Những khúc đàn ghi ta ở đâu vang đến trong cái đêm không trăng này? Một bài hát buồn buồn, một giai điệu nhớ nhung nói về cái chết. Sinhô Badaró thường không hay mất thì giờ suy nghĩ về những lời sầu thảm, về nhạc điệu những khúc hát do những người da đen, người lai đen hay da trắng ở đồn điền vẫn hát; nhưng tối nay, nhún nhảy trên lưng con ngựa đen, lão cảm thấy lây nỗi buồn của họ; không hiểu sao lão nghĩ tới những nhân vật vẽ trên bức tranh treo ở phòng khách nhà lớn. Điệu nhạc kia có lẽ phát ra từ một khu rừng nhỏ, từ một căn nhà đâu đây ẩn giữa những cây ca cao. Một giọng đàn ông… Sinhô tự hỏi tại sao bọn da đen lại bỏ ra quá nửa phần đêm để gảy đàn ghi ta như vậy trong khi chúng chỉ có rất ít thì giờ để ngủ. Và cái điệp khúc kia cứ đuổi theo lão ở mỗi chỗ đường rẽ, khi thì thủ thỉ, khi lại vang to lên như bay đến gần bên lão:
Đời tôi không hi vọng
Vất vả suốt đêm ngày…
Sinhô Badaró nghe thấy đằng sau có tiếng vó ngựa của bọn capanga nhà lão. Chúng có ba người: gã lai đen Viriato, Telmo, cao và gầy, giọng như giọng đàn bà nhưng là xạ thủ bách phát bách trúng, và Costinha, kẻ đã hạ thủ đại tá Jacinto. Họ vừa cưỡi ngựa vừa trò chuyện, và từng mẩu chuyện của họ theo gió đêm vẳng đến tai lão.
- Nó đã đặt tay lên cánh cửa, lúc đó đang cãi nhau om sòm.
- Mày bắn chứ?
- Tao không kịp.
- Cứ dính vào đàn bà là bao giờ cũng chuốc lấy chuyện phiền.
Nếu thằng Damião da đen có đấy, Sinhô hẳn đã gọi nó lên đi cạnh lão rồi; lão sẽ kể cho nó biết những dự định của mình và thằng da đen chắc sẽ lặng im nghe, gật đầu tán thưởng. Nhưng giờ đây Damião chỉ còn là một thằng nửa ngây nửa dại, lang thang trên những con đường lớn, cười cười khóc khóc như con nít; Sinhô phải vất vả lắm mới ngăn được Juca giải thoát cho nó khỏi kiếp sống khốn khổ. Một lần nó tới gần đồn điền vừa khóc vừa rên rỉ; những người trông thấy nó đều không nhận ra vì nó gầy rộc đi, lông rậm mọc khắp người, hai con mắt lõm sâu vào, nó vừa đi vừa nói về chuyện những đứa trẻ con chết và những cái bụng trắng của các thiên thần. Nó vốn là một thằng da đen trung thực, và Sinhô Badaró vẫn chưa hiểu làm sao nó lại có thể bắn trượt trong cái đêm nó nổ súng vào Firmo. Hay là lúc bấy giờ nó đã điên rồi?
Bài hát vẫn vẳng đến bên tai lão ở chỗ đường quành làm lão nhớ lại buổi chiều hôm ấy và nhớ đến bức tranh treo trên tường phòng khách nhỏ: mục đồng thổi sáo, phong cảnh thôn dã, bầu trời xanh êm ả.
Họ hẳn đang chơi một khúc nhạc vui với những lời yêu đương dịu dàng, một điệu nhảy, vì thấy đứa con gái nhỏ co một chân lên. Chứ không phải một khúc hát sầu thảm như khúc hát đang bay tới lão, y như một bài điếu vậy:
Đời tôi là một gánh nặng, tôi kiệt lực rồi;
Tôi đã tới, đôi chân vướng víu
Mắc kẹt trong bùn ca cao…
Sinhô Badaró nhìn quanh lão. Khúc hát này hẳn từ một túp lều nào quanh đây bay tới. Hay đó là của một lữ khách, đàn ghi ta đeo chéo qua vai, muốn khuây khỏa cái buồn nản của những giờ lê bước hàng dặm đường?
Mười lăm phút đồng hồ rồi, người hát vẫn theo đuổi bọn Sinhô, than vãn về cuộc đời mình đang sống trong đồn điền này, nói về nỗi lao khổ và cái chết, và số phận những ai bị cám dỗ đến đất này. Mắt Sinhô dù đã quen với bóng đêm, vẫn không nhận ra một ánh sáng nào ở chung quanh. Mắt lão chỉ bắt gặp hai con mắt khác, mắt một con cú có tiếng rúc khủng khiếp. Đúng, có ai đó vừa hát vừa men theo con đường mòn; nhưng nếu như bài nhạc rút ngắn đoạn đường của người lữ khách, thì nó lại như càng kéo dài thêm đoạn đường của Sinhô.
Bởi vì giờ đây, yên tĩnh không còn ngự trị chung quanh khu rừng Sequeiro Grande nữa, những con đường này đã trở nên nguy hiểm. Buổi chiều hôm lão ra lệnh cho Damião da đen đi giết Firmo, lão vẫn còn hi vọng. Giờ đây thì đã muộn quá rồi. Tuyên chiến rồi, Horácio đã vào rừng, đã chuẩn bị tay chân, đã đệ đơn chính thức để chiếm hữu đất. Cái buổi chiều hôm xưa, nhìn cô gái chăn cừu châu Âu nhảy múa trước mắt, Sinhô Badaró vẫn còn tin tưởng, vẫn nghe thấy tiếng hát của người đàn ông nọ. Hẳn có ai theo con đường nhỏ tiến lại gần, vì tiếng hát cứ to dần lên, và càng thêm u uất:
Khi tôi từ bỏ cõi đời
Họ sẽ khiêng tôi đi trong chiếc võng đu đưa…
Biết bao nhiêu võng rồi đây sẽ theo con đường này; và cảnh đó sẽ còn tái diễn trong bao nhiêu đêm nữa. Máu từ trên võng sẽ tưới xuống đất. Không, đất này không phải là đất của những cô gái chăn cừu có cặp má hồng, của những điệu vũ quê mùa, của những nền trời xanh biếc. Đất này đen lắm, nhưng là đất trồng ca cao tốt, tốt nhất thế giới…
Tiếng hát càng lại gần, ê a khúc ca chết chóc:
Khi tôi chết đi
Hãy chôn tôi ở vệ đường…
Có biết bao nhiêu cây thập tự vô danh suốt dọc con đường, đánh dấu mồ của những người đã chết vì đạn, vì sốt, vì những nhát dao găm trong những đêm tội ác, hay khi bệnh dịch hạch hiểm độc tàn phá xóm làng. Nhưng cây ca cao vẫn lớn lên, ra quả, và ông bạn Maximiliano nói rằng ngày mà rừng được khai phá xong, đất có cây trồng, thì các điền chủ sẽ định giá cho bọn lái buôn Bắc Mỹ phải theo. Họ sẽ có nhiều ca cao hơn bọn Anh, và ở New York, Sinhô Badaró sẽ nổi tiếng là chủ nhân những đồn điền ở São Jorge dos Ilhéus. Lão sẽ giàu hơn Misael. Và Horácio sẽ bị vứt bỏ ở gần đường cái, còn những cây thập tự không tên sẽ đánh dấu nơi an nghỉ cuối cùng của Firmo và của Braz, của Jarde và của Zé da Ribeira. Chúng đã muốn thế; lẽ ra Sinhô Badaró chỉ mong sao mọi chuyện sẽ xảy ra như ở trong bức tranh màu nọ, mỗi người cứ nhảy múa trên nền trời xanh theo tiếng sáo; đó là lỗi của Horácio; tại sao nó lại đi thò mõm vào miếng đất không phải là của nó, chỉ có thể thuộc về họ nhà Badaró, mà không ai được quyền tranh giành? Phải, chính Horácio đã muốn thế; lẽ ra Sinhô chỉ mong muốn được nghỉ ngơi, có một cô thiếu nữ chân giơ lên bắt đầu điệu nhảy trên thảm cỏ đầy hoa kia. Một ngày kia, nơi đây sẽ cũng giống như ở châu Âu. Một nụ cười nở ra trên mặt Sinhô, phía trên bộ râu, tựa hồ lão đoán biết được tương lai như một nhà tiên tri hay một anh bói bài vậy.
Từ chỗ ngoặt nơi con đường hẻm bắt gặp đường cái, người đeo đàn ghi ta hiện ra:
Khi tôi chết đi
Hãy chôn tôi dưới một gốc ca cao…
Những tiếng vó ngựa át cả tiếng hát, và Sinhô bỗng không nghe thấy nữa. Lão không còn nhìn thấy một cô gái nhảy múa trên đất ca cao, mà chỉ thấy những cánh rừng trồng cây và những giá cả do thành phố Ilhéus định ra. Lão nhìn thấy người nọ, ngón tay gảy đàn ghi ta, chân giẫm lên mặt đường bùn, đi ra đường cái lớn và dừng lại nhường lão cùng bộ hạ vượt qua.
- Xin chào ông chủ.
- Chào, - và bọn cabra đồng thanh đáp lại - Thượng lộ bình an.
- Cầu Chúa phù hộ ngài trên dọc đường.
Tiếng hát nhỏ dần nơi xa khi người kia tụt lại đằng sau trên đường cái; chẳng bao lâu giọng anh ta mất hẳn, cái giọng nỉ non những lời than vãn về cuộc đời; cái giọng cầu xin người ta chôn anh dưới gốc ca cao. Theo truyền thuyết thì bùn ca cao, dính bết vào chân người, giương bẫy ra giữ chân người lại. Sinhô Badaró chưa từng biết một kẻ nào thoát khỏi. Lão biết đã có bao kẻ khóc thương cho số kiếp mình, như gã da đen kia, khóc ngày khóc đêm trong các túp lều, quán rượu, trong các phòng giấy, trong tiệm cà phê. Bao kẻ nói rằng cái xứ này xấu lắm, hẩm hiu lắm, rằng nó là nơi tận cùng của thế giới, không có chi để giải trí, cũng chẳng có gì vui thú, rằng ở đây người ta giết để mà giết, hôm nay còn giàu có, mai đã nghèo xác nghèo xơ. Sinhô Badaró biết nhiều người trong bọn này; lão đã nghe họ nói chuyện không biết bao nhiêu lần, lão đã nhìn thấy họ phải bán rừng, thu vén tiền nong, thề sẽ ra đi để không bao giờ trở lại nữa. Họ xuống tàu đi Ilhéus, đợi chuyến tàu biển thứ nhất đi Bahia. Bahia là một thành phố lớn; ở đây có đủ mọi thứ: những cửa hàng đẹp, những nhà ở đủ tiện nghi, những rạp hát, đủ mọi thứ mà một con người có thể ao ước; sẵn tiền trong túi, người ta có thể hưởng thụ cuộc đời ở đây được. Nhưng trước khi tàu khởi hành, họ đã quay trở lại, chất ca cao lầy nhầy đã dính vào chân họ và giữ họ lại; người ta lại dốc tiền vào một miếng đất để trồng cây lần nữa. Kẻ nào đi thoát thì sau chuyến đi, khi tới Bahia, cũng không nói chuyện gì khác ngoài cái xứ họ vừa bỏ lại là Ilhéus. Và lão chắc chắn, chắc chắn như tên lão là Badaró vậy, rằng chỉ trong vòng sáu tháng hoặc một năm sau, vẫn cái anh chàng ấy lại quay về, nhẵn túi, để sống lại cuộc đời như cũ. Người ta nói rằng chất ca cao bám lấy chân và không thể nào đi thoát được. Những bài hát nhắc lại điều đó, những bài hát mà người ta nghe thấy những buổi tối ở đồn điền.
Lúc này, Sinhô và bộ hạ của lão đã tới rừng ca cao, khu rừng của mụ góa Merenda, ven rừng Sequeiro Grande. Sinhô Badaró nghe nói rằng mụ này đã ăn cánh với Horácio. Điều đó không hề ngăn lão đi theo đường tắt, đỡ được một dặm. Nếu mụ đứng về phía Horácio thì mặc thây mụ và hai thằng con trai mụ, rừng của mụ sẽ cộng thêm vào những khu mới mà anh em nhà Badaró có ý định trồng trên khoảng đất của cánh rừng. Trong năm năm nữa, Sinhô sẽ đến phòng giấy của hãng anh em Zude và công ty để bán ca cao từ những đồn điền mới của lão. Lão đã nói vậy, và nhất định sẽ là như vậy; vì không bao giờ lão chịu sai lời cả. Cô bé chăn cừu bắt đầu nhảy múa trong tranh kia - cô em sẽ nhảy múa trên cánh đồng vàng ối, một cánh đồng ca cao còn đẹp hơn cái màu xanh lơ trên bức tranh nhiều - đẹp hơn nhiều lắm.
Có tiếng súng nổ đầu tiên và tiếp theo là nhiều tiếng nổ khác. Sinhô Badaró chỉ vừa kịp kéo cương con ngựa thì nó đã bị một phát đạn vào bụng và ngã vật sang một bên. Bọn jagunco nhảy xuống đất và nấp vào sau những con ngựa đã quỳ phục xuống.
Trong lúc ấy, Sinhô cố rút cái chân bị mắc dưới thân con ngựa đang hấp hối. Lão gắng nhìn xuyên vào bóng đêm và từ chỗ mình, lão có thể nhận ra được bọn kẻ cướp của Horácio mai phục sau hàng cây sa kê gần đường.
- Bọn chúng kia kìa, sau cái cây ấy, - lão nói.
Tiếp theo loạt đạn đầu tiên là một sự im lặng chết chóc trong khi lão cố tìm cách rút chân ra. Rút được rồi, lão vùng đứng dậy thì một viên đạn xuyên qua mũ.
Lão nổ súng lục và thét bọn tay chân:
- Nào, khử hết chúng đi.
Đầu một tên trong bọn tấn công ló ra sau gốc cây trong khi hắn nhắm bắn. Telmo đứng bên cạnh Sinhô.
- Để nó cho tôi, ông chủ! - hắn nói giọng ỏn ẻn. Rồi hắn giơ khẩu súng trường; đầu tên kia tung lên và rơi xuống như một trái cây chín nẫu. Sinhô vừa tiến lên vừa bắn. Giờ đây họ đã nấp sau một lùm cây ca cao, từ đó họ có thể nhìn thấy kẻ thù ở trong chỗ nấp: có năm tên, kể cả thằng mà họ vừa giết chết. Đó là hai thằng con trai mụ góa Merenda, và ba thằng khác trong bọn capanga của Horácio. Sinhô đứng sau Viriato nhắm và bắn. Họ tiếp tục men theo các gốc cây tiến lên vì kế hoạch của Sinhô là đánh tập hậu bọn tấn công. Thế nhưng bọn này đã nhận ra mưu ấy, và để tránh bị tập hậu, chúng thấy tốt hơn hết là nên lùi lại một quãng, Sinhô lại bắn chết một tên nữa khi bọn chúng rút. Gã này oằn oại và ngã vật xuống, một chân và một bàn tay chới với trong không trung; Viriato bắn cho nó chết hẳn.
- Đủ rồi, thằng khốn. Không phải lúc nhảy múa đâu.
Giữa cuộc loạn đả này, Sinhô nhớ tới cô gái chăn cừu trẻ, một chân giơ lên. Không phải lúc nhảy múa đâu, Viriato nói đúng. Họ lại tiếp tục bắn. Một viên đạn trúng phải vai Costinha và máu tóe trên đôi ủng của Sinhô Badaró.
- Không sao cả, - Costinha nói - chỉ xước da tí thôi.
Cả bọn tiếp tục tiến lên thành hình vòng tròn; ba tên kia thấy cơ mưu đã lộ bèn bỏ chỗ nấp, và xuyên rừng chạy trốn. Sinhô bắn theo hướng chúng chạy, rồi quay lại chỗ con ngựa đen của lão. Vết thương bên sườn nó chảy máu chan hòa, thành một vũng nhỏ trên mặt đất. Telmo lại gần để tháo yên ra, và Viriato đi tìm con lừa của gã đã lùi lại phía sau một quãng trong khi đôi bên bắn nhau. Sinhô bèn trèo lên lưng lừa, và Telmo đặt cả yên cương lên lừa của mình. Viriato cưỡi lừa của Costinha bị thương ngồi đằng sau hắn, tay bịt lấy vai để giữ cho máu khỏi chảy.
Lên ngựa như vậy xong, bọn họ đi theo con đường cái, Sinhô vẫn lăm lăm khẩu súng lục trong tay. Mắt lão có vẻ buồn buồn trong khi lão cố gắng nhìn vào đêm tối bao quanh. Nhưng khúc ca đã tắt rồi, không còn tiếng ai hát lên những tai ương của đất này. Không có mảnh trăng nào soi sáng những xác chết nằm ở những gốc ca cao. Đằng sau lão, Telmo giọng the thé như đàn bà, huênh hoang:
- Tao xơi tái cái thằng con hoang ấy, trúng giữa đầu.
Một ngọn nến do những bàn tay thành kính đặt đấy, chiếu ánh sáng lên một cây thập tự mới ở bên đường, và Sinhô Badaró nghĩ rằng, nếu cần phải thắp nến như thế này cho tất cả thập tự rồi đây sẽ dựng lên, thì những con đường lớn của cái đất ca cao này sẽ rực rỡ hơn cả những đường phố ở Ilhéus. Mọi thứ đều khiến cho lão buồn. “Không phải lúc nhảy múa đâu, con gái ạ, nhưng đó không phải là lỗi tại ta. Không phải thật đấy.”
