩa đế quốc sắc đỏ". Ngay cả những người không có ác ý với cách mạng Nga, cũng coi nước Nga Xô-viết là "quê hương của nạn đói", coi Đảng Bốt-sê-vích là "đảng nghèo". Cho nên, khi Cù Thu Bạch quyết định đi Nga Xô-viết, liền lập tức vấp phải sự phản đối của họ hàng thân thiết.

Người anh họ Cù Thuần Bạch kiên quyết phản đối Cù Thu Bạch đi Nga Xô-viết, nói đây là "tự lao vào chốn tử địa". Cù Thu Bạch lại giữ vững tôn chỉ, cho rằng bản thân mình "không phải đi vì sống mà là đi vì chết, luận điểm hoàn toàn khác nhau, nên cũng không chịu khuất phục"①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 17. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Sau khi quyết định đi Nga, Cù Thu Bạch bận rộn làm một số công việc chuẩn bị, đồng thời từ biệt họ hàng thân thiết.

Đầu tháng 10 năm 1920, Cù Thu Bạch lặn lội gió bụi đến Tế Nam, Sơn Đông để thăm cha là Cù Trí Binh①. Cù Trí Binh lúc này ở tại số 15, đường phía bắc phố Nương Nương Miếu (nay là phố Đái Tông) trong thành Tế Nam, nhà của Vương Phước Sinh. Vương là người Giang Tisu, từng làm Tri sự huyện Nhạc Lăng, Sơn Đông. Phía tây nhà họ Vương giáp với Bách Hoa Châu bên bờ nam hồ Đại Minh, cách bến phà Tước Hoa Kiều chưa đầy trăm bước——

① Cù Trí Binh năm 1922 được trường Tư thục Mỹ thuật Sơn Đông mời làm giáo viên vẽ tranh sơn thủy. Năm 1929 đổi thành trường Trung học Tư thục Ái Mỹ, dạy khoa sư phạm nghệ thuật. Về già ở "Ngộ Thiện Sã" — nơi tập trung các nhân sĩ Đạo giáo ở Tế Nam, sau khi hội này giải tán thì chuyển đến cư ngụ tại "Chính Tông Đàn". Ngày 19 tháng 6 năm 1932, bệnh mất tại "Hội Cứu tế Chính Tông" ở phố Đông Yến Oa ngoài cửa nam Tế Nam. Di thể được an táng tại "Nghĩa trang công cộng Sơn Đông số 2" nằm giữa sườn tây núi Thiên Phật và sườn đông núi Mã An ở Tế Nam. Văn bia trên mộ: "Mùa hạ năm Nhâm Thân, tháng 5, ngày 16, giờ Thân thọ chung tiên khảo Trí Binh công chi mộ. Vũ Tiến bất hiếu nam Cù Nghiêu kính lập".

Một buổi tối, trong quán rượu nhỏ bên bờ hồ Đại Minh, hai cha con, cùng với một người đạo hữu của cha, vây quanh một chiếc bàn tròn nhỏ. Trên bàn bày mấy món nguội món nóng, trên lò đang hâm rượu. Đối với người cha mà nói, đây là tiệc tiễn con trai sắp đi xa rời đất nước, còn đối với người con mà nói, thì là để trước khi rời khỏi tổ quốc mà tận hiếu một phen với người cha lâu nay ăn nhờ ở đậu, cô độc không nơi nương tựa. Hai cha con tuy gượng cười, nhưng trong lòng đều là nỗi cay đắng khó nói thành lời. Cha tuổi đã xấp xỉ lục tuần, lâu nay nghèo túng khốn cùng, cuộc sống bị bệnh tật lo âu hành hạ, khiến ông trông già đi trước tuổi. Ông không giống như họ hàng thân thích ở Bắc Kinh, cố chấp phản đối Cù Thu Bạch đi xa. Ông biết quyết tâm của con trai, dẫu có ngăn cản cũng không cản nổi. Ông đầy lưu luyến và thâm tình dặn dò con trai rằng: "Con đi chuyến này... đến đâu thì tự lo liệu cẩn thận, hiện nay giao thông thế giới thuận tiện, con đường xa vạn dặm, cũng chẳng tính là sinh ly tử biệt gì... chỉ cần bản thân con đừng quên bổn phận của chính mình. Trách nhiệm trên vai con rất nặng nề đấy!"① Khiến trong lòng Cù Thu Bạch nóng lên, nước mắt đã ngấn quanh hốc mắt——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 7. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Ba người đều đứng dậy, dọc theo bờ hồ Đại Minh, tản bộ tùy hứng. Gió thu đêm khuya, không tránh khỏi có chút hơi lạnh. Đối diện với cảnh tượng tiêu điều này, lại thêm sắp phải chia tay xa xôi, lòng hai cha con càng thêm gần gũi không nỡ rời xa. Trở về phòng, hai cha con lại trò chuyện suốt nửa đêm.

Sáng sớm hôm sau, Cù Thu Bạch bịn rịn từ biệt cha, rời khỏi Tế Nam.

Sự khích lệ của cha đã củng cố thêm quyết tâm đi xa của Cù Thu Bạch. Trở về Bắc Kinh, anh bắt đầu thu dọn hành lý, chuẩn bị lên đường.

Sắp rời khỏi Bắc Kinh rồi, rời khỏi ngôi nhà của người anh Thuần Bạch đã ở nhờ hơn ba năm nay. Càng đến lúc này, tâm trạng ý niệm của Cù Thu Bạch lại càng lưu luyến gia đình ấm cúng, an nhàn tĩnh lặng này, ngay cả hoa cỏ mùa thu trong chiếc sân nhỏ này, anh cũng cảm thấy đã phụ lòng tốt của chúng. Mấy ngày nay, buổi tối trở về nhà, anh đều trò chuyện phiếm cùng anh dâu và anh trai. Người anh Thuần Bạch vốn một mực kiên quyết phản đối anh đi Nga, nay thấy Thu Bạch mọi việc đều đã quyết định, cũng không làm khó dễ nữa, ngược lại còn khích lệ Thu Bạch sau khi sang Nga thì dốc lòng nghiên cứu học vấn, chớ có bỏ dở nửa chừng. Sự quan tâm ân cần này, trái lại khiến cho Thu Bạch vốn có lý trí mạnh mẽ phải xúc động cảm xúc, bùi ngùi hoài niệm mãi không thôi. Đối với người anh họ dùng "đạo đức cũ của gia đình" để nuôi dưỡng anh này, Cù Thu Bạch đôi khi vì chí hướng khác biệt, không chịu khuất phục, nhưng giờ phút này sắp chia tay xa xôi, lại cảm thấy tình nghĩa anh em có chút khó dứt bỏ.

Chuyến đi xa lần này của Cù Thu Bạch, suýt chút nữa giống như "xuất thế" vậy, mọi chuyện vụn vặt, đều cần phải thu xếp lại cho gọn gàng. Những món nợ do người mẹ để lại khi qua đời, cần phải có người tạm thời ủy thác; thơ từ cổ văn từng làm thuở trước, cần phải sắp xếp lại, người cha muốn giữ lại làm kỷ niệm; những người bạn thuở nhỏ, tuy ở tận Giang Nam, không thể bắt tay từ biệt, cũng phải viết thư từ giã. Khi viết thư, anh không kìm lòng được mà nhớ đến hai người chị con bác (dì).

Một người là người chị con bác sớm góa chồng, hiện nay thui thủi một mình mang theo một đứa con trong bụng sống bơ vơ nghèo khổ trong nhà mẹ đẻ sắp phá sản, nỗi đau đớn tinh thần không thể diễn tả bằng lời.

Lại có một người chị con bác nữa, mất mẹ từ nhỏ, lớn lên cùng Cù Thu Bạch. Nhà chị ấy cũng là một gia đình sĩ phu đã phá sản, chồng là giáo viên tiểu học, con cái một bầy đông đúc, ngửa mặt trông lên cúi mặt trông xuống, vô cùng khó khăn. Chị ấy sâu sắc cảm nhận được nỗi thống khổ của người phụ nữ Trung Quốc, thường hay sinh ra hoài nghi đối với cuộc đời, nhưng chị ấy thì há có thể giải quyết được gì chứ?

Đêm khuấy thanh vắng, Cù Thu Bạch dưới ánh đèn mờ ảo, nâng bút viết thư, lại không hạ bút xuống được. Anh nghĩ: "Nhắc lại chuyện cũ thì có ý nghĩa gì? Cuộc sống khó khăn, tâm trạng tồi tệ, muốn có được sự an ủi của người thân cận, đây cũng là tình người, nhưng biết bắt đầu từ đâu! Những lời suông của người thân dẫu tốt hơn món quà của kẻ thù, rốt cuộc cũng chẳng ích gì cho việc. Hơn nữa họ hàng thân thích của tôi mỗi người có nhân sinh quan giai cấp riêng của mình, nói ra theo sự thật, lại sợ lời không hợp ý, uổng phí công sức. Đời sống xã hội Trung Quốc, giống như giấc mộng mờ ảo buổi sớm mai, mơ hồ lắm. Mọi người chỉ biết 'thời vận sai lầm mệnh vận trắc trở', nào biết trong chiếc màn của cuộc sống có những con độc trùng to lớn cho đến muỗi mòng, đang tranh nhau hút lấy tinh huyết của họ? Những nghi vấn về sự sống trong đại thế giới không cần phải nhắc tới. Phía sau vấn đề cơm ăn áo mặc của mỗi người, đều ánh lên hiện tượng kinh tế thế giới, —— giống như một con quỷ lớn cứ khoác lên những con số dương do chúng cộng vào những dấu trừ vậy. Họ làm sao có thể hiểu được! Tôi làm sao có thể từng người một ban cho sự an ủi!"①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 18. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Mấy bức thư từ biệt, rốt cuộc cũng viết xong.

Mấy gia đình họ hàng thân thích ở Kinh - Tân, Cù Thu Bạch đều lần lượt đến tận cửa bái biệt.

Người ở Thiên Tân, là một người chị con bác của anh. Anh rể là một kẻ nghiện thuốc phiện, làm việc ở cục đường sắt. Người chị con bác này, vốn là một mỹ nhân nổi tiếng ở quê nhà, nay đã trải qua bao biến đổi cuộc đời, nỗi đau đớn của đời sống gia đình giống như gió cuồng mưa lũ quét sạch xuân ý, chị ấy đã không còn cái thú vị phong vận như thuở nào nữa. Chị ấy nhìn thấy Cù Thu Bạch, chỉ toàn kể lể khổ sở. Sau khi uống rượu mạnh Brandy, hơi men rần rần ấm áp, mọi người vừa ăn bánh trà, vừa đối diện với ngọn đèn thuốc phiện mà trò chuyện. Anh rể chỉ vào ngọn đèn thuốc phiện mà nói: "Tôi một tháng kiếm được năm sáu mươi đồng, cái thứ này trái lại ngốn mất của tôi sáu mươi đồng. Cô xem sống thế nào đây?" Người chị nói: "Anh ấy trước kia hành nghề y cũng còn kiếm được mấy đồng tiền phụ. Thế mà anh ấy lười biếng chẳng ra gì, thích đi thì đi không thích thì thôi, buôn bán làm sao có thể khá lên được? Chuyện trong cục đường sắt, vẫn là nhờ vào thể diện của 'Đại hảo lão' người Thường Châu chúng ta (đây là tiếng Thường Châu, chỉ các đại quan ở kinh thành) mới kiếm được đấy, thế mà anh ấy cũng một ngày đi, hai ngày nghỉ. Chuyện mà hỏng mất, thì xem thế nào!" Đứa con gái Phong Nhi của họ bỗng nhiên chen lời, con bé ngây thơ nói với Cù Thu Bạch rằng: "Cửu cữu đôi, Cửu cữu đôi. Cùng con lên Bắc Kinh nhé? Đi thăm tam a di, tam a di đợt trước đến nhà con, trò chuyện với nương nương, sau đó không biết sao còn rơi cả nước mắt cơ mà..." Trà nguội rượu tỉnh, Cù Thu Bạch trên con đường đi bộ trở về khách sạn, cảm thấy phố xá phồn hoa của Thiên Tân hình như cũng có vẻ đặc biệt tiêu điều.

Tam a di của Phong Nhi, chính là người em họ tên là San San. Cô ấy vừa từ Giang Nam gả tới gia đình đồng hương họ Vận ở Bắc Kinh, chồng là một thanh niên gia đạo sa sút mà lại vô tích sự. Cù Thu Bạch thuở thiếu niên mỗi khi đến nhà cô ruột ở Hoàn Khê, luôn chơi đùa cùng các chị em họ. Họ giờ đây đều đã lớn khôn, theo cái phương thức cũ tuân theo lệnh của cha mẹ, lời của mối mai thực hiện suốt mấy ngàn năm nay, mà tìm được chốn dung thân cho riêng mình. Cù Thu Bạch gọi San San là Tam muội, thuở nhỏ mối quan hệ thân thiết, xa cách đã mấy năm, nhưng chưa từng quên lãng. Sau khi gặp mặt, cô ấy kể lể với anh về hoàn cảnh của bản thân mình. Cô ấy nói: "Em vừa từ phương nam đến, anh lại chuẩn bị đi phương bắc rồi! ... Em một mình rời xa nhà mẹ đẻ thế này, nơi đây giống như một thế giới khác vậy." Phụ nữ Trung Quốc làm tân nương, là việc quan trọng nhất trong suốt cuộc đời họ, ngoài chồng ra, quan hệ với cha mẹ chồng, chị em dâu, cô bác chồng, đều là những vấn đề lớn khó đối phó mà họ phải đối mặt. Cù Thu Bạch sâu sắc thấu hiểu sự bàng hoàng và bất an trong nội tâm người tân nương, anh vội tiếp lời nói với cô ấy rằng: "Em dâu và cô của em xem ra vẫn là những người tốt." Cô ấy cười khổ một cách gượng gạo, với giọng điệu u sầu và trầm lặng nói: "Cũng đành vậy thôi." Trong mắt cô ấy lộ ra vẻ ngây thơ thuở bé, nhưng lại mang theo đầy nuối tiếc mà nói rằng: "Nghĩ đến lúc chúng ta ở Hoàn Khê, chốn quê mùa, suốt ngày chơi đùa cùng nhau, chuyện gì cũng mặc kệ..."① Tất cả những điều này, đều đã trở thành giấc mộng cũ ấm áp——

① Các đoạn trích dẫn trên, đều xem trong "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 19—21. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Ngày hôm nay, Cù Thu Bạch vốn dĩ muốn thăm Tam muội xong thì về nhà sớm một chút, nhưng chẳng biết từ lúc nào lại trò chuyện với cô ấy đến tận hoàng hôn. Nhà họ Vận ở Nam Hạ Oa khá hoang vu bên ngoài Hòa Bình Môn, Bắc Kinh. Đi bộ từ đây trở về ngõ Thảo Đông Xưởng gần Sùng Văn Môn, phải mất tầm một tiếng đồng hồ. Đêm thu, rừng cây rậm rạp bên cạnh chùa Long Tuyền đưa ra từng đợt âm thanh mùa thu, mây đen kín trời tựa như mực, trên mặt đất là cỏ thu đã héo úa một nửa. Trên đường, người ta hầu như đã về nhà hết rồi, chỉ còn ánh đèn của một hai chiếc xe kéo, chập chờn xa xa gần gần.

Cù Thu Bạch gặp gỡ các chị em họ, nhìn thấy hoàn cảnh tiêu điều của họ, tâm trạng đặc biệt nặng nề và đau xót. Chuyện cũ tựa khói mây, từng bức tranh một lại hiện lên trước mắt, nhưng chúng đã không còn là những thứ mà Cù Thu Bạch lưu luyến nữa, mà là một phần vấn đề xã hội mà anh muốn giải quyết. Anh cảm thấy đau lòng cho hiện thực bi thảm của các chị em họ, bởi vì anh đang khẩn thiết mong mỏi các chị và tất cả mọi người đều có thể sống trong một thế giới mới hạnh phúc tươi vui.

Ngày 15 tháng 10 năm 1920, vào buổi tối, Cù Thu Bạch đến Bắc Kinh Phạn điểm ở ngõ nam Vương Phủ Tỉnh để yết kiến U-lin, đại biểu nước Cộng hòa Viễn Đông Nga Xô-viết, làm thủ tục hộ chiếu xuất ngoại. Sau đó, anh vội vã đến nhà người bạn thân Cảnh Tế Chi. Ở đó, mấy người bạn đang chờ đón sự có mặt của anh, tham gia buổi tiệc tiễn đưa họ. Trong số họ ngoài Cảnh Tế Chi ra, còn có Trịnh Chấn Đạc, Cù Cúc Nông, Quách Thiệu Ngu, Quách Mộng Lương, Quách Thúc Kỳ. Cù Thu Bạch mang theo đầy người bụi đường do cơn gió đêm cuối thu ở Bắc Kinh cuốn lên, bước vào phòng khách nhà họ Cảnh, tháo kính vừa lau vừa đầy vẻ áy náy giải thích với những người bạn đã chờ đợi mình từ lâu về nguyên nhân đến muộn.

"Sáng mai mấy giờ?" Có người hỏi thẳng. "Sáu rưỡi, trời hãy còn chưa sáng cơ." Cù Thu Bạch nói. "Chẳng cần ai tiễn cả, ha! Tiễn ư? Cùng lắm là ra Ga Đông, từ đây đến Xa-ta còn xa lắm đấy, ha ha!" Mặc dù sáng mai Cù Thu Bạch đã sắp bước lên chuyến hành trình xa xôi, nhưng anh vẫn mang vẻ phóng khoáng bất cần đời như vậy.

Mọi người nhắc đến mùa đông khắc nghiệt của nước Nga, lo lắng Cù Thu Bạch gầy gò đến chiếc áo đại y bằng da còn không có, e rằng vừa đến Cáp Nhĩ Binh là lạnh đến mức không chịu nổi.

