Bài ca buồn như một điềm gở. Gió thổi lồng trên mặt biển, giật lấy những nốt nhạc tung đi khắp nơi, khiến cho khúc nhạc tưởng như không bao giờ muốn dứt. Nhạc dâng sầu trong lòng những hành khách hạng ba và trong lòng người đàn bà chửa đang níu lấy cánh tay Filomeno giữa đám khách ấy. Những điệu kèn armonica đệm cho khúc nhạc mà chàng thanh niên đang hát bằng một giọng khỏe khoắn.
Antônio Vítor thu đôi cẳng dài lại sát người, trong khi hình ảnh xứ Estância thanh bình và hình ảnh Ivone trao thân cho anh không một tiếng thì thầm, cứ quyện lẫn vào những ảo tưởng tươi mới về một vùng đất đai còn phải chinh phục, đất của những cuộc ẩu đả, của súng đạn và chết chóc bất thần, của tiền bạc và ngân phiếu.
Một hành khách đơn lẻ, không bắt chuyện với ai, đang lách một lối đi giữa các nhóm và đến nằm dài ra trên boong. Trăng để lại một vệt đỏ nhạt trên mặt biển, trong khi tiếng hát vò xé lòng người:
Vĩnh biệt người yêu ta từ giã
Để không bao giờ nữa trở về
Giờ đây, ảo tưởng về một miền đất đai xa xăm khác, về những con người khác, những vùng biển khác, những bến bờ khác, một miền thôn dã khô cằn lại đến. Và biết bao hành khách trên con tàu nhỏ này đã để lại sau lưng một mối tình. Có những người ra đi vì mối tình đó, tìm cách để chinh phục người yêu, tìm vàng để mua lấy hạnh phúc, cái thứ vàng ngọc trên những cây ca cao ở đất Ilhéus. Thế mà bài hát lại bảo rằng họ sẽ không trở về nữa; rằng trên đất ấy, cái chết đang rình họ sau mỗi thân cây. Và trăng thì đỏ đọc trong khi con tàu chồm lên và chòng chành trong đợt sóng chao nghiêng.
Dưới tấm áo choàng, ống chân và bàn chân ông lão để trần. Ông hút một điếu thuốc lá, đôi mắt nhìn khắc khổ. Ông rít một hơi để ánh lửa lóe lên cho một hành khách châm tiếp.
- Cảm ơn bố lắm.
- Không dám.
- Xem chừng như muốn có dông.
- Giờ là mùa gió Nam. Đôi khi gió thổi mạnh đến nỗi không một tàu nào đương nổi.
- Ở Ceará mới có những cơn dông to chứ. - Người đàn bà nói - Cứ tưởng như đến ngày tận thế ấy.
- Phải, lão nghe thấy người ta nói thế. - Ông già đáp - Phải, người ta nói vậy…
Họ nhập bọn với một nhóm đang trò chuyện gần đám người chơi bài.
- Cụ ở Ilhéus?
- Lão sống ở Tabocas đã gần được năm năm rồi. Lão ở nội địa tới.
- Cụ tuổi tác thế này rồi còn làm gì ở đây?
- Con trai lão là Joaquim tới đó trước. Nó làm ăn khá giả, có một mảnh đất nhỏ trồng ca cao. Mẹ nó mất, nó cho người tìm lão.
Đến đây, ông cụ im bặt, dường như lắng nghe tiếng nhạc theo gió bay về thành phố khuất trong đêm tối. Những người khác ráng chờ, nhưng chỉ có tiếng rì rầm từ khoang hạng nhất và tiếng hát phá tan im lặng.
Để không bao giờ trở lại
Và chết ở đất xa xăm
Tiếng hát vẫn tiếp tục tới khi tiết trời làm mọi người rùng mình. Một cơn gió mạnh thổi nhanh từ phương Nam tới và con tàu chồm chồm trên ngọn sóng. Nhiều hành khách trước đây chưa từng đi tàu thủy bao giờ. Họ đã xuyên qua những cánh rừng không dung khách nội địa, trên một chuyến xe lửa gồm rất nhiều toa chở người di cư.
Ông già có đôi mắt khắc khổ nhìn mọi người:
- Các bạn có nghe thấy không?
Để không bao giờ trở lại
Và chết ở đất xa xăm
- Đấy, sự thật là như thế; tất cả những người ra đi đều không trở lại bao giờ. Cứ y như là bị chài phép, bị bẫy vậy. Lão bảo thật đấy: tất cả những ai…
- Nhưng ở đấy dễ kiếm tiền phải không cụ?
Người thanh niên đăm đăm nhìn ông lão, mắt bừng lên một ánh lửa.
- Tiền ư? Đó chính là cái nó bẫy họ tìm đến vì ở đấy kiếm được tiền, nhưng đó là thứ tiền mang tai mang họa, thứ tiền chết tiệt. Nó chẳng bao giờ đậu lại trong tay; ta trồng một ít ca cao…
Nhạc lúc này nghe dịu hơn, như nghẹn lại. Những tay chơi đánh xong ván bài. Ông già nhìn chòng chọc vào mắt chàng trai trẻ, sau khi đã đảo mắt nhìn khắp lượt những người xung quanh đang uống từng lời của ông:
- Các bạn đã bao giờ nghe nói chuyện “tiếm đoạt” chưa?
