Maneca Dantas những muốn rứt tóc mình: “Cái thằng thầy cãi nhãi ranh ấy mới cứng đầu cứng cổ làm sao!” Hắn đã cạn hết lý lẽ để thuyết phục gã không nên đi Ferradas tối hôm ấy, Virgílio vẫn cứ khăng khăng nhất định ra đi. Gã cố chấp hơn cả một con la, con vật bướng bỉnh nhất. Thế mà ai nấy ở Ilhéus cũng đều nhất trí rằng luật sư Virgílio thông minh.

Maneca không thể nói tại sao hắn lại có cảm tình đặc biệt với gã thầy kiện trẻ này như thế. Ngay cả khi biết chắc chắn rằng Virgílio đang cắm sừng lên đầu Horácio, hắn vẫn rất coi trọng gã, mặc dầu hắn quý mến viên đại tá gần như một thần tượng vì phần lớn tài sản của hắn là nhờ lão mà có. Khi hắn gặp khó khăn, Horácio đã chìa tay ra đỡ hắn và đã giúp cho hắn mọc mũi sủi tăm. Vậy mà ngay cả sau khi phát hiện ra chuyện Virgílio ăn nằm với Ester, Maneca Dantas vẫn không có bụng dạ nào mà từ gã. Sau khi Ester chết, nỗi buồn phiền của hắn cũng dịu đi đôi chút vì hắn cảm thấy có phần nào nhẹ nhõm. Tất nhiên là buồn thật, nhưng nếu Horácio biết mọi chuyện và Ester phải chết một cách bi thảm hơn thì lại càng đáng buồn gấp bội. Chết như thế nào, hắn không thể biết được; nhưng dù thiếu đầu óc tưởng tượng, hắn vẫn hình dung được nhiều điều khủng khiếp: chẳng hạn, Ester bị nhốt trong một căn phòng đầy rắn, như trong câu chuyện có lần hắn đã đọc được trên một tờ báo.

Cho nên, sau khi bệnh sốt đến cướp đời nàng đi, Maneca cảm thấy ái ngại, nhưng đồng thời cũng thở dài nhẹ nhõm: vấn đề đã giải quyết xong. Tại sao, bao nhiêu tháng trời qua đi rồi, nay Horácio bỗng nhiên lại khám phá ra những thư tình nọ, khiến lão muốn giết Virgílio (mà điều này thật cũng dễ hiểu thôi)? Thực tình, Maneca không sao hiểu nổi tại sao những kẻ chơi cái trò nguy hiểm đi lừa gạt những người chồng, lại còn vẽ chuyện viết những lá thư như vậy. Thật hoàn toàn ngu ngốc. Bản thân hắn đây thỉnh thoảng cũng có một cô nhân tình, không phải một ả đã có chồng, tất nhiên rồi, mà là một con bé gái điếm xinh xinh được hắn ưa và bao, cho ở hẳn một nhà riêng. Hắn đến thăm ả, ngủ lại đấy, uống rượu ở đấy, nhưng, còn viết thư ư? Không bao giờ. Thỉnh thoảng, hắn cũng nhận được đôi ba chữ của cô này cô khác, thường chỉ là khẩn cấp kêu gọi cứu trợ, pha trộn cả xin tiền lẫn những cái hôn và những lời âu yếm.

Nhưng đại tá Maneca Dantas bao giờ cũng xé phăng những thư ấy trước khi mụ Dona Auricídia thính hơi kịp phát hiện ra cái mùi nước hoa rẻ tiền, khó ngửi thấm trong thư. Thư xin tiền, có thế thôi.

Trong khi Virgílio chuẩn bị đồ giải khát ở phòng bên thì Maneca nghĩ tới những lá thư kia. Hắn đã hủy hết đi chưa nhỉ? Thực ra hắn vẫn còn giữ lại một bức, để lẫn với giấy tờ trong ví. Như thế là có thể xảy ra nguy hiểm hằng ngày, nếu như Dona Auricídia bất chợt tìm ra, mụ sẽ tru tréo lên đến rung chuyển cửa nhà. Mặc dầu chỉ có một mình ở trong phòng, Maneca vẫn đưa mắt nhìn quanh cho yên trí là không ai nhìn thấy mình, rồi hắn mở ví, và rút từ trong mớ hóa đơn ca cao ra một lá thư viết bằng một bàn tay vụng về, đầy những vết bẩn và lỗi chính tả. Đó là thư của Doralice, một cô bé hắn vớ được ở Bahia hồi hắn về thủ đô hai tháng để chữa mắt. Hắn gặp ả ở tiệm cà phê; họ sống chung với nhau hai tháng ấy; và trong số tất cả đàn bà hắn từng biết, chỉ có ả là người duy nhất viết thư cho hắn mà không hề nã tiền. Chính vì vậy mà hắn đã giữ lại bức thư đó; và mặc dầu Doralice giờ đây chỉ còn là một kỷ niệm mơ hồ chìm vào quá khứ, dù sao ả vẫn là một kỷ niệm êm đềm. Nghe thấy Virgílio đi vào, hắn bèn xếp thư vào tập giấy tờ; viên thầy kiện bước vào bưng một cái khay trên có một chai rượu và cốc.

Maneca uống rum và trở lại câu chuyện mà đối với hắn là một sự cố gắng vận dụng sức tưởng tượng đến mức tối đa để làm cho Virgílio tin rằng hắn đã “nghe thấy nói là tối nay Sinhô dự định cho mai phục giết Virgílio, trên con đường về Ferradas, để báo thù cái chết của Juca”.

- Nhưng anh Maneca, - Virgílio nói - thật là ngốc, hoàn toàn ngu ngốc. Đường đi Ferradas chạy ngang qua địa phận của đại tá Horácio. Nếu như có một con đường an toàn thì tất phải là con đường ấy. Và tôi cũng không thể để cho khách hàng của tôi phải chờ mốc người, hơn nữa đó lại là một cử tri của tôi.

Chính cái ý nghĩ rằng bọn Badaró định làm một cuộc mai phục trong những điều kiện như vậy, khiến gã thấy tức cười. Trên đường đi Ferradas ngay trước mũi Horácio ư?

Maneca đứng dậy.

- Vậy là, anh bạn thân mến, bất chấp mọi thứ, anh vẫn quyết định đi à?

- Phải, chắc chắn rồi.

- Vậy thì giả thử như, - Maneca nói - chính ông bạn của chúng ta định…

- Đại tá Horácio ấy à?

- Ông ta biết hết rồi. - Maneca quay mắt nhìn đi chỗ khác, hắn không thể nhìn thẳng vào mặt viên thầy kiện.

- Ông ta biết cái gì?

- Chuyện giữa anh và vợ ông ta. Cái thói quen viết những lá thư tình ấy thật là rồ dại… Ông ta tìm thấy trong đống đồ đạc.

Một lần nữa hắn lại quay mắt nhìn đi và cúi đầu xuống như thể mọi chuyện ấy là lỗi tại hắn, hắn không chịu đựng nổi cái nhìn của Virgílio.

Tuy nhiên, Virgílio không tỏ ra bối rối chút nào. Gã bắt Maneca Dantas ngồi xuống cạnh và kể cho gã nghe hết đầu đuôi. Thư à? Có, gã có viết thư, gã cũng có nhận được thư đáp lại. Đó là cách của hai người để được gần gụi nhau, trong những ngày họ không được sum họp trong tình yêu. Gã kể lại tất cả: hạnh phúc của họ - những dự định đi trốn - những đêm ái ân. Bằng những lời nóng bỏng yêu đương, gã nói về cái chết của Ester. Gã hiểu nỗi thất vọng của Horácio, thông cảm với lão ngày nàng chết; vì lẽ đó gã đã không bỏ đi, mà ở lại bầu bạn cùng viên đại tá.

- Đó là một cách để ở lại bên nàng. Anh có hiểu không?

Maneca không chắc là mình đã hiểu, nhưng đó quả là ý nghĩ của kẻ si tình.

Virgílio nói tiếp, không ngừng lại. Tại sao gã không bỏ đi? Tại sao gã muốn ở lại bên cạnh Horácio và tiếp tục giúp lão trong công việc? Bởi vì mọi thứ trong nhà lão đều nhắc nhở tới Ester mà cái chết đã vĩnh viễn làm cho gã xa lìa. Bao kẻ khác đã rơi vào cái bẫy của ca cao hoặc khuất phục trước lòng ham muốn giàu sang. Gã cũng đã bị ca cao giữ chân lại, nhưng không phải vì mong kiếm chác đồng tiền. Chính kỷ niệm của Ester đã giữ gã lại: thi thể nàng trong nghĩa địa gần kia, sự có mặt của nàng ở khắp mọi nơi trong ngôi nhà ở Ilhéus, ở nhà bác sĩ Jessé, ở Tabocas, ở đồn điền, và trong con người của Horácio, nhất là, nhất là ở ngay trong con người của Horácio. Virgílio không có một tham vọng nào hết; gã đã tiêu tiền một cách dại dột, tiêu hết số tiền kiếm ra được; gã chẳng ao ước mua rừng; gã chỉ muốn một điều là được gần nàng và nàng vẫn ở đây, trong mấy thành phố nhỏ này và trong những đồn điền này. Mỗi khi có tiếng ếch kêu trong miệng rắn, gã vẫn ôm ghì nàng trong tay, như lần đầu tiên ấy, tại tòa nhà lớn của đồn điền.

- Anh có hiểu không, Maneca?

Gã cười, buồn bã. Không, Maneca không hiểu nổi gã đâu, gã chắc chắn như vậy. Muốn hiểu, phải là người đã có một tình yêu điên cuồng, một lần trong đời; chỉ có vậy mới hiểu nổi. Lúc này, Maneca không thể nghĩ ra điều gì hơn là chìa cho Virgílio xem lá thư của Doralice. Đó là cách hắn tỏ ra rằng có một sợi dây gắn bó hai người.

Virgílio cầm lấy thư và đọc; mắt Maneca nhòa đi.

“Anh Maneca thân yêu của em. Em mong rằng mấy dòng chữ viết xấu xí này sẽ đến tay anh trong khi anh rất khỏe mạnh. Maneca, anh là anh hư lắm, anh không viết gì cho Doralice của anh, anh đã quên nó rồi nhưng mà nó vẫn đợi trờ* anh. Maneca, em viết thư này để hỏi sem bao giờ anh về để em gia bến tàu đón anh. Maneca ơi, đêm nào đi nghủ em cũng nằm mơ thấy anh. Mơ thấy những buổi đi chơi, anh và em và Danda và Editi nữa, chúng nó hát bài hát gọi là ‘Anh đã dâng em trái tim anh’. Maneca ơi, em không muống anh đi chơi nhà thổ đâu vì cớ là em không muốn anh mắt bệnh. Bao giờ anh về, em muống chúng ta sống những phút đẹp đẽ với nhau. Anh yêu bé bỏng xinh đẹp của em, bao giờ thì chúng ta mới lại được sống bên nhau nữa! Lúc nào em cũng nghĩ đến anh. Maneca viết thư cho em nhé, dù chỉ là mấy dòng thôi. Anh bỏ qua những lời trong thư em. Maneca với nhiều cái hôn của con bé da đen Doralice của anh. Thế thôi. Anh thấi địa chỉ đấy: 98b phố tháng bảy. Lời chào từ biệt Doralice của anh đã bị bỏ quên.”

- Cô ta có xinh không? - Virgílio hỏi, khi đã đọc xong.

- Một con búp bê chính cống!

Giọng Maneca run run. Họ không biết nói với nhau gì nữa trong khi Virgílio nhìn bạn để lại lá thư vào giữa những giấy tờ trong ví. Như vậy là ngay một viên đại tá ở Ilhéus cũng có một chuyện tình để kể lại. Virgílio rót một cốc rum nữa.

Maneca Dantas khăng khăng trở lại vấn đề họ vừa nói tới.

- Tôi mến anh, luật sư ạ, - hắn nói - và tôi xin anh đừng đi. Anh hãy đáp tàu biển đi Bahia đi. Anh còn trẻ, thông minh, anh có thể làm nên sự nghiệp bất cứ ở đâu.

Nhưng Virgílio từ chối. Gã không muốn bỏ ý định đi Ferradas tối hôm ấy. Cái chết chả quan trọng gì đối với gã; điều đáng sợ là phải sống không có Ester. Viên đại tá có hiểu thế không? Đối với gã, cuộc đời không còn nghĩa lý gì nữa. Gã cảm thấy ô uế ngập đến cổ trong cái bùn ca cao bầy nhầy này. Khi Ester còn sống, gã đã hi vọng đem nàng ra đi. Giờ đây, gã dửng dưng với tất cả mọi thứ.