Một số bạn bè, vẫn muốn khuyên Cù Thu Bạch từ bỏ dự định đi Nga. Cù Thu Bạch bình tĩnh mà lại nhiệt liệt nói với các bạn về kết luận mà anh đã suy nghĩ đi suy nghĩ lại mấy ngày nay. Anh nói một tràng dài:

Tư tưởng không thể cứ hỗn loạn mãi như thế này được. Chúng ta đối với xã hội tuy không có trách nhiệm nào phải gánh vác, nhưng đối với yêu cầu của tâm hồn chúng ta, thì phải gánh vác trách nhiệm tuyệt đối. Lý luận duy thực đã sắp xếp nền tảng mấy chục ngàn năm cho mọi mặt của đời sống con người. —— Không cần tôi phải tranh luận với các bạn. Chúng ta mỗi người chiếu theo giới hạn năng lực của bản thân, thích ứng với yêu cầu của tâm hồn mình, vứt bỏ tất cả để bắt tay tiến hành.

... Thanh Quản Dị gọi núi Thủ Dương của Bá Di Thúc Kỳ là quê hương của nạn đói, —— thực lực yêu cầu trong tâm lý thực tế của họ, còn mạnh hơn khao khát kinh tế muốn ăn "thục lương nhà Chu" của ông ta. —— Tôi bây giờ đã có quê hương của nạn đói cho riêng mình rồi, —— nước Nga Xô-viết. Nước Nga ăn thế nào, mặc thế nào, ... đói, rét ... tạm thời không bàn tới, ...

Nước Nga từ đầu đến cuối vẫn là quốc gia cách mạng xã hội đầu tiên trên thế giới, trung tâm điểm của cách mạng thế giới, nơi tiếp giáp giữa văn hóa Đông và Tây. Tôi tạm thời không hỏi thủ đoạn thế nào, —— không thể làm phóng viên tin tức của "Sáng báo" mà dùng danh nghĩa phóng viên tin tức để đi, tuy không có năng lực, vẫn cứ phải miễn cưỡng; không nên làm phóng viên tin tức của "Sáng báo", mà lại gánh vác trách nhiệm của phóng viên tin tức, tuy đang ở trong trào lưu tư tưởng không thể xác định ("Sáng báo"), mà lại muốn níu giữ trào lưu, cũng coi như liều lĩnh cực độ, —— mà đã định "tư tưởng không có của riêng", tôi đã quyết định đi rồi. ... Hiện nay mọi thứ đều đã chuẩn bị sẵn sàng, ngày mai liền lên đường, ... Chư vị đồng chí hãy tự nỗ lực tiến lên nhé!①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 31. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Bạn bè mang theo tâm lý khâm phục và ngưỡng mộ, nhìn Cù Thu Bạch. Đêm nay, thần thái trên khuôn mặt Cù Thu Bạch, vượt trội hơn cả cơ thể gầy yếu của anh, lời nói vừa nhanh vừa vang sảng, giống như mọi khó khăn mọi lo lắng đều không hề vướng bận trong lòng, một chiến sĩ kỳ cựu dày dặn kinh nghiệm. Dẫu có hơi mệt mỏi, anh vẫn vực tinh thần lên.

Ngày hôm sau, sáng sớm tinh sương ngày 16 tháng 10, Cù Thu Bạch, Lý Tông Võ, Du Tụng Hoa ba người lên chuyến tàu đỗ tại ga Bắc Kinh, bắt tay từ biệt lần lượt với Cù Thuần Bạch, Cù Cúc Nông, Trịnh Chấn Đạc, Cảnh Tế Chi cùng người thân bạn bè đến ga tiễn đưa. Ngày hôm đó đến Thiên Tân, Cù Thu Bạch lại đến nhà người chị con bác thứ hai để từ biệt. Buổi tối, anh ngủ tại chỗ của Trương Thái Lôi, Trương Chiêu Đức, Ngô Bính Văn ở trường Đại học Bắc Dương, gác chân lên nhau trò chuyện thâu đêm. Tiếng ồn ào của xe điện Thiên Tân, tiếng cào mạt chược của mấy tên đại gia trong khách sạn, tiếng ép rượu của mấy vị quan mới trong quán rượu, đều được đưa vào làm đề tài trò chuyện của mấy người bạn trẻ.

Trịnh Chấn Đạc, Cù Cúc Nông, Cảnh Tế Chi tiễn biệt Thu Bạch xong, lại lần lượt viết thư viết thơ từ Bắc Kinh gửi đến Thiên Tân. Sáng ngày 18, Cù Thu Bạch nhận được thư thơ, lập tức viết thư hồi âm, kèm theo thơ họa đáp lại. Trong thư viết rằng: "Chúng tôi tối nay đáp chuyến tàu muộn đi Phụng, từ đây càng đi càng xa rồi. Càng đi càng xa, phía trước trong màn đêm u ám vươn ra một tia sáng để chào đón chúng tôi, chúng ta có xứng đáng được chào đón không? Chư vị hãy ngẫm lại xem! Chúng ta thế mà chỉ có quyết tâm tiến bước theo 'tự nhiên'. —— Không sáng tạo thì tự sáng tạo! Không hòa hợp thì tự hòa hợp! Thơ các vị gửi chúng tôi đã nhận được, cảm ơn nhé! ... Cúc nông thúc nha! 'Hái được trăm hoa thành mật ngọt, vì ai vất vả vì ai thơm'??? Ý nghĩa chuyến đi của chúng ta, nằm ở mấy dấu chấm hỏi này. Bi kịch đổ máu, đại hội ca múa, chúng ta đều sẽ mỉm cười điềm tĩnh để tham dự. Các vị nghĩ thế nào?" Và kèm theo bài thơ——

Từ quốc đáp "Nhân đạo"

Đi về không vướng bận,

Đi về không vướng bận! ...

Nói gì đến sáng tạo, biến đổi?

Chẳng qua chỉ làm kẻ đưa thư.

Vất vả cực nhọc, cực nhọc vất vả,

Mấy bận bánh xe quay dồn dập.

Thúc giục ta, có "ý chí vũ trụ".

Chào đón ta, có "sự hài hòa của tự nhiên".

Nếu nói là ——

Hái hoa ủ mật:

Mật ong thành thì trăm hoa tàn,

Quay đầu nhìn lại, mây rực rỡ.

Tựa hành lý làm tại Thiên Tân

Nhà thơ tự ví mình là người đưa thư, bày tỏ mong muốn không chút vướng bận đi đến nước Nga Xô-viết để khảo sát và đưa tin tình hình thực tế cách mạng Nga. Con đường phía trước tuy gập ghềnh trắc trở, nhưng thứ thúc giục nhà thơ rời xa tổ quốc bước lên hành trình gian khổ này chính là "ý chí của vũ trụ", nguyện vọng của nhân dân, mà chào đón nhà thơ, chính là nước Nga mới của "sự hài hòa tự nhiên" sau cuộc đại biến đổi, là thế giới mới rực rỡ sắc màu, khiến người ta khao khát hướng về; thế giới mới này sẽ dần dần vươn rộng mở rộng, bao gồm cả Tân Trung Quốc trong tương lai. Nhà thơ tin chắc rằng, bản thân tuy chẳng qua chỉ là một chú ong nhỏ bé, nhưng khi mật ong đã được ủ thành, nhất định sẽ có ích cho đại chúng nhân dân, có ích cho việc tái tạo Trung Hoa.

Khi đoàn tàu rời khỏi Thiên Tân, Cù Thu Bạch nói với các bạn đồng hành Du Tụng Hoa, Lý Tông Võ rằng: "Chúng ta từ nay tạm thời phải từ biệt xã hội Trung Quốc, tạm rời khỏi giới tư tưởng Trung Quốc rồi. Thơ tôi họa đáp Cúc Nông ngày hôm nay, các anh thấy không? Có thể giữ lại làm chút vết tích tàn phế của giới tư tưởng Trung Quốc ngày nay tháng này năm nay..."①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 37. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Trong tiếng tàu hỏa ầm ì, Cù Thu Bạch kiên nghị mà lại đượm đầy sự ấm áp từ biệt bạn bè, hướng về phương bắc xuất phát. Kẻ nhiệt thành theo đuổi chân lý và ánh sáng này, với sự si mê và dũng khí hiếm có, lấy đắng làm vui, bắt đầu chuyến hành trình gian khổ.

Năm mươi ngày ở Cáp Nhĩ Binh

Năm 1920, từ Bắc Kinh đi Nga, giao thông đường bộ có hai con đường: Một con đường hướng tây bắc, qua Khắc Kiết Đồ — Y-r-cút-x. Một con đường hướng đông bắc, qua Mãn Châu Lý — Xa-ta — Y-r-cút-x. Đi Khắc Kiết Đồ phải đi ô tô từ Trương Gia Khẩu đến Luân Đôn, xuyên qua vùng bụng của ngoại Mông Cổ. Sau chiến tranh Trực - Hoàn, chiếc ô tô do Thư Thụ Tranh điều hành đã bị chia chác xong xuôi. Những chiếc do thương nhân điều hành còn lại thì cũng không mở chuyến nào. Còn về phía Mãn Châu Lý, phỉ trắng Sê-mê-nốp chiến đấu ác liệt với Hồng quân Viễn Đông Nga Xô-viết, mà Cù Thu Bạch và những người khác lại không hề hay biết. Thư ký của U-lin bảo họ rằng, nếu có thể đồng hành với tổng lãnh sự chính phủ Bắc Kinh Trung Hoa Dân Quốc chuẩn bị "lên đường" sang nhiệm sở ở Mát-xcơ-va, chuyến tàu đặc biệt có thể từ Cáp Nhĩ Binh đi thẳng đến Xa-ta.