- Tôi có nghe nói rằng đó là một kiểu lừa đảo bằng cách đưa nhân viên tư pháp đến lấy đất của mình.
- Một tên thầy cò cùng đến với một viên đại tá; chúng tiến hành “tiếm đoạt” để cướp không những cây ca cao do chính tay ta trồng.
Một lần nữa ông già lại đảo mắt nhìn quanh. Rồi ông xòe đôi bàn tay thô kệch ra:
- Các bạn trông thấy đôi bàn tay này chứ? Nó đã trồng biết bao nhiêu cây ca cao. Lão và Joaquim đã dựng lên hết rừng này đến rừng khác; bố con lão đã làm việc như trâu lăn, đúng như vậy đấy! Giờ chúng tôi còn lại cái gì?
Ông lão đặt câu hỏi với tất cả, với những người chơi bài, với người đàn bà chửa, với gã thanh niên. Rồi ông lại làm ra vẻ chú ý nghe nhạc, đồng thời đưa mắt ngắm trăng ở phía xa xa.
- Người ta bảo khi trăng có sắc máu như tối nay thì sẽ có chuyện lôi thôi ngoài phố. Tối hôm chúng giết Joaquim, trăng cũng màu này. Chúng chẳng có cớ gì để giết nó; hoàn toàn chỉ do tàn ác mà thôi.
- Tại sao chúng giết anh ấy? - Người đàn bà nói.
- Tên đại tá và tên thầy cò, đã bày ra một vụ “tiếm đoạt”; chúng đã cướp ca cao của bọn lão trồng; chúng bịa ra rằng đất là của tên đại tá, Joaquim không có quyền gì vào đó cả. Tên đại tá Horácio cùng lũ sát nhân của hắn đến với một mớ giấy tờ hợp pháp. Chúng đuổi bố con lão ra khỏi đất của mình và chúng còn giữ cả ca cao đã phơi khô, chờ ngày bán. Joaquim là một thanh niên tốt, nó không sợ lao động, nhưng sau khi chúng cướp mất cánh rừng của nó, nó đã trở thành người bỏ đi. Nó bắt đầu uống rượu, và một hôm, rượu vào, nó kể lể với người ta là nó sẽ trả thù, nó sắp hạ thủ tên đại tá. Một tên cabra* của thằng đại tá nghe thấy, bèn báo lại cho chủ; đêm hôm sau, chúng đã mai phục giết Joaquim trên đường đi Ferradas.
Ông già im bặt và không một ai hỏi ông câu gì. Đám bạc lại tiếp tục chơi; người cầm trương ném ra hai lá bài, những người khác đặt tiền. Nhạc tắt dần trong đêm; gió mỗi lúc một thổi mạnh. Ông già kể tiếp câu chuyện:
- Joaquim vốn tôn trọng pháp luật, - ông cụ nói, - nó chẳng bao giờ giết ai đâu. Tên đại tá Horácio biết rất rõ điều đó và tay chân của hắn cũng biết vậy. Joaquim nói thế là vì nó say rượu, nó đâu có định giết tên kia. Nó là một thanh niên cần cù; nó chỉ muốn kiếm sao cho đủ sống mà thôi. Đành rằng nó buồn khổ vì bị cướp mất rừng ca cao thật, nhưng nếu nó không uống rượu thì chẳng bao giờ nó nói thế! Nó không phải đứa giết người, bọn chúng đã giết trộm nó.
- Thế chúng có bị bắt không?
Ông cụ lại khạc nhổ, vẻ khinh bỉ.
- Ngay cái đêm chúng giết nó, chúng đến chè chén ở một quán rượu và ba hoa khoe khoang về chuyện này.
Cả nhóm im lặng. “Bảy”, một người chơi bài nói. Nhưng người được cũng không buồn nhặt tiền nữa vì đang mải nhìn ông lão vẫn đứng nguyên đó, trầm lặng, đơn độc với nỗi buồn riêng, như quên hết sự đời.
- Còn cụ? - Người đàn bà có mang khe khẽ nói.
- Chúng đưa lão lên tàu đi Bahia, chúng bảo rằng lão không thể ở lại đấy được nữa. Nhưng bây giờ, lão lại quay về.
Ông lão bỗng đứng thẳng lên, ánh mắt lại nghiêm khắc như lúc kể xong câu chuyện, giọng ông đanh lại. Ông nói tiếp:
- Bây giờ lão quay về, lão sẽ ở lại đấy mãi mãi và không ai đuổi được lão nữa. Số phận quyết định mọi điều xảy đến với ta, bác ạ. Lúc sinh ra, người ta không tốt mà cũng chẳng xấu; khoèo chân, gù lưng là tại số cả thôi.
- Nhưