Đến cửa căn nhà tường đất sét, một căn nhà không quét vôi màu mà cũng chẳng quét vôi trắng, ba người dừng lại. Gã trai trẻ và người đàn ông miền Ceará khiêng võng mang cái xác chết, còn ông lão thì tì vào cây gậy đứng nghỉ. Họ đứng yên như thế một vài phút. Còn sớm lắm; không có một dấu hiệu sinh hoạt nào trong cái phố nhà thờ này.

- Có lẽ các cô ả còn đang ngủ với khách. Ta làm gì bây giờ? - Gã trai trẻ nói.

Ông già giơ hai tay lên trời.

- Dù sao ta cũng cứ phải đợi họ thôi.

Họ gõ cửa, nhưng không có tiếng trả lời. Phố xá lặng ngắt. Một phố ngoại ô Ferradas; những căn nhà đất sét nhỏ bé, cái lợp rạ, cái lợp ngói, phần lớn là mái tôn. Bọn gái điếm của thành phố sống ở đây; và nơi đây, những ngày hội hè, phu đồn điền thường đến tìm thú vui xác thịt.

Chốc chốc, ông lão lại lấy gậy đập cửa.

Cuối cùng, bên trong có người nói lớn:

- Ai đấy? Các người muốn cái quái quỷ gì thế?

Đó là một giọng đàn bà, một giọng còn ngái ngủ. Một tiếng đàn ông đế vào:

- Đi đi thôi, đây chật rồi. - Và tiếp theo là một tiếng cười thỏa mãn.

- Quả là họ đang có khách thật, - gã thanh niên nhận xét. Gã không rõ rồi sẽ làm thế nào để trao trả người chết cho các con gái ông ta nếu như các ả này đang ngủ với khách làng chơi.

Ông già suy nghĩ một lát.

- Phải trả về cho họ, - lão nói. - Muốn thế nào thì thế cũng phải trao trả lại.

- Ta đợi một chút có hơn không? - Người đàn ông ở Ceará nói.

Ông già có bộ râu xám chỉ cái xác hỏi:

- Thế ta sẽ làm gì với cái này bây giờ? Ông ta từ bỏ cõi trần đã khá lâu rồi. Tội nghiệp ông lão cần được yên nghỉ. - Rồi ông lại gọi:

- Lúcia, Violeta, Lúcia.

- Các người muốn gì? - Lại một giọng đàn ông hỏi vậy. Ông lão bèn gọi cô con gái thứ ba.

- Maria! Ớ này! Maria!

Ở cửa ngôi nhà bên cạnh hiện ra một mụ già còn đang mắt nhắm mắt mở. Mụ sắp cự bọn người làm huyên náo thì trông thấy xác chết.

- Ai vậy? - Mụ hỏi.

- Bố của các cô ấy đấy, - người đàn ông miền Ceará vừa đáp vừa chỉ vào căn nhà anh ta đang đứng đợi ở trước cửa.

- Ông ta bị giết chết à? - Mụ già muốn biết rõ.

- Ông ta chết vì sốt.

Người đàn bà rời ngưỡng cửa và lại gần. Mụ nhìn cái xác chết, vẻ mặt kinh tởm.

- Các cô ấy có ở đây không? Chẳng thấy ai trả lời cả.

- Các cô ả vừa chè chén phè phỡn tối qua. Hôm qua là sinh nhật Juquinha, cái anh chàng phải lòng Violeta ấy. Cuộc vui kéo dài đến tận sáng. Thế cho nên các bác mới không đánh thức nổi họ.

Mụ cùng với ông già đồng thanh gọi:

- Violeta, Violeta.

- Ai đấy? Các người muốn cái quái quỷ gì vậy?

- Bố chị đấy, - người đàn bà kêu lớn, giọng the thé.

- Ai kia? - Vẻ ngạc nhiên lộ trong giọng nói.

- Bố chị.

Im lặng một lát, chỉ nghe thấy có tiếng người lục đục trong nhà. Cửa mở và Violeta ló đầu ra ngoài. Mắt ả nhìn vào tốp người; ả vươn cổ lên và khi nhận ra xác chết, ả rú lên một tiếng. Trong nhà càng xôn xao ồn ào. Cả phố náo động lên. Có những người đàn bà chạy ra khỏi nhà, theo sau là bọn đàn ông đã ngủ với họ, bước chậm rãi hơn. Phần lớn các ả đều mặc đơn sơ một bộ đồ ngủ, chỉ có vài ả khoác vội một chiếc áo ngủ dài để che đậy sự lõa lồ của mình. Đứng quây lấy xác chết, mọi người đều nói nhỏ.

- Sốt đấy.

- Không có cách nào chữa được đâu.

- Mà bệnh này hay lây lắm phải không?

- Nghe nói là chỉ hít thở cũng đã đủ lây rồi.

- Vậy thì tốt hơn hết là đem chôn ông ta đi.

- Đã bao năm nay, ông ta không gặp các con gái. Người ta nói rằng ông ta xấu hổ nên không bao giờ dám về Ferradas nữa. Ông ta giận vì các cô ấy đã hư hỏng.

Những người đàn bà mặt mày tàn tạ, những ả lai đen, những ả da đen, đây đó, một phụ nữ da trắng mà chân tay họ và thường khi cả mặt nữa đều mang sẹo. Không khí sặc mùi rượu hòa với mùi nước hoa loại tồi. Một ả tóc rối bù thành một mớ to xù, lại gần xác chết.

- Mình đã ngủ với lão ta một lần ở Tabocas đấy.

Ả nói vậy, mọi người lặng thinh. Violeta vẫn đứng ì ở cửa, không đủ can đảm tiến lên.

- Mang ông ta vào trong nhà. - Một ả lai đen ra lệnh.

Lúcia và Maria bây giờ đã ra ngoài đường. Lúcia khóc:

- Bố ơi! Bố của con ơi!

Maria từ từ lại gần xác chết, vẻ kinh hãi. Nhiều gã đàn ông theo sau họ.

- Này Juquinha, bố vợ anh ngoẻo rồi, - một người trong đám đàn bà mỉm cười nói.

- Xin chị hãy kính trọng những người đã chết, - ông già van vỉ.

- Mày chỉ là một con đĩ đốn mạt, - một ả khác nói.

Những người khiêng võng nhấc võng lên và mang vào trong nhà; tất cả đám người vào theo họ. Một vài gã đàn ông vừa kịp cài xong khuy quần, toán phụ nữ đi theo vẫn ăn mặc hở hang như thế. Những ả này chừng như đều cùng một lứa tuổi và cùng một màu da. Da dẻ họ đều ốm o bệnh tật. Đám đàn bà này là cặn bã của cuộc đời, là lớp mạt lưu của xã hội.

Nhà không có phòng khách và chỉ có tất cả năm ngăn nhỏ cho năm người đàn bà ở đó, nên họ phải đặt người chết lên giường Violeta trong buồng phía trước. Ông già cầm lấy mẩu nến còn lại, lúc này đã cháy gần hết. Trên đầu giường có một tấm ảnh thánh Senhor do Bonfim, vị thánh ban cho người ta cái chết yên lành. Một trang họa báo dán trên tường phô ra bức tranh khỏa thân của một cô gái tóc vàng. Lúcia khóc nức nở. Maria đứng cạnh xác chết và Violeta đi tìm một cây nến khác. Những người đứng xem tản ra phòng ngoài. Juquinha lúc đó liền bước vào với một chai rượu rum và bắt đầu rót mời những người khiêng xác chết. Maria cất cây đàn ghi ta ở đầu giường đi.

Ông lão chỉ Maria tay cầm cây ghi ta đi ngang qua, nói với người đàn ông ở miền Ceará:

- Tôi biết cô ta từ lúc còn bé tí tẹo, xinh hết sức là xinh. Khi lấy Pedro, cô ta đã trở thành một trong những thiếu nữ đẹp nhất. Trông cô ta bây giờ chẳng ai dám bảo thế.

- Cứ trông cũng biết là khi xưa cô ta đã có một thời xuân sắc.

- Chao! Cái đời gái điếm đã mau chóng cướp mất sắc đẹp của họ. Trong vài ngày thôi.

Gã thanh niên nhìn Maria bằng con mắt thích thú.

Một vài ả đã rút lui để mặc thêm quần áo, một gã đàn ông trước khi đi đưa tiền cho Lúcia. Violeta và Juquinha tính toán tiền mua áo quan và tiền tang lễ. Cũng tốn khá của đấy. Họ trở lại căn phòng, chỗ Lúcia và Maria đang đứng cạnh cái xác và cả bốn người bắt đầu bàn bạc. Juquinha, như người trong gia đình, tính toán mọi khoản. Không, chả mua nổi một chiếc áo quan đâu. Ngay cả một chỗ trong nghĩa địa cũng đắt lắm.

- Phải bọc bố trong cái võng mà chôn thôi, - Lúcia nói. - Ta có thể phủ lên một tấm chăn trải giường.

Sau những tiếng kêu khóc đầu tiên, Violeta đã tương đối bình tĩnh. Ả nói:

- Tôi không hiểu tại sao ta không chôn bố ngoài đường, và thế là xong nợ. Bố có bao giờ chăm lo gì đến chúng ta đâu.

- Chị thật vô tình quá, - Maria ngắt lời.

- Tôi cứ tự hỏi tại sao chị lại gào lên như thế khi chị vừa mới trông thấy bố. Hóa ra chị đóng kịch.

- Bố là một người tốt.

Violeta toan đáp lại, nhưng Maria nói tiếp:

- Bố xấu hổ vì nỗi chúng mình sống như thế này, có thế thôi. Bố là người có tình cảm. Không phải là bố không thương yêu chúng ta đâu.

Trong hành lang, ông cụ mang xác chết về đang kể cho các người đến thăm nghe chuyện người kia đã chết như thế nào, cơn sốt trong ba ngày đã đưa ông ta về chầu giời như thế nào.

- Chẳng có thuốc nào lại được. Có hàng đống thuốc ở cửa hàng đồn điền Baraúnas đấy, nhưng chẳng có gì làm ông ta đỡ được cả.

Trong buồng, Lúcia, vốn rất ngoan đạo, đề nghị nhờ người mời ông thầy dòng Bento đến đọc một vài bài kinh. Juquinha không tin là ông ta nhận lời mời đến.

- Ông ta không muốn đặt chân vào cái loại nhà này đâu.

- Ai bảo anh là ông ta không đến? - Violeta nói - Hồi Isaura chết, ông ta chả đến là gì. Có điều là phải mất nhiều tiền.

Ả không muốn mọi người cho là mình kình địch với bố nên lại nín lặng; Juquinha bèn thay lời ả nói tiếp:

- Phải có một món tiền lớn ông ta mới chịu đến - kém hai mươi milreís là không được.

Lúcia sẵn sàng từ bỏ ý định ấy:

- Nếu như vậy, ta sẽ không mời thầy dòng đến nữa.

Ả đứng ngắm bộ mặt hốc hác của người chết với nước da xanh nhợt; dường như ông ta đang mỉm cười trước cái cảnh huống cuối cùng này, nỗi đau khổ lần chót của ông. Lòng ả ngậm ngùi một nỗi buồn sâu sắc khi nghĩ phải xa lìa bố như thế này.

- Ta sẽ chôn bố, không có cả một bài kinh, tội nghiệp cho ông cụ. - Ả thầm thì qua hàng nước mắt - Bố chả bao giờ làm hại ai. Bố là một con người trung hậu. Thế mà bây giờ chẳng có ai đến cầu nguyện lấy một lời cho vong linh bố được siêu độ. Có bao giờ tôi lại nghĩ rằng… Ôi! Bố ơi!…

Violeta nắm lấy tay chị; ả chỉ biết có cái cử chỉ ấy là trìu mến nhất.

- Chúng ta sẽ tự cầu nguyện lấy. Chị còn nhớ một bài kinh.

Nhưng người đàn bà lai đen đã từng có một lần ngủ với người chết, đứng ở hành lang nghe thấy câu chuyện, bèn lấy trong bít tất ra hai mươi milreís và bước vào phòng đưa cho Lúcia:

- Đừng để cho ông ấy đi mà không được một lời cầu nguyện nào, - chị ta nói.

Cử chỉ ấy khiến Juquinha nảy ra ý nghĩ tổ chức một cuộc quyên góp; anh đi khắp lượt những người có mặt để nhận phần đóng góp của họ. Một người đàn ông không có gì cho cả, bèn tình nguyện đi tìm thầy dòng Bento và lên đường đi ngay; đó là cách anh ta đóng góp vào cuộc nghĩa quyên.

Bấy giờ, Lúcia chợt nhớ đến chuyện đãi khách.

- Phải mời những người này uống cà phê, - ả nói vậy, có ý chỉ ba người đã khiêng xác chết về.

Maria liền đi về phía sau nhà, và khi cô gọi ông già, gã thanh niên và người đàn ông ở vùng Ceará, những người khác bèn theo họ vào bếp. Trong phòng, bên xác chết, chỉ còn có Violeta và người phụ nữ lai đen đã giúp hai mươi milreís. Mụ này, trước nay, chưa bao giờ có dịp ngắm một người đàn ông xưa kia từng ngủ với mình, nay yên nghỉ trong giấc ngủ của cái chết. Mụ rất xúc động và coi ông ta như một người thân, một người bà con gần gũi.

Trong bếp, ông già vừa uống cà phê vừa cố lái sang chuyện khác.

- Các anh có biết là hôm qua gia đình Badaró đã tìm cách giết Firmo không? - Ông nói.

Tất cả đều dỏng tai lên.

- Cụ nói cái gì vậy? Họ có giết được hắn ta không?

- Không, giết hụt thôi. Mà thật là lạ, vì chính là thằng da đen Damião bắn.

Một trong những người có mặt ở đấy huýt sáo để biểu lộ nỗi kinh ngạc.

- Damião da đen mà bắn trượt à? - Một người khác xướng lên - Nếu vậy thì quả thật đã đến ngày tận thế rồi đấy, về chuyện này tôi chỉ có thể nói thế được thôi.

Ông già thích chí vì đã làm cho mọi người chú ý đến như thế. Ông lấy một ngón tay cạy răng, gỡ ra một cái xơ sắn rồi nói tiếp:

- Firmo đã gặp tụi tôi trên đường cái; hắn chạy như bị ma đuổi. Hắn đi về phía nhà đại tá Horácio. Người ta đồn rằng rồi lão sẽ trả miếng ra trò.

Quên bẵng người chết, tất cả xúm xít quanh người đang nói; một vài người trong bọn nằm bò lên chiếc bàn nhỏ làm bếp không để sót một lời nào; những người khác nghển đầu lên trên những người đứng trước. Tò mò tràn ngập trong mọi cặp mắt. Lúc này, ông lão giải thích cái điều mà ai nấy đều biết cả.

- Đó là vì chuyện khu rừng Sequeiro Grande.

- Giờ là bắt đầu có chuyện đấy.

Người kể chuyện yêu cầu im lặng rồi tiếp:

- Phải, bắt đầu rồi đấy! Đi được một quãng nữa, tụi tôi lại bắt gặp Firmo trở về với hai tay chân của Horácio, và đại tá Maneca cùng đi với họ. Họ theo con đường sắt dẫn đến cái đồn điền Baraúnas. Họ phóng nước đại.

Juquinha vốn là người của Badaró, xen vào một câu:

- Đại tá Horácio tưởng Teodoro sẽ về phe với lão. Người ta có thể dùng một que kẹo mạch đánh lừa lão ta dễ như đánh lừa một đứa con nít vậy. Lão ta không thấy rằng đại tá Teodoro và gia đình Badaró ăn cánh với nhau như các ngón tay trong bàn tay ấy.

Lúcia ngắt lời hắn:

- Thằng ấy, nó là một thằng khốn nạn, một thằng kẻ cướp. Ai cho nhiều tiền thì nó theo người ấy.

- Chị thì hẳn là phải biết rõ, - một người đàn bà mỉm cười nói - bởi vì có thể nói là xưa kia nó mê chị và nó là người đầu tiên chiếm được chị mà.

Lúcia rướn thẳng người lên, mắt long lanh:

- Đó là điều ghê tởm nhất đã xảy ra. Trên đời này không có thằng đàn ông nào đốn mạt hơn nó.

- Nhưng nó được cái can trường, - một trong những người đàn ông có mặt nói.

- Ồ, cái đó thì nó có thể thật, nhất là đối với một phụ nữ; nhưng khi nó theo đuổi tán tỉnh ai, thì nó biết cách làm ra bộ nhu mì như một con chim non ấy. Tôi còn nhớ nó đã đối xử với tôi như thế nào. Ngày nào nó cũng đến với một món quà: một chiếc áo mới, một đôi giày, một chiếc khăn tay thêu. Và nó hẹn non thề biển với tôi. Này nhé, nó đã hứa cho tôi một ngôi nhà ở Ilhéus, nó đã hứa may quần áo đẹp cho tôi, thậm chí nó còn hứa mua cho tôi một chiếc nhẫn kim cương nữa kia. Nó đã hứa với tôi đủ mọi thứ - cho đến khi nó chiếm được tôi - thế là bao nhiêu lời hứa hẹn bay qua cửa sổ hết và giờ thì tôi ra nông nỗi này, trong cái phố này, chẳng được bố ban phước cho nữa.

Tất cả đều lặng thinh. Người đàn ông miền Ceará có vẻ kinh hãi. Lúcia đưa mắt nhìn quanh mọi người và thấy họ đang chờ đợi ả nói thêm.

- Và các người tưởng chỉ có mình tôi ư? Khi nó chán tôi rồi, nó bèn ngấp nghé Violeta, và nếu tên cai Ananias không tới trước nó, không xí chỗ rồi thì… Phải, sở dĩ nó không theo đuổi Violeta, chính là vì nó sợ Ananias.

Ông lão lúc đó bèn lên tiếng:

- Một người da đen có con gái, nuôi nó lớn lên chỉ để làm thú vui cho người da trắng.

Nhưng Lúcia còn muốn nói nữa.

- Khi Pedro, cái cậu lấy Maria ấy, chết đi, ngay tối hôm đưa ma, tên đại tá đến nhà xin giúp đỡ Maria. Nó không tôn trọng nỗi đau buồn của con bé đáng thương mà leo phắt lên giường còn ấm hơi chồng nó. Thật không còn gì đê tiện hơn.

Lại một lát im lặng tiếp theo. Gã trai trẻ khiêng giúp xác chết, từ lúc tới đây vẫn không rời mắt khỏi Maria; sự thèm khát của hắn thật đã rõ ràng. Nếu không phải là ngày tang tóc thì gã đã ngỏ lời muốn ngủ với cô ta rồi. Đã hai tháng nay, gã chưa trông thấy đàn bà và nhan sắc còn sót lại của Maria khiến gã để ý ngay. Trong tất cả câu chuyện, gã chỉ quan tâm đến cái đoạn nói về việc tên đại tá Teodoro đã ngủ với cô ta như thế nào, hôm đưa ma chồng cô thôi.

Ông già, bị Lúcia ngắt lời, mất vai trò chủ chốt trong cuộc nói chuyện, lúc này bèn gợi lại những sự việc xảy ra khi đêm:

- Một tay jagunco bây giờ thật đáng giá vàng cân, - lão nói. - Nếu bắt đầu có chuyện đánh nhau, cứ anh nào bắn cừ là sẽ giàu to, sẽ có tiền tậu trại ca cao.

- Tôi đứng về phe Badaró, - Juquinha nói. - Họ chiếm ưu thế về chính trị và tôi tin chắc họ sẽ thắng. Sinhô và Juca quả là hai tay hảo hán.

- Họ chẳng bén gót đại tá Horácio đâu, - một người khác nói. Một người đàn ông đứng lên và rời khỏi căn phòng.

- Chico đi xin một chân đấy, - Juquinha nhận xét. - Không có cuộc đánh nhau nào mà nó không dính vào. Nó về phe đại tá Horácio.

Lúc này, một số khách cáo lui; họ vội đi để truyền những tin tức ông già mang đến. Họ tản về các phố của Ferradas, phố xá ở đây cũng chả nhiều nhặn gì; họ đi từ nhà người quen này sang nhà người quen khác. Người đàn ông miền Ceará không biết nói sao về những điều vừa nghe thấy.

- Ở cái xứ này, chỉ thấy nói toàn chuyện chết chóc, - anh ta nói.

- Cái chết ở đây thật rẻ, - ông lão trịnh trọng tuyên bố.

- Anh đã kịp thời thoát khỏi cái cảnh ấy thế là may lắm đấy.

- Anh đã bỏ trốn, - một người đàn bà nói.

- Còn có thể bỏ đi được thì tôi đi.

Juquinha bật cười:

- Anh bỏ đi đúng lúc sắp sửa có nhiều chuyện hay.

Những người đàn bà lúc nãy trở về kiếm quần áo mặc thêm, đã quay lại. Một ả trong bọn mang tới mấy bông hoa đã héo mà một khách chơi thỉnh thoảng vẫn đến thăm vừa cho ả hai hôm trước; ả đặt hoa dưới chân xác chết. Cả nam giới cũng đến mỗi lúc một nhiều, vì muốn biết tin tức; bởi chưng trong thành phố mọi người đã bàn tán và phóng đại câu chuyện lên rồi. Người ta đồn cái xác đó là một trong những gã đi theo Firmo đã chết vì viên đạn dành cho lão chủ trại. Thật là kỳ lạ. Firmo đã thoát khỏi viên đạn của Damião. Lại có người khác nói đó chính là xác Firmo. Thầy dòng Bento bước vào căn nhà chứa và một ả chỉ mang trên mình độc một chiếc áo ngủ bèn chạy đi kiếm một bộ quần áo chỉnh tề hơn.

- Cầu Chúa đến với các con, - từ chỗ cửa ra vào, người thay mặt Chúa nói vậy với cái giọng lơ lớ. Rồi ông ta tiến vào trong hành lang, bởi vì trước hết ông ta muốn biết tin tức ra sao. Sau khi ông lão đã kính cẩn nhắc lại tất cả câu chuyện, thầy dòng bèn bước vào căn phòng phía trước, nơi đặt xác chết. Violeta lúng túng trình bày về nỗi đồng tiền eo hẹp và sau đó thu xếp với người giữ đồ thánh, đưa cho lão này tờ giấy bạc hai mươi milreís, là tiền quyên góp của người phụ nữ lai đen, với vài đồng tiền lẻ nữa. Thầy dòng Bento bắt đầu đọc kinh cầu hồn, và đàn ông, đàn bà rì rầm họa lại:

- Ora pro nobis*.

Lúcia sụt sùi khóc; ba chị em đứng sát vào nhau. Gã thanh niên khiêng võng vẫn chằm chằm nhìn Maria. Liệu cô ta có bằng lòng ngủ với gã ngay hôm nay, sau khi đưa đám không? Cô ta đã chẳng ngủ với đại tá Teodoro cái đêm sau đám tang Pedro đó sao? Gã nhắc lại với những người khác như cái máy: “Ora pro nobis.”

Thầy dòng đang lầm rầm đọc kinh cầu nguyện thì ngoài cửa ra vào, có người kêu lớn:

- Juca Badaró kìa.

Tất cả chạy ùa ra phố; Juca, theo sau là Antônio Vítor và hai gã thanh niên khác, đang phóng ngựa nước đại giữa một đám bụi mù đi về phía Tabocas. Hầu hết, kể cả người giữ đồ thánh, đều hối hả muốn trông thấy đoàn người ngựa. Thầy dòng Bento đang cúi xuống xác chết, vươn cổ nhìn qua cửa sổ, miệng vẫn không ngừng cầu kinh. Bên cạnh xác chết, chỉ còn lại có ba chị em và anh chàng trai trẻ đang thèm muốn Maria. Juca Badaró và bọn cabra của hắn lúc này đã tới phía bên kia thành phố; phóng qua cái kho lớn chứa ca cao khô của Horácio, chúng giơ súng trường bắn chỉ thiên trong khi mọi người ngoài phố bỏ chạy tán loạn, trốn vội về nhà. Tiếng ồn ào át cả tiếng kinh cầu hồn.

Gã trai trẻ tiến sát lại Maria.