Cù Thu Bạch và những người khác nghe theo lời của thư ký U-lin, kết bạn đồng hành cùng tổng lãnh sự.

Tổng lãnh sự tên là Trần Quảng Bình, cùng đi có phó lãnh sự Lưu Văn, tùy thí lãnh sự Trịnh Viêm, đoàn gồm ba người. Cù Thu Bạch, Lý Tông Võ, Du Tụng Hoa, cùng đi với họ vào nửa đêm ngày 18 tháng 10 lên chuyến tàu Kinh Phụng rời khỏi Thiên Tân, bắt đầu hành trình đằng đẵng.

Sáng sớm ngày 19, đoàn tàu chạy đến gần Sơn Hải Quan. Nhìn xa một góc đỉnh biển, cát trắng sóng xanh ánh lên mặt trời mọc, mây khói lượn lờ, cảnh sắc kỳ lạ. Tối hôm đó đoàn tàu đến Phụng Tuyên (nay là thành phố Thẩm Dương), đổi sang tàu Nam Mãn, nhân viên trên tàu toàn là người Nhật, ở nhà ga thậm chí đến một công nhân bốc vác người Trung Quốc cũng không thấy bóng dáng. Cù Thu Bạch cảm thấy nơi này "đã giống như một thế giới khác vậy, cứ như bản thân đã đến trong biên giới Nhật Bản rồi ư? ... Hương vị của chủ nghĩa đế quốc, hóa ra là thế này!" Du Tụng Hoa hiểu một chút tiếng Nhật, do anh ấy ra mặt giải quyết giao thiệp, đã bớt đi được rất nhiều phiền toái.

Sáng ngày 20, tàu đến ga Trường Xuân, đổi sang xe khách đường sắt Trung Đông. Cù Thu Bạch bước ra khỏi nhà ga, nhìn ra, đất trời đã tiêu điều đổi sắc, trước nhà ga là một khoảng sân rộng lớn, bốn chạnh rừng lạnh tiêu điều, gió tây thổi lá rụng quét đất sạo sạc, dường như đang nói với mọi người rằng: "Đã đến chốn lạnh giá phương bắc rồi." Phía bắc Trường Xuân là đường sắt Trung Đông, về hình thức đã thu hồi về cho Trung Quốc quản lý, nhưng tất cả nhân viên trên tàu phần lớn vẫn do người Nga đảm nhiệm. Đỗ bên ngoài nhà ga là xe ngựa kiểu Nga, người đánh xe cũng là người Nga, mà người đảm nhiệm việc bảo vệ đường Trung Đông lại là cảnh sát Nhật Bản, họ thỉnh thoảng lại xảy ra dăm ba vụ xung đột nhỏ với cảnh sát Trung Quốc trú đóng bên vệ đường.

Tàu đến ga Cáp Nhĩ Binh, đã là tám chín giờ tối, trời tối mịt. Đoàn Cù Thu Bạch lên xe ngựa, đi một lúc trên con đường đá dăm lổn nhổn, đến khách sạn Phúc Thuận. Sau khi ở lại xong, lại quay về ga lấy hành lý. Ga Cáp Nhĩ Binh hoàn toàn theo kiểu Nga, nhưng sự tồi tệ trong quản lý khiến người ta kinh ngạc: phòng đợi hạng nhất, hạng hai thờ tượng thần giáo Hy Lạp, phòng đợi hạng ba ngập nước bùn đất, khắp nơi là hành lý vứt ngang vứt dọc. Phòng đơn của khách sạn Phúc Thuận, chỉ có một cái bàn, hai cái ghế, bốn chiếc giường ván, ba người ở chung, mỗi ngày phải trả tiền phòng hai đồng.

Từ Thiên Tân đến Cáp Nhĩ Binh, những cảnh tượng đủ kiểu dọc đường để lại trong lòng Cù Thu Bạch sự kích thích sâu sắc: Mặc dù đây là lãnh thổ của "Trung Hoa Dân Quốc" nối liền vùng đất trong quan, liền sông liền núi, nhưng lại là "Đi qua đường sắt của ba nước, dường như đã trải qua biên giới của ba nước: Phụng Thiên là Trung - Nhật pha trộn, Trường Xuân, Cáp Nhĩ Binh lại là bản vẽ màu in lại của ba nước Trung, Nga, Nhật."① "Từ Thiên Tân đến Phụng Thiên, vé tàu giao thông Bắc Kinh Thiên Tân không dùng được nữa, phải đổi lấy tiền giấy ngân hàng Triều Tiên Nhật Bản, từ Trường Xuân đến Cáp Nhĩ Binh, trước khi đường Trung Đông chưa thu hồi về Trung Quốc quản lý, vẫn đành phải đổi rúp Nga để mua vé tàu, hiện nay tuy có thể dùng bạc nguyên Trung Quốc, thế nhưng tiền giấy Thiên Tân đã không còn thông dụng mấy, buộc lòng phải dùng tiền giấy Cáp Nhĩ Binh hoặc tiền giấy Nhật Bản mới được."② Anh thông qua trải nghiệm và quan sát thu được của bản thân, đã tỉnh táo nhận thức và trải nghiệm nỗi đau đớn của đời sống kinh tế thuộc địa dưới sự nô dịch của chủ nghĩa đế quốc——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 43. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

② Sách đã dẫn, trang 51.

Đến Cáp Nhĩ Binh rồi, Cù Thu Bạch mới nghe nói lực lượng phỉ trắng của Sê-mê-nốp đang cản trở giữa Mãn Châu Lý và Xa-ta, chiến sự diễn ra ác liệt, không thể tiến lên được. Đoàn của tổng lãnh sự Trần Quảng Bình cũng không có ý định rời Cáp Nhĩ Binh đi bắc ngay lập tức. Ban đầu, họ từng có ý định quay trở lại Bắc Kinh để chờ thời cơ. Sau khi bàn bạc, quyết định không lùi bước dẫu trải qua muôn vàn khó khăn, tĩnh tâm chờ đợi thời cục ổn định, tiếp tục tiến lên. Cứ như vậy, đoàn Cù Thu Bạch vậy mà đã lưu lại Cáp Nhĩ Binh hơn năm mươi ngày.

Thành phố quốc tế Cáp Nhĩ Binh mang danh hiệu "Mát-xcơ-va phương Đông" này, thực sự giống như một hình ảnh thu nhỏ của xã hội Trung Quốc đang hướng tới con đường thuộc địa hóa. Ở đây, vốn là phạm vi thế lực của người Nga, Đạo Lý và Nam Cương đường hoàng là cấm khu riêng của người Nga, kiến trúc mang phong cách Nga, cửa hàng do người Nga mở, cho dù là người Hoa làm việc trong các cửa hàng của Nga, cũng nói một tràng tiếng Nga lưu loát. Sau Cách mạng tháng Mười Nga, chính phủ Nga Xô-viết từ bỏ các điều ước bất bình đẳng, giao trả đường sắt Trung Đông cho Trung Quốc, thế lực nước Nga cũ ở Cáp Nhĩ Binh dần suy yếu, thế lực của người Nhật vẫn luôn nhòm ngó Cáp Nhĩ Binh đã nhân cơ hội này mà phát triển lên. Phố xá ở Đạo Lý có một nửa rơi vào tay người Nhật, trước kia thương trường Cáp Nhĩ Binh vẫn luôn lấy rúp Nga làm đơn vị, nay giá trị rúp sụt giảm, tiền vàng Nhật Bản suýt có xu hướng thay thế hoàn toàn. Người Nhật dã tâm bừng bừng, mưu đồ tiến thêm một bước chiếm lấy đặc quyền của đường sắt Trung Đông. Người Nhật dốc sức kinh doanh Cáp Nhĩ Binh, mở rộng quyền lợi của mình ở Mãn Mông, là gắn bó mật thiết với kế hoạch chiến lược xuất binh Xibia, xâm lược Đông Á, tiến tới xâm lược toàn thế giới của hắn.

Trên thị trường Cáp Nhĩ Binh vậy mà cũng có cả cảnh sát Nhật. Cù Thu Bạch thỉnh thoảng đi trên phố, thường nghe người ta nói khi người Trung Quốc xảy ra xung đột với binh lính, cảnh sát Nga, thì cảnh sát Nhật Bản lại đến can thiệp. Người Nhật đối với việc thành phố Cáp Nhĩ Binh, điều tra còn rõ ràng hơn cả người Trung Quốc, người Nga. Hàng hóa của Nhật Bản ngập tràn thị trường, hàng hóa Trung Quốc khó lòng cạnh tranh nổi. Đúng như Cù Thu Bạch đã nói: "Thế lực nước Nga sụp đổ — đế quốc Nga cũ đã chết — Nhật Bản lại đến."①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 46. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Người Nga tụ tập ở Cáp Nhĩ Binh số lượng rất nhiều. Ấn tượng mà Cù Thu Bạch thu được sau khi tiếp xúc với người Nga ở các tầng lớp khác nhau là: Người Nga được phân chia theo giai cấp. Tư bản, tướng lĩnh Bạch vệ lưu vong sau cách mạng Nga, mặc dù là những kẻ lưu vong, nhưng vẫn ở trong những tòa nhà cao tầng, bụng ăn no nếc, lén lút cấu kết với người Nhật giở những trò mới mẻ. Các phái Đảng Xã hội Nga ở Cáp Nhĩ Binh đã tổ chức ra một Hội liên hiệp Công đảng đường sắt Trung Đông, lấy đó và Hội liên hiệp công nhân thành phố Cáp Nhĩ Binh làm hậu thuẫn thực lực. Những người vận động công nhân Nga và Trung Quốc ở Cáp Nhĩ Binh lấy liên hiệp hội này làm trung tâm, tổ chức một số hoạt động giáo dục vệ sinh, đoàn kết công nhân, thanh niên Nga và công nhân Trung Quốc. Qua sự giới thiệu của đảng viên Bolshevik Nga, Cù Thu Bạch và người bạn Liêu Liên Khoa cùng đi đến Hội liên hiệp Công hội đường sắt Trung Đông để yết kiến hội trưởng hội này, đồng thời đến trường Đại học Lao động Cáp Nhĩ Binh trực thuộc liên hiệp hội này để nghe ông Ù Chi Lật Lạc Phu giảng bài "Lịch sử phát triển xã hội Nga". Thông qua những hoạt động này, Cù Thu Bạch đã nhìn thấy "sự xích lại gần nhau giữa dân tộc Trung và Nga, quả thực thấu đáo hơn rất nhiều so với người Nhật và người châu Âu khác. Người Nga trong tâm trí phu khuân vác Trung Quốc tuyệt đối không phải là 'quỷ tây' trong tâm trí phu xe kéo Thượng Hải. Sự hòa hợp giữa những người dân tầng lớp dưới với nhau ... Mọi người vốn dĩ không hiểu khái niệm trừu tượng như 'văn hóa', thế nhưng lại có hiệu quả thực tế của sự dung hội văn hóa Trung - Nga."① Nhận định này của Cù Thu Bạch, chỉ là thu hoạch quan sát nhất thời, không phải là sau khi khảo sát lịch sử quan hệ Trung - Nga rồi mới đưa ra, cho nên không tránh khỏi mang tính phiến diện——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 48. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Mùa đông ở Cáp Nhĩ Binh ngày càng lạnh hơn, cây khô, rừng thưa, tuyết đọng, trăng lạnh, một mảng hoang vu tiêu điều. Đời sống kinh tế của cư dân tầng lớp dưới vô cùng tằn tiện, đời sống văn hóa lại càng đáng thương hơn. Ấn tượng mà Cù Thu Bạch thu được là "trình độ văn hóa của ba tỉnh Mãn Châu đại khái gần như bằng không"①. Trên đường cái đâu đâu cũng là phân nước tiểu rác rưởi. Những hộ gia đình nghèo khổ ở khu dân cư Trung Quốc, "mấy gian nhà đất, vây quanh bức tường ngắn đóng vội bằng ván tôn sắt tây lộn xộn, nuôi mấy con heo đất."② Mức sống thấp kém như thế, còn bàn gì đến văn hóa nữa?! Văn hóa không phải là thứ trời cho, dân tộc Trung Quốc nên nỗ lực như thế nào? Văn hóa của cổ quốc văn hóa phương Đông khi nào mới có thể hưng thịnh trở lại? Loạt dấu hỏi này cứ quẩn quanh trong đầu Cù Thu Bạch. Không có văn hóa thì không thể trực tiếp tiếp nhận học thuyết mới, thì không thể có sự giác ngộ giai cấp, thì không tài nào tái tạo được văn minh. Nơi đây cực kỳ cần đội tiên phong "đi về phía nhân dân", chỉ tiếc là giới trí thức ở đây lại vô dụng. Phải làm sao đây? Câu trả lời là: Đi đến nước Nga! "Thưa chết cũng phải đi một chuyến"③! Quyết tâm của anh càng thêm kiên định——

①② "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 56—57.

③ "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 59. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Ngày 7 tháng 11 năm 1920, kỷ niệm ba năm Cách mạng tháng Mười Nga. Cù Thu Bạch được mời tham dự buổi lễ kỷ niệm của người Nga tại Cáp Nhĩ Binh. Hội trường được đặt tại ngôi nhà mới mà Hội liên hiệp Công đảng Cáp Nhĩ Binh chuẩn bị mở trường Đại học Lao động. Người trong hội trường đông nghịt, không chen vào được. Thế là anh ngồi lên đài diễn thuyết. Khi tuyên bố khai mạc, toàn hội trường hô vang "vạn tuế", đứng dậy đồng thanh hát bài "Quốc tế ca". Đây là lần đầu tiên Cù Thu Bạch nghe thấy "Quốc tế ca", "âm điệu vô cùng hùng tráng". Sau buổi họp, anh được mời đến nhà của một đảng viên Bolshevik để tham dự tiệc tối. Trong phòng bày tiệc lớn, đèn điện đỏ xanh, cả căn phòng rực ánh đỏ, trên tường treo diêm tượng của Marx và Lenin. Trong bữa tiệc, mọi người cạn ly vui mừng hô hoán. Một số cô gái Nga nhiệt tình thơm ngát nồng nàn, xích lại gần hỏi về phong tục tập quán của Trung Quốc, Bắc Kinh, Thượng Hải, cứ luyên thuyên mãi không thôi. Một đảng viên ĐCS Nga đến từ Mát-xcơ-va, đứng lên diễn thuyết: "Chúng ta ở chốn này dẫu sao vẫn còn có niềm vui đêm nay, nhân dân Mát-xcơ-va đều ăn bánh mỳ đen, mà còn không đủ nữa. ... Đảng Cộng sản gánh vác trọng trách của quốc gia, dốc sức tìm cách ... Mọi người phải nghĩ đến nhân dân lao động của nước Nga chứ."① Cù Thu Bạch trò chuyện với anh ta, anh ta hỏi Cù Thu Bạch có phải là đảng viên Cộng sản không, các chính đảng của Trung Quốc có bao nhiêu? Cù Thu Bạch đáp: "Đảng Xã hội Trung Quốc (ý chỉ Đảng Cộng sản — người dẫn lời) vẫn chưa được thành lập chính thức, chỉ có nhiều hội nghiên cứu chủ nghĩa xã hội chủ nghĩa Marx giống như các anh vào những năm bốn mươi của thế kỷ XIX mà thôi."② Đây là một cuộc trò chuyện khá thú vị của Cù Thu Bạch với đảng viên của đảng cầm quyền trong quốc gia xã hội chủ nghĩa đầu tiên, anh càng thêm khẩn thiết hướng về nước Nga Xô-viết——

①② "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 61—62.

Từ Mãn Châu đến Xa-ta

Đầu tháng 12, nhận được tin tức chính xác, băng phỉ Sê-mê-nốp đã tan rã, khu vực Mãn Châu Lý cuối cùng cũng được dọn sạch. Cù Thu Bạch và những người khác đến gặp Trần Quảng Bình, biết được chuyến tàu đặc biệt của ông ta đã được lo xong, định ngày 7 tháng 12 rời Cáp Nhĩ Binh đi bắc. Thế nhưng, vị đại nhân tổng lãnh sự này lại sinh chuyện rắc rối, lấy cớ thu tiền vé, đòi từ ba người Cù Thu Bạch một ngàn đồng, lại hứa sẽ cùng ăn chung với ba người trong chuyến đi, lúc tính sổ sau đó, lại vòi vĩnh ba người ba trăm cân bột mì làm tiền ăn trên tàu trong một tháng rưỡi. Ngày 8 tháng 12, họ chuyển lên tàu đặc biệt để ở, sau đó nộp tiền lộ phí, mua lương thực. Thông qua những chuyện vụn vặt này, Cù Thu Bạch "lúc này mới nếm trải mùi vị của đời sống xã hội thực tế. ... Vốn dĩ không hiểu sự đời tình người, không có kinh nghiệm, thì nên bị lừa. Người hiểu sự đời tình người, có kinh nghiệm đều từng trải qua 'giáo dục của sự lừa dối'. ... Hối hận vì không chịu nhận thêm vài năm giáo dục xã hội của quốc gia văn hóa cổ đại phương Đông, rồi mới đi 'Tây phương'."①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 63. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Ngày 10 tháng 12, chuyến tàu đặc biệt rời Cáp Nhĩ Binh hướng về phía tây bắc, xuyên qua toàn tỉnh Hắc Long Giang tiến về Mãn Châu Lý ở biên giới Trung - Nga. Ngoài cửa sổ toa tàu là một mảng mây trời, thường là trong phạm vi mấy chục dặm tuyệt không bóng người. Ngày 13, đến được Mãn Châu Lý. Nơi này coi như là thương cảng đầu tiên nơi giao giới Trung - Nga, trải qua mấy phen chiến tranh, tiêu điều xơ xác. Trong chuyến hành trình, ba phóng viên và ba nhà ngoại giao rảnh rỗi tán gẫu không đâu. Cù Thu Bạch sâu sắc cảm nhận đây là những con người của hai thế giới hai xã hội hoàn toàn khác biệt chụm lại một chỗ, đôi bên ai nấy che giấu bộ mặt thật, vòng vo ứng phó cũng ngốn mất của anh không ít tinh lực. Nhưng mặt khác, trong lúc tán gẫu, cũng hiểu được phần nào những mẩu chuyện ngoại giao Trung - Nga. Cách mạng tháng Mười vừa nổ ra, đoàn công sứ các nước trú tại Nga rút khỏi Pê-téc-bua, công sứ các nước khác ít nhiều gì cũng lo liệu cho kiều dân của mình về nước, hoặc là tự mình mang theo. Công sứ Trung Quốc Lưu Kính Nhân tự kiếm được một chuyến tàu riêng, vội vàng chuồn thẳng vì sợ kiều dân dây dưa với mình. Một số lưu học sinh chen lên tàu đặc biệt để đi cùng, công sứ vậy mà lại đòi tiền vé. Hơn mười vạn công nhân kiều dân nghèo khổ, đến nay vẫn lang thang trôi nổi ở chốn này, đói rét khốn cùng, không có ai quan tâm chăm sóc. Việc đầu tiên khi nhậm sở của tổng lãnh sự Trần Quảng Bình, chính là chiếu cố thương gia kiều dân, phái tiễn Hoa kiều về nước①. Trần Quảng Bình trước sau nhậm chức ở sứ quán Lưu Kính Nhân bảy năm, nhưng Cù Thu Bạch trong lúc trò chuyện với ông ta, phát hiện ông ta hoàn toàn mù tịt về văn hóa Nga, đại thế ngoại giao chính trị cũng mờ mịt, đến cả mấy câu tiếng Nga thông thường cũng nói không trọn vẹn. Trung tướng Trương Tư Lân, đại biểu quân sự chính phủ Bắc Kinh phái trú tại Nga, lúc này vừa hay trên đường từ Mát-xcơ-va về nước đã đến Mãn Châu Lý. Cù Thu Bạch gặp Trương Tư Lân, nghe Trương nói: Ngoại giao Trung - Nga vốn dĩ rất có hy vọng khôi phục và phát triển, chỉ tiếc chính phủ Bắc Kinh không có thành ý, sợ sệt do dự, không có kế hoạch và phương châm xác định. Trương Tư Lân đi Nga vốn do chính phủ Bắc Kinh đồng ý, nhưng sau đó lại lật lọng, nhân tạo tạo ra khó khăn, khiến Trương không thể làm tròn nhiệm vụ. Ông ta tiếc nuối nói: "Chính phủ Mát-xcơ-va Nga, rất sẵn lòng từ bỏ tất cả những quyền lợi bị xâm lược trong thời đại đế quốc, bắt đầu đàm phán hữu nghị với Trung Quốc, khôi phục thông thương. ... Chính phủ không giao cho tôi toàn quyền, sự việc của tôi cũng làm đầu voi đuôi chuột. Chính phủ Nga tiếp đãi đại biểu nước ngoài xưa nay vẫn là vô cùng ưu đãi, —— tôi cũng nằm trong số được ưu đãi. Nào ngờ 'Đoàn đốc biện' vừa đổ, chính phủ trung ương đặc điện cho Luân Đôn, nói tôi không phải là đại biểu chính thức. Chính quyền lao nông suýt chút nữa coi tôi là gián điệp, ... Mọi cuộc giao thiệp mới bắt đầu đều tan thành mây khói..."② Cùng về nước với Trương Tư Lân, còn có một người là Lưu Thiệu Châu, tức Lưu Trạch Vinh, hội viên tổng hội công nhân hoa kiều tại Nga, là nhân tài xuất sắc nhất trong các lưu học sinh tại Nga. Cù Thu Bạch trò chuyện với Lưu Thiệu Châu, liền biết được tình hình kinh tế xã hội của nước Nga sau bốn năm nội chiến——

① Bức điện ngày 12 tháng 10 năm 1920 của Bộ Ngoại giao chính phủ Bắc Kinh gửi công sứ Anh Thi Triệu Ki-ng, trong đó nói: "Trần Quảng Bình do bộ phái, với danh nghĩa xử lý sự vụ tổng lãnh sự phóng xe đến để chiếu cố thương kiều."

② "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 65—66. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Chuyến tàu đặc biệt của Trương Tư Lân đi nam, nhưng chuyến tàu đặc biệt của Trần Quảng Bình lại muốn tiến mà không được. Trương Tư Lân lúc nhận được lệnh rút về của chính phủ Bắc Kinh ở Mát-xcơ-va đã báo cáo với chính phủ Xô-viết, rằng có tổng lãnh sự khác đi Mát-xcơ-va. Nhưng bức điện của chính phủ Trung Quốc lại do sứ quán tại Luân Đôn chuyển đạt, chính phủ Xô-viết không nhận được thông cáo chính thức, nước cộng hòa Viễn Đông lại càng không biết Trần Quảng Bình đi Mát-xcơ-va nhậm chức tổng lãnh sự. Cho nên, chuyến tàu đặc biệt của Trần Quảng Bình đành phải đợi thông báo từ phía thủ đô Xa-ta của nước cộng hòa Viễn Đông, mới có thể tiến lên. Vừa hay tổng trưởng giao thông nước cộng hòa Viễn Đông Sa Đô Phu đến Mãn Châu Lý giải quyết công việc, vì bệnh nên về Xa-ta, chuyến tàu đặc biệt của Trần Quảng Bình liền được móc phía sau chuyến tàu đặc biệt của Sa Đô Phu, vào ngày 16 lên đường vượt qua tuyến biên giới Trung - Nga, đi vào nước Nga. Ngày 18 đến Xa-ta. Chuyến tàu đặc biệt lại phải đợi thủ tục đầy đủ mới có thể tiến lên. Đoàn Cù Thu Bạch ở lại đây đợi cho đến tận ngày 4 tháng 1 năm 1921, tổng cộng mười bảy ngày.

Xa-ta trải qua chiến loạn, kinh tế tiêu điều, đời sống nhân dân khốn đốn. Cù Thu Bạch chịu sự ủy thác của một người Nga ở Cáp Nhĩ Binh, mang theo thư và quà, đến thăm hỏi tại nhà của một cư dân Nga. Nữ chủ nhà hiểu sơ tiếng Pháp, thấy tiếng Nga của Cù Thu Bạch nói không được thông thạo lắm, liền đan xen tiếng Pháp hỏi han đủ điều. Trong bữa ăn, một người họ hàng của chủ nhà từ Y-r-cút-x đến, đây là một trí thức tư sản, trong lúc trò chuyện liên tục chửi rủa những người Bolshevik. Cù Thu Bạch chỉ trích đó là "cái đầu độc đoán kiểu trí thức". Phó lãnh sự Trung Quốc tại Xa-ta Bảo Nghị, là bạn học của Cù Thu Bạch trong quán chuyên tu tiếng Nga. Anh ta nhắc đến tình hình sau cách mạng Nga với vẻ rất không hài lòng, khuyên Cù đừng đi Mát-xcơ-va. Bạn gái của Bảo Nghị là một tiểu thư tư sản người Nga, mang vẻ mặt sợ hãi liên mồm nói: "Đáng sợ lắm! Đáng sợ lắm! Đi Mát-xcơ-va ư?" Cô ta nói một căn nhà của gia đình phần lớn đã bị sung công, Xa-ta còn như thế, Mát-xcơ-va lại càng không cần phải bàn. Cù Thu Bạch cười xòa cho qua chuyện, trong lòng anh trầm ngâm: "Tâm lý của giai cấp tư sản, sinh ra đã thế."①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 73. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Đoàn Cù Thu Bạch đến Xa-ta, đúng vào lúc đại hội hiến pháp quốc dân nước cộng hòa Viễn Đông được triệu tập, tạm thời vẫn là chính phủ lâm thời. Chính phủ mới do Đảng Bolshevik nắm giữ, mà tuyên ngôn thực thi chủ nghĩa dân chủ. Một mặt là để làm dịu bớt xung đột ngoại giao, trở thành vùng đệm giữa chính quyền cộng sản chủ nghĩa Nga Xô-viết và các quốc gia tư bản chủ nghĩa nước ngoài, mặt khác cũng phù hợp với đời sống xã hội thực tế của vùng Xibia vốn lấy sản xuất nông nghiệp cá thể làm chủ yếu. Cù Thu Bạch tận dụng triệt để thời gian lưu lại Xa-ta, tiến hành điều tra xã hội và phỏng vấn tin tức, như vậy vừa có thể luyện tập tiếng Nga, vừa có thể nghiên cứu chính quyền của nước cộng hòa Viễn Đông và chủ nghĩa cộng sản. Anh và Tụng Hoa lần lượt đến thăm tổng trưởng giao thông nước cộng hòa Viễn Đông Sa Đô Phu (bàn về vấn đề đường sắt Trung Đông), tổng trưởng lương thực Cát Lạc Sử Mạnh (bàn về chính sách lương thực của chính phủ mới và vấn đề thông thương Trung - Nga). Đêm ngày 2 tháng 1 năm 1921, thủ tướng kiêm tổng trưởng ngoại giao chính phủ lâm thời nước cộng hòa Viễn Đông Cờ Lạp Tư Nô Sử Xích Khoa Phu, tại dinh thự Bộ Ngoại giao đã hội kiến Cù Thu Bạch, Du Tụng Hoa, từng người một trả lời các câu hỏi của họ, chủ yếu như Cù Thu Bạch đã ghi chép: Chính phủ Viễn Đông, tuy có đảng viên cộng sản ở trong, nhưng căn cứ theo tổ chức kinh tế nước nhà, quyết định theo thể chế cộng hòa dân chủ, mấy ngày nữa sẽ triệu tập quốc hội — "Đại hội lập pháp quốc dân" — bắt tay vào sự nghiệp xây dựng đất nước mới. Quan hệ của Viễn Đông đối với nước Nga Xô-viết, là một quốc gia đồng minh hiệp ước, hoàn toàn tự chủ, chỉ có ngoại giao là được thương lượng với chính phủ Mát-xcơ-va. Đối với Trung Quốc, thành tâm hy vọng ký kết điều ước hữu nghị mật thiết...① Thân hình Cờ thị lực lưỡng, nét mặt cương nghị, nhưng đang lúc ốm đau, đành phải nằm trên giường bệnh trò chuyện với khách. Phu nhân của Cờ thị là một thiếu phụ mặc dạ phục nhẹ nhàng, tiếng Anh lưu loát, cô ấy ân cần dặn dò Cù, Du rằng: Cờ thị nhiều bệnh, xin đừng trò chuyện quá nhiều, e rằng ông ấy nhọc lòng. Cờ thị tuy lời lẽ dồn dập, vẫn cố gắng hết sức dùng tiếng Anh và tiếng Nga giải đáp câu hỏi, cho đến chín, mười giờ đêm mới kết thúc cuộc trò chuyện——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 79. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Ủy ban Đảng Cộng sản Xa-ta đã tặng cho Cù Thu Bạch rất nhiều sách báo, trong đó có "Cương lĩnh Đảng Cộng sản Nga", tạp chí "Quốc tế cộng sản", "Lịch sử chủ nghĩa xã hội". Cù Thu Bạch đã đọc qua một lượt những sách báo này, hiểu được lý luận của Đảng Cộng sản Nga. "Đi xa hơn nữa, cảm nhận cuộc sống thực tế của nó." Đối mặt với muôn vàn hiện tượng xuất hiện trong quá trình biến đổi xã hội, tốt, xấu, đẹp, xấu, trong dự liệu, ngoài dự liệu, vân vân, đã khơi gợi sự trầm ngâm của vị phóng viên trẻ tuổi này. Dùng một chút lý luận chủ nghĩa Marx vừa học được để phân tích những hiện tượng muôn hình vạn trạng trong đời sống xã hội, đôi khi sẽ cảm thấy khô khan vô vị, thế nhưng một khi đạt đến cực điểm, thì sẽ bỗng nhiên thông suốt, chợt bừng tỉnh ngộ.

Cách mạng xã hội, cách mạng xã hội của nước Nga, không phải là cơn cuồng phong bão táp của tư tưởng xã hội, mà là tâm lý xã hội, —— mặt "tâm" của đời sống thực tế, —— cùng với đời sống kinh tế, —— mặt vật chất của đời sống thực tế, —— hòa hợp lại mà phản chiếu thành lầu các trong mây. Trước khi đến Nga, thường nghĩ: Nước Nga bây giờ là "phòng thí nghiệm của chủ nghĩa cộng sản", tựa hồ như những "nhà hóa học Bolshevik" của họ y theo "công thức lý luận chủ nghĩa xã hội", dùng "nguyên tố dân tộc Nga", trong "ống nghiệm thủy tinh Xô-viết", lắc qua lắc lại thí nghiệm một hai cái, thì liền ngay lập tức có thể hiện ra "hợp chất chủ nghĩa xã hội". Bài học từ chuyến du lịch Xibia, mới khiến người ta biết rằng hoàn toàn sai lầm lớn.

"Chỉ có trong đời sống thực tế mới có thể học tập, chỉ có đời sống thực tế mới có thể giáo dục con người, chỉ có đời sống thực tế mới có thể sinh ra tư tưởng xã hội, —— tư tưởng xã hội chẳng qua chỉ là sản phẩm phụ, là hiện tượng cực kỳ thô kệch."①——

① "Cù Thu Bạch văn tập", Phân tập Văn học tập 1, trang 93. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

Từ sự suy tư trầm ngâm cô tịch, bước vào xã hội hiện thực sống động, nhận thức được rằng cây của sự sống là mãi mãi xanh tươi, còn lý luận thì xám ngắt; chỉ có xuất phát từ thực tế, mới có thể thu được chân tri, vứt bỏ những sự trói buộc lý luận theo kiểu giáo điều. Đối với Cù Thu Bạch vừa mới đặt chân đến ngưỡng cửa nước Nga xã hội chủ nghĩa mà nói, đây không nghi ngờ gì là một sự tiến bộ không hề nhỏ, một sự khởi đầu đáng mừng, có lẽ có thể nói, đây là một bậc thang không thể thiếu để anh sau này trở thành một người cộng sản. Lúc này, anh càng cảm thấy trách nhiệm của bản thân vô cùng nặng nề, cảm nhận được ý nghĩa của chuyến đi Nga lần này. "Trách nhiệm của tôi nằm ở chỗ: Nghiên cứu chủ nghĩa cộng sản —— giá trị của tổ chức xã hội này đối với văn hóa nhân loại, nghiên cứu văn hóa Nga —— một bộ phận của văn hóa nhân loại, điểm xuất phát từ văn hóa cũ tiến tới văn hóa mới. Gió lạnh lồng lộng, tuyết đọng muôn dặm, thịt thối cám khô, thức ăn heo chó, đói rét khổ đau chính là cái giá cho sự nỗ lực của tôi. Nay đã đến trước cửa nhà, xin hãy cất bước vào phòng để giác ngộ đi."①——

① Sách đã dẫn, trang 84.

Từ Cáp Nhĩ Binh đến Mãn Châu Lý, từ Mãn Châu Lý đến Xa-ta, dọc đường phỏng vấn, điều tra dầm sương dãi nắng, đã tích lũy được rất nhiều tài liệu kiến thức tai nghe mắt thấy. Trên chuyến tàu đặc biệt của tổng lãnh sự, đời sống hủ bại tranh giành rượu thịt, cờ bạc vui chơi của các nhà ngoại giao khiến Cù Thu Bạch cảm thấy chán ngán, thế nhưng lại không thể không trái lòng ứng phó dăm ba câu, lãng phí biết bao nhiêu thời gian quý báu. Có lẽ, anh dứt khoát tránh xa ván bài ồn ào, trốn sang một bên đọc sách, dịch thuật, suy nghĩ, viết lách. Múa bút thành văn, văn chảy như suối. Từ tháng 10 năm 1920 đến tháng 1 tháng 1921, hơn hai mươi bài thông tấn anh gửi cho "Sáng báo", "Thời sự tân báo", phần lớn đều được viết ra trong điều kiện như thế này.

Ứng phó với các nhà ngoại giao, tuy lãng phí thời gian, nhưng qua đó lại biết được mấy câu chuyện thú vị chốn quan trường. Một trong những chuyện đó là: Trần Quảng Bình lúc ở Cáp Nhĩ Binh, đã cho in trước một loạt hộ chiếu Hoa kiều lưu vong tại Nga. Trần Quảng Bình nhận được hộ chiếu đã in xong liền coi như bảo vật quý giá, giấu vào trong rương, khóa kỹ, lại mở ra, mở ra lại khóa vào, chỉ sợ làm thất lạc một bản. Buổi tối hôm đó, Trần lại mở rương ra, lật xem hộ chiếu, bỗng nhiên cầm lấy một tờ, lật qua lật lại cho tùy viên xem, nói rằng: "Đến Mát-xcơ-va, đây chính là tiền mặt đấy!" Ý nghĩa của hộ chiếu hóa ra là thế này! Hèn chi, vị quan quản nào đó của lãnh sự quán trú tại Xa-ta, trước kia ở lãnh sự quán Y-r-cút-x, vì chia tiền hộ chiếu với nhân viên không đều, mà đánh nhau, cho nên bị bãi chức.

Đem hy vọng gửi gắm vào nước Nga mới

Từ cố quốc nửa thuộc địa chết lặng, đặt chân đến dị bang tân hưng do giai cấp vô sản nắm quyền, Cù Thu Bạch chợt thấy mở mang tầm mắt, cảm khái muôn vàn, tư tưởng và nhận thức tiến bộ vượt bậc. Dù nước Nga mới mẻ lúc bấy giờ nghèo nàn túng quẫn chẳng khác nào cái lạnh cắt da cắt thịt của hoang mạc Siberia, Cù Thu Bạch vẫn nhìn thấu qua lớp màn chiều mùa đông chết chóc ấy, thoáng thấy hơi xuân và muôn hoa rực rỡ của tương lai xa xôi. Anh tận đáy lòng cảm nhận sâu sắc rằng nước Nga mới chính là niềm hy vọng và tấm gương của thế giới, đồng thời cũng là niềm hy vọng và tấm gương của Trung Quốc. Vị học tử trẻ tuổi này đã chuyển ánh mắt từ chủ nghĩa xuất thế phương Đông, chủ nghĩa nhân đạo phương Tây, sang trung tâm đấu tranh của một thời đại — học thuyết xã hội chủ nghĩa - cộng sản chủ nghĩa mà nước Nga tân hưng đang thực tiễn. Anh đã viết lên niềm kỳ vọng tha thiết này trong một bài viết.