Maneca Dantas bèn đưa ra đề nghị cuối cùng, hắn chỉ có thể giúp bạn được đến thế là hết. “Nếu là chuyện đàn bà, luật sư ạ, - hắn nói - tôi sẽ cho anh địa chỉ mới của Doralice nếu anh muốn. Cô ấy rất đẹp, rồi anh sẽ quên.”

Virgílio cảm ơn bạn: “Anh thật là một người bạn tốt, Maneca Dantas ạ. Có điều lạ lùng, là các anh có thể làm được những điều các anh vẫn thường làm và mặc dù vậy, vẫn là những người rất trung hậu.” Rồi gã bất thần kết luận:

- Tối nay, tôi sẽ đi Ferradas. Và nếu như có được thì giờ, tôi sẽ chết theo tinh thần của quy luật, quy luật của ca cao, bằng cách kéo theo người kia cùng chết với tôi. Đúng thế chứ?

Thế là tối hôm ấy, Maneca Dantas tiễn gã luật sư trẻ một mình một ngựa đi về phía Ferradas, với một nụ cười buồn bã.

- Nó còn trẻ quá, tội nghiệp thằng cha, - Maneca nói một mình.

Suốt dọc đường cái, Virgílio nghe thấy một tiếng người hát, và bài hát nói đến những trận đánh nhau ở rừng Sequeiro Grande:

Tôi sẽ kể các bạn cùng nghe

Một câu chuyện rùng mình sởn gáy.

Một câu chuyện rùng mình sởn gáy, một câu chuyện về cái đất này, một chuyện tình. Một con ếch trong miệng một con rắn. Đêm nọ, Virgílio nằm mơ, một giấc mơ hoang đường: một đêm kia, gã cưỡi một con ngựa đen hiện ra trên hiên nhà lớn; trên trời một vầng trăng to tướng, ngự trên những rặng ca cao và cả cánh rừng. Ester đợi gã, rụt rè và sợ sệt. Tuy nhiên, gã đã làm dịu những nỗi lo sợ của nàng, ôm lấy người nàng, bế nàng ngồi lên mông ngựa, rồi, trên con ngựa đen như trời đêm, họ ra đi qua những rừng ca cao và những con đường, qua những thành phố nhỏ và những thị trấn và cả trên mặt biển nữa, giữa những tàu chở hàng và những tàu chở khách; họ ra đi theo nhịp ngựa phi nước đại, đến tận những miền đất xa lạ. Rắn phun, con ếch sợ hãi kêu. Nhưng Ester nằm trong vòng tay gã, bình yên vô sự. Một câu chuyện rùng mình sởn gáy! Họ sẽ đi tới cùng trời cuối đất, họ đã rút được chân ra khỏi chất bùn nhầy nhụa của ca cao từng giữ họ lại đất này. Con ngựa có cánh, họ sẽ đi xa bầy rắn, xa lũ ếch bị cắn chết, xa, rất xa những vườn ca cao, những xác chết trên đường, những cây thập tự lập lòe ánh nến trong những đêm nhớ nhung dằng dặc. Con ngựa đen rẽ không trung, bay cao bên trên những rừng ca cao, trên những cánh rừng, trên những rừng đã đốt trụi và những rừng thưa. Ester cùng đi với gã, họ rủ rỉ những lời yêu đương êm ái trong cái đêm ngập ánh trăng này. Gã buông lỏng dây cương và vó ngựa cuốn họ đi xuyên qua khoảng mênh mông vô tận. Ánh trăng bao phủ trời đêm, từ những khoảng xa vời vẳng đến tai họ một giọng đàn ông hát rằng:

Thế đấy, tôi vừa kể xong

Một câu chuyện rùng mình sởn gáy.

Thật y như một điệu hát buổi tân hôn. Nào ai có thể tưởng tượng được rằng cái đoạn cuối bài hát của họ lại được viết vào đúng tối hôm đó, trên đường đi Ferradas?

Sá chi, nào có sá chi cái chết - một viên đạn trúng ngực, một cây thập tự bên đường, một ngọn nến do Maneca Dantas thắp lên - bởi vì đã có Ester cùng đi với gã theo nhịp phi nước đại của con ngựa đen này, đưa họ đi tới những miền đất khác?

Bài hát theo gã như một bài hát cưới. Một câu chuyện rùng mình sởn gáy.