Suốt mùa đông dài dằng dặc này mưa như trút nước; nước mưa róc rách trên mái nhà, chạy dọc theo cửa kính. Gió thốc lên từ mặt biển, lay động những hàng cây trong vườn; lá và quả xanh rơi đầy mặt đất. Ester nhắm mắt lại chập chờn như thấy một chiếc lá đang xoáy lộn điên cuồng trong không trung; những giọt nước mưa nặng nề rơi vào chiếc lá, đè dấn nó xuống đất. Ả rùng mình và định ngủ; ả thu mình nép sát bên tình nhân, chân quấn lấy chân gã, đầu đặt lên bộ ngực rộng của gã. Virgílio hôn lên mái tóc lộng lẫy và nhẹ nhàng đặt môi lên mi mắt nhắm chặt của ả. Ả rút tay ra và ôm lấy người gã.
Giấc ngủ đã đến, mi mắt ả mỗi lúc một nặng, người mệt nhoài vì cuộc yêu đương cuồng nhiệt vừa qua. Virgílio vẫn cứ nói tiếp, giọng hấp tấp, bứt rứt: gã muốn ả thức cùng với mình. Nửa đêm rồi; mưa không ngớt, mà càng mau hạt hơn lúc nào hết; cùng với cơn mưa, giấc ngủ đã đến làm Ester thấy thoải mái dễ chịu. Virgílio vẫn cứ nói, gã kể cho ả nghe những kỷ niệm xưa, hồi gã còn là sinh viên ở Bahia. Thậm chí gã còn nhắc đến cả những người đàn bà gã đã gặp trong đời, thử xem như thế có làm ả tỉnh ngủ được không, để ả phải chống lại giấc ngủ. Nhưng Ester chỉ trả lời dóng một và cuối cùng ả quay hẳn người đi, úp mặt vào gối: “Anh cứ kể tiếp đi, anh yêu, kể cho em nghe…”
Gã thấy ả đã ngủ mất rồi; và lúc bấy giờ gã mới thấy hết sự trống rỗng của những lời mình nói, của mọi thứ chuyện gã kể về cuộc đời sinh viên của mình. Những chữ hoàn toàn vô nghĩa hoặc vô bổ.
Những giọt nước mưa chảy ròng ròng theo những ô kính “như những giọt nước mắt”, Virgílio nghĩ vậy. Giá khóc được thì tốt quá, để cho nỗi đau khổ thoát ra khỏi đôi mắt và chảy xuống hai bên má.
Đối với Ester thì như thế đấy, khi ả biết gã nhảy với Margot trong tiệm cà phê, ả đã để cho nước mắt chảy ra; sau đó ả đã nghe và đã tin những lời phân trần của Virgílio dễ dàng hơn. Có nhiều người cũng giống như ả khóc được thì cảm thấy như mình được an ủi. Nhưng Virgílio không biết khóc. Ngay như khi nghe thấy tin bố chết đột ngột ở mạn trong, gã cũng không khóc nổi. Gã yêu bố tha thiết; vì gã biết rằng việc học hành của gã đã làm cho người bố tốn kém biết bao nhiêu và gã biết bố gã rất hãnh diện vì con. Gã cứ đứng ngây ra giữa phố, cổ nghẹn lại, khi một người quen đưa gã một lá thư của bà dì báo tin buồn, cổ họng nghẹn lại, nhưng không có giọt nước mắt nào trong đôi mắt ráo hoảnh, ráo hoảnh đến thành nhức nhối. Không có lấy một giọt nước mắt nào cả.
Những giọt nước-mắt-mưa ròng ròng trên mặt kính, giọt nọ tiếp giọt kia. Virgílio bèn nghĩ rằng đêm tối đang khóc những người đã chết của cái đất này.
Họ nhiều biết bao! Chỉ có một trận mưa rào lớn mới có thể rửa hết bấy nhiêu máu đổ! Gã làm gì ở đây, tại sao gã lại đến đây? Giờ thì đã muộn quá mất rồi, đã có Ester, con người duy nhất gã sẽ đem đi theo. Gã đến đây, lòng đầy tham vọng; gã đã mơ tưởng sẽ có vàng nhiều như suối chảy, một ghế ở Viện dân biểu, một tiền đồ chính trị, với cả cái vùng ca cao phì nhiêu này mà gã chỉ việc xòe tay ra là nắm được. Thoạt đầu, gã chỉ nghĩ đến bấy nhiêu thứ, và mọi chuyện đều trôi chảy cả, sự việc xảy ra đã thỏa mãn đầy đủ những khát vọng của gã: gã kiếm ra tiền, bọn đại tá tín nhiệm gã, gã đã thành đạt trong cương vị nhà luật học; về mặt chính trị mà nói, mọi chuyện cũng đều tốt đẹp. Cái hố chia cách chính phủ bang và chính quyền Rio de Janeiro* ngày càng rộng ra, và người ta có thể dễ dàng nhận thấy rằng chắc chắn sau kỳ đầu phiếu này, cái chính quyền hiện nay của bang sẽ bị đổ, thậm chí còn có triển vọng nó phải rớt đài sớm hơn, vì ở Bahia, người ta đã nói tới một hành động can thiệp của liên bang. Những thủ lĩnh của phe đối lập ở Rio de Janeiro giờ đây đang đàm phán; tổng thống nước cộng hòa đã tiếp họ, tình hình ngày một sáng sủa dần ra. Cũng có cơ sang năm tới, Virgílio sẽ có chân trong Hạ nghị viện, và nếu như có một sự thay đổi chế độ, thì không còn nghi ngờ gì nữa, nhất định gã sẽ trúng cử.
Ester xuất hiện; thế là gã chẳng còn biết gì nữa hết. Giờ đây chỉ còn thân hình nàng, cặp mắt, giọng nói, những dục vọng và tình yêu của nàng là đáng kể mà thôi. Nói cho cùng, Virgílio vẫn có thể xây dựng được một sự nghiệp ở Rio de Janeiro cũng như ở đây kia mà; thực ra, gã đã nghĩ tới chuyện đó ngay từ đầu khi đỗ bằng tiến sĩ luật. Nếu như gã có thể kiếm được việc làm với một luật sư có đông khách hàng, thì nhất định gã sẽ đi ngay. Thời gian sống ở Tabocas và Ilhéus sẽ không uổng chút nào cả. Trong một năm tám tháng gã đã học được nhiều hơn là năm năm ở nhà trường.
Người ta thường nói một viên thầy cò ở Ilhéus có thể hành nghề ở bất cứ nơi nào, và quả đúng như vậy ở đây, mọi ngón tinh vi nhà nghề đều được đem ra thử thách, ở đây, phải có một hiểu biết sâu sắc về luật và các mánh khóe xoay trở nó thành chuyện khôi hài. Muốn đi đâu thì đi, Virgílio cũng vẫn có nhiều triển vọng thành công - không phải vô cớ mà trong giới luật sư ở Ilhéus, người ta nhận xét gã là một trong những thầy cò giỏi nhất thành phố. Tất nhiên, ở những nơi khác thì chẳng phải dễ dàng đến thế; gã sẽ không tiến nhanh được bằng ở cái thành phố này, nơi mà gã đã gây được tên tuổi và một tiền đồ chính trị. Dễ dàng, nhanh chóng - hai tiếng ấy như in vào đầu gã.
Ở đây, gã đã vươn lên nhanh chóng, nhưng không phải dễ dàng. Bắt buộc phải sai tay chân đi giết người khác để được vị nể, đó phải chăng là chuyện dễ dàng? Để gây uy tín với mọi người và rẽ lấy một lối đi trên trường chính trị? Không, chẳng dễ dàng tí nào đâu. Dù sao thì đối với gã cũng không dễ dàng gì; gã là người được nuôi dạy ở một vùng khác, có những tập quán khác, và những cách nhìn nhận sự việc theo lối khác. Đối với bọn đại tá ở xứ này, đối với các nhà luật học đã sống già đời ở đây - đối với Horácio, với Maneca Dantas, đối với lão luật sư Genaro hay lên mặt học rộng tài cao và nổi tiếng chay tịnh chỉ vì lý do không bao giờ đi chơi nhà thổ - đối với bọn họ thì là chuyện dễ dàng đấy. Bọn chúng sai tay chân đi giết người như sai chặt một cây gỗ, hay là tìm một bản trích lục khai sinh vậy. Phải, đối với bọn chúng thì khá dễ dàng đấy, và Virgílio ít nhiều đã từng nghĩ ngợi về tình trạng kỳ lạ này. Nhưng lúc này đây, gã nhìn nhận với một quan điểm khác về những con người thô bạo ở đồn điền, những tay luật gia xảo quyệt ở thành phố và ở thị trấn, những kẻ hết sức bình thản sai bọn cabra đi phục sau một gốc cây đợi kẻ thù của chúng mà bắn vào đầu họ. Ước vọng đầu tiên của gã là đi trốn với Ester; thứ nữa là quên đi những tấn thảm kịch hằng ngày vẫn diễn ra ở trong vùng. Phải đến khi chính gã bắt buộc phải sai người đi giết một người khác, gã mới nhận ra cái xấu xa ghê tởm của tất cả những chuyện đó, mới hiểu rằng cái xứ sở này đã làm cho con người đê tiện đi đến thế nào.
Phu các đồn điền dính bết bùn ca cao; bùn ấy biến thành một lớp vỏ dày không thứ nước nào có thể cọ đi cho sạch được. Và tất cả - phu phen, jagunco, đại tá, luật sư, bác sĩ, nhà buôn, bọn làm nghề xuất khẩu - tất cả đều có cái chất bùn này dính chặt vào tâm hồn, trong tận đáy lòng, vào tim; không một thứ giáo dục nào có thể gột nó đi được. Vì ca cao là giàu có, ca cao là thế lực, ca cao là tất cả trên đời; không phải chỉ là một thứ được cắm xuống đất đen và tràn đầy nhựa, mà là một thứ đã trở thành thân thích của họ. Nó mọc lên trong lòng họ, nó chiếu một cái bóng hắc ám vào con tim họ, bóp chết mọi hoài bão cao xa. Virgílio không căm ghét gì Horácio, Maneca Dantas, càng không căm ghét người da đen tươi tỉnh mà gã đã ra lệnh đi giết Juca Badaró buổi tối thứ năm ấy, cái lệnh mà gã đã phải khó nhọc lắm mới thốt ra được. Không, nếu như gã có căm ghét cái gì thì đó là ca cao. Gã cảm thấy bị nó thống trị, và hết sức chua xót về nỗi đã không đủ nghị lực từ chối và để mặc Horácio một mình gánh lấy trách nhiệm về cái chết của Juca.
Thật ra, gã không ý thức được rằng cái đất này cùng những phong tục của nó, và tất cả những gì dính dáng đến ca cao, đã xâm chiếm gã đến mức nào. Một hôm, ở Tabocas, gã đã tát Margot, và khi đó, lần đầu tiên, gã nhận ra rằng có một Virgílio khác, một Virgílio xa lạ với gã, khác hẳn với Virgílio ngồi ở ghế nhà trường, hiền lành và hòa nhã, đầy tham vọng nhưng vui vẻ, hay thương người, bao giờ cũng dễ xúc động trước đau khổ. Giờ đây, gã đã trở thành một con người thô bạo. Nào gã có khác gì Horácio? Thật vậy, gã giống hệt như lão; họ đều có những phản ứng như nhau. Khi gã biết Ester, gã những tưởng sẽ cứu nàng thoát khỏi tay một con quỷ, một con người hèn hạ, vô ích và nhu nhược. Nhưng rốt cuộc, nào có gì là khác? Cả hai đều là kẻ sát nhân; cả hai đều sai capanga đi giết người; cả hai đều sống bằng quả vàng của cây ca cao.
Lúc này đây, Virgílio nghĩ bụng, Juca chắc đã ăn đạn rồi và chỉ còn là một cái xác chết trên đường. Nhưng nó sẽ không phải chôn dưới một gốc cây như kẻ khác, với một cây thập tự thô kệch đánh dấu chỗ. Juca là một điền chủ giàu có, xác nó sẽ được mang về Ilhéus, nó sẽ được đưa đám trọng thể, và luật sư Genaro sẽ đọc một bài diễn văn tại nghĩa địa, so sánh người quá cố với những danh nhân lịch sử của dĩ vãng. Có thể cả Virgílio cũng sẽ đi đưa đám, vì ở đất này, kẻ giết người đi theo quan tài nạn nhân của mình không phải là chuyện lạ; nghe nói người ta còn thấy có tên giúp một tay khiêng linh cữu, hoặc buồn rầu và bận đồ đen nữa kia. Không, gã sẽ không đi đưa đám ma Juca; làm sao gã có thể nhìn thẳng vào mặt Dona Olga được? Juca vốn không phải là thằng chồng tốt, nó đã sống chung với nhiều đàn bà khác; nó đã từng cờ bạc ở quán cà phê; mặc dầu vậy, Olga sẽ khóc và thở dài. Làm sao gã có thể nhìn mặt mụ những lúc ấy được? Gã chỉ còn mỗi một cách là ra đi, đi xa, đi xa đủ để quên thành phố Ilhéus, quên chuyện ca cao và chuyện chết chóc trong đêm tối; đi xa để khỏi phải nhớ cái đêm ấy trong nhà Ester, khỏi phải nhớ cái cảnh ấy trong phòng giấy viên đại tá, nơi gã đã đồng ý gọi tên cabra tới.
Tại sao gã lại đồng ý thế, nếu như gã không bị cột chặt vào cái đất này không gỡ ra được? Và cái ước vọng tha thiết của gã: đi trốn với Ester, phải chăng đó là giấc mơ cứ lùi mãi về tương lai? Phải, Virgílio đã bị buộc chặt vào cái đất này; gã hi vọng chính mình sẽ trở thành điền chủ; trong thâm tâm, gã hi vọng Horácio một ngày kia sẽ bị giết chết trong một cuộc ẩu đả ở rừng Sequeiro Grande, để cuối cùng gã có thể lấy được Ester.
Phải nhận rằng chính gã đã ước mong như vậy, rằng ngày này qua ngày khác gã vẫn chờ đợi cái tin viên đại tá chết, cái tin báo rằng lão đã bị một viên đạn của anh em nhà Badaró hạ thủ. Kể cả lúc gã dự định kiếm một việc làm ở Rio de Janeiro, kể cả lúc gã cố gắng làm được nhiều tiền hơn nữa để có thể đi khỏi, bao giờ gã cũng tìm thấy những cớ để hoãn lại cuộc đi trốn với Ester; gã vẫn luôn luôn chờ đợi cái điều mà gã cho là không thể tránh khỏi: Horácio bị anh em nhà Badaró giết chết và vấn đề như vậy là được giải quyết. Đã có lần gã nảy ra ý nghĩ như vậy; gã cố xua đuổi nó đi khỏi đầu óc. Nhưng nếu chuyện Horácio bị giết chết xảy ra thực, gã nghĩ bụng, thì lúc đó gã sẽ khuyên Ester dàn hòa với anh em nhà Badaró, thỏa thuận với bọn chúng để cùng nhau chia lại khu rừng, đồng thời chấm dứt cuộc xung đột. Nhưng nghĩ đến đấy, gã lại tự dối lòng bằng cách tự nhủ rằng đó chỉ là chuyện phỏng chừng thôi, rằng gã không có quyền trốn tránh nhiệm vụ làm thầy cò của gia đình Horácio.
Hôm nay, nằm trên giường này, nhìn mưa khóc trên cửa kính, gã thấy phải tự thú với mình một sự thật: gã cảm thấy mình không còn có tự do rời bỏ đất này nữa, mà trái lại gã đã bị gắn chặt vào đó bằng một cái xác chết, bằng Juca Badaró, bởi vì gã phải chịu trách nhiệm về vụ án mạng này. Vậy gã chỉ còn cách là chờ nữa, ngày này qua ngày khác, chờ tới bao giờ đến lượt Horácio chết, và người ta sẽ chôn viên đại tá. Lúc bấy giờ gã sẽ được Ester; sẽ được cái cơ nghiệp này và khu rừng Sequeiro Grande. Gã sẽ giàu có và được kính nể, gã sẽ là thủ lĩnh chính trị, là dân biểu, là nghị sĩ, là gì nữa chẳng được?
Người ta sẽ bàn tán về gã trong các phố phường ở Ilhéus, nhưng người ta sẽ phải chào gã một cách quỵ lụy, và người ta phải cúi rạp mình trước mặt gã. Không có lối thoát nào khác cả. Đừng có hoài công nghĩ đến chuyện đi trốn, đến chuyện rời khỏi đây để làm lại cuộc đời khác; muốn đi đâu thì đi, gã vẫn phải mang theo hình ảnh Juca Badaró ngã ngựa, tay ôm lấy vết thương, hình ảnh mà Virgílio thấy chập chờn phản chiếu trên mặt kính chan hòa nước mưa. Gã nhìn vào hắn với hai con mắt ráo hoảnh, không một giọt nước mắt, và gã chợt nhớ ra rằng tim gã cũng khô héo, cũng bị bóng cây ca cao màu đêm đen bóp nghẹt.
Phải, đừng có hoài công nghĩ đến chuyện đi trốn. Chân gã đã sa lầy trong lớp bùn của đất này rồi; bùn của ca cao, bùn của máu nữa. Không bao giờ gã có thể mơ tới một cuộc đời khác. Đêm thứ năm ấy, trên dọc đường về Ferradas, có một người đi hạ sát Juca Badaró. Virgílio quay người lại để ôm hôn Ester nằm bên gã. Còn ngái ngủ, ả mỉm cười:
- Không làm bây giờ đâu, anh yêu ạ.
Nỗi khắc khoải càng tăng lên, gã vội vã mặc quần áo. Phải để cho nước mưa ướt sũng người, làm ướt cái đầu nóng bỏng, gã muốn rửa hai bàn tay này đi, hai bàn tay vấy máu, và cả trái tim, cũng vấy cùng một thứ máu kia. Mải nghĩ, gã quên bẵng không giữ gìn thận trọng như mọi lần khi lẻn ra vườn và đi lên con đường xe lửa. Gã bỏ mũ ra, cho nước mưa chảy ròng ròng trên mặt, như những giọt nước mắt mà tự gã không tài nào khóc ra cho được.