Giai cấp vô sản Trung Quốc chỉ đặt hy vọng vào các đồng chí, những người công nhân Nga dũng cảm, các đồng chí đã chiến đấu anh dũng vì hạnh phúc của toàn nhân loại, các đồng chí đã thiết lập nên nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết, các đồng chí đang hiện thực hóa các nguyên tắc xã hội chủ nghĩa, chiến đấu với các thế lực hắc ám, vượt qua vô vàn khó khăn, các đồng chí nhẫn chịu trăm bề cay đắng mà chưa từng mất đi niềm tin. Giai cấp vô sản Trung Quốc vô cùng khâm phục các đồng chí, chân thành chúc các đồng chí giành được thành công và thắng lợi.

Điều chúng tôi đặc biệt ca ngợi là, phong trào của các đồng chí không chỉ mang tính chất dân tộc, mà còn mang tính chất quốc tế... Chúng tôi hy vọng rằng, nhờ nỗ lực của các đồng chí, nhân đạo và công lý sẽ xuất hiện trên thế giới; nhờ nỗ lực của các đồng chí, nhân dân toàn thế giới sẽ bừng tỉnh.

Bài viết này có tựa đề là "Tình trạng của công nhân Trung Quốc và kỳ vọng của họ đối với nước Nga". Bản thảo gốc là bản đánh máy tiếng Nga chưa qua chỉnh lý, được lưu giữ trong kho lưu trữ của Ủy ban Trung ương Viện nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin thuộc Đảng Cộng sản Liên Xô. Ngày 27 tháng 2 năm 1921, ấn phẩm số 1 của "Công báo Ban thư ký Viễn Đông Quốc tế Cộng sản" trong chuyên mục "Thư tín Viễn Đông" đã đăng tải bài viết này. So với bản thảo gốc, nội dung hoàn toàn giống nhau, chỉ khác biệt về mặt ngữ pháp và bút danh. Bài viết được công bố công khai mang bút danh "Thu Bạch (Quảng Châu)", trong khi bản thảo gốc chỉ ký tên Cù Thu Bạch, không ghi rõ địa điểm. Thời gian Cù Thu Bạch viết bài này hẳn là trong mười bảy ngày lưu lại Xita (Chita).

Dựa trên tư liệu hạn chế trong tay, Cù Thu Bạch đã phân tích đầy dũng khí về hiện trạng và tiền đồ của giai cấp vô sản Trung Quốc. Anh chỉ ra rằng, do sản xuất công nghiệp Trung Quốc yếu kém, "đa số giai cấp vô sản Trung Quốc do nông dân cấu thành, còn số lượng công nhân thì rất ít... Đa số công nhân Trung Quốc là thợ thủ công." Công nhân Trung Quốc đang gánh chịu sự áp bức giống như công nhân châu Âu và Mỹ, thậm chí còn dữ dội hơn, bởi vì sự áp bức họ phải gánh chịu không chỉ đến từ tư bản Trung Quốc, mà còn từ tư bản nước ngoài.

"Công nhân tại các đại đô thị Trung Quốc trưởng thành hơn công nhân nông dân sinh sống ở các vùng hương trấn. Có thể dự kiến rằng, trong cải cách xã hội Trung Quốc tương lai, họ sẽ là thủ lĩnh của giai cấp vô sản Trung Quốc." Anh cho rằng, "Giai cấp vô sản Trung Quốc (công nhân và nông dân) cho đến nay vẫn chưa được tổ chức lại để đấu tranh. Dù điều kiện mà giai cấp vô sản Trung Quốc đang ở vô cùng tồi tệ, nhưng họ vẫn chưa thức tỉnh, tại sao? Bởi vì, giai cấp vô sản Trung Quốc không có nhận thức, không có tổ chức." Rõ ràng, do gộp nông dân vào giai cấp vô sản, nên anh đã đánh giá thấp mức độ giác ngộ của giai cấp vô sản Trung Quốc. Giải quyết vấn đề này thế nào đây? "Ai có thể giúp đỡ giai cấp vô sản Trung Quốc đây? Chỉ có thanh niên Trung Quốc đã thức tỉnh, hoặc những người theo chủ nghĩa xã hội Trung Quốc nhiệt thành." Những người mù chữ đều bị gạt ra ngoài chính trị; những người mù chữ cũng đồng thời không thể tiếp cận học thuyết chủ nghĩa Mác. Chỉ thông qua việc các trí thức tiên tiến tuyên truyền và nhồi sỏ học thuyết chủ nghĩa Mác, giai cấp công nhân mới có thể tìm thấy vũ khí phê phán, biến bản thân thành một đội ngũ chiến đấu có giác ngộ, có tổ chức. Mà các trí thức tiên tiến cũng sẽ được cải tạo trong cuộc đấu tranh vĩ đại này, từ đó vô sản hóa. Cù Thu Bạch xem chuyến đi Nga của anh cùng với Dụ Tụng Hoa, Lý Tông Vũ là một mắt xích quan trọng để thực hiện sứ mệnh thiêng liêng này. Anh đầy nhiệt huyết, niềm tin kiên định, nói với những người bạn Nga rằng:

Chúng tôi hiểu thấu đáo rằng, tri thức Trung Quốc bắt buộc phải giúp đỡ giai cấp vô sản Trung Quốc liên minh với giai cấp vô sản quốc tế, cùng nhau phục vụ nhân loại. Vì mục đích này, chúng tôi đã đến nước Nga... Tôi cùng các đồng chí Dụ Tụng Hoa, Lý Tông Vũ lần lượt đại diện cho tờ "Thời sự tân báo" ở Thượng Hải và tờ "Sơn báo" ở Bắc Kinh, chúng tôi đến nước Nga là để đưa tin một cách chính xác về tình hình nước Nga cho Trung Quốc. Chúng tôi thiết tha mong mỏi có thể hoàn thành thật nghiêm túc nhiệm vụ mà mình gánh vác. Chúng tôi hy vọng rằng, sự có mặt của chúng tôi sẽ mang lại kết quả tốt đẹp, và chuyến hành trình này sẽ tạo ra cú hích đầu tiên cho phong trào xã hội chủ nghĩa của Trung Quốc.

Những lời lẽ chân thành này cho thấy Cù Thu Bạch mang theo tính tự giác rất cao để thâm nhập vào dị bang, tìm kiếm ngọn lửa thiêng, thắp sáng phương hướng tiến lên cho những con người Trung Quốc đang giãy giụa trên chặng đường tăm tối, thăm dò con đường mới. Xứng đáng là đại diện xuất sắc cho tầng lớp tri thức tiên tiến Trung Quốc, nhân vật tiên phong của cách mạng Trung Quốc, Cù Thu Bạch quả thực hoàn toàn xứng đáng.

Vào lúc mười một giờ đêm ngày 25 tháng 1 năm 1921, đoàn của Cù Thu Bạch đã đến nhà ga Yaroslavl ở thủ đô đỏ Moskva. Ty trưởng Ty Phương Đông thuộc Dân ủy Ngoại giao Xô Viết Yang Song đã tiếp kiến họ, sắp xếp nơi ăn chốn ở và công việc cho họ. Sau đó, họ đã gặp gỡ chủ bút tờ "Sự Thật" (Pravda) Karl Radek, công việc từ đó bắt đầu. Họ dọn vào ở trong một căn hộ được cải tạo từ khách sạn cũ. Xung quanh chỗ ở là những rừng cây nhỏ, mái vòm bằng đồng của đại giáo đảo sáng lấp lánh, rực rỡ chói lọi. Điều kiện sinh sống kiểu này, tuy dinh dưỡng ăn uống rất kém, nhưng cũng có thể yên tâm làm việc rồi.

Vào phút giây này, tâm trạng Cù Thu Bạch vô cùng bất an, anh nói: "Tôi đi tìm cái 'bóng' của mình, chỉ vì trong thung lũng tối tăm ánh sáng và bóng tối vụt tắt, hai mươi năm qua mù quáng mò mẫm không biết phải làm sao, múa may tay áo dài một cách vu vơ, chỉ càng làm tăng thêm sự chóng mặt. Nay may mắn nhìn thấy ngọn hải đăng trong biển lòng, dù chỉ là một tia sáng đỏ leo lét, mờ ảo ẩn hiện, nhưng rốt cuộc cũng có thể miễn cưỡng phân biệt được tiền đồ mịt mờ vô tận." ① Anh tự xưng là "đứa trẻ thơ phương Đông", ôm ấp hoài bão lớn lao theo đuổi chân lý, hướng về ánh sáng, lật giở một trang mới tinh trong trải nghiệm cuộc đời mình.

Đứa trẻ thơ phương Đông tiến vào nước Nga đỏ đang chuẩn bị đón nhận nguồn cam lộ văn hóa của dân tộc Nga cũ và mới. Nghiên cứu lý tính nghiêng về chủ nghĩa xã hội khoa học, sự bồi dưỡng linh hồn, dám nói là hòa quyện vào nước "Nga" huyền bí. Hải đăng đã thấy, hải đạo tuy không yên bình, bẻ vững tay lái, tiến lên! Tiến lên! ② ——

① "Cù Thu Bạch văn tập" tập 1 phần Văn học, tr. 109. Nhà xuất bản Văn học Nhân dân bản năm 1985.

② Sách đã dẫn, tr. 104.

Tất cả đều đang cho thấy, "đứa trẻ thơ phương Đông" này đã bước lên con thuyền của thời đại mới, nhận thức rõ mục tiêu, nắn chỉnh phương hướng, rẽ sóng giương buồm, hiên ngang tiến bước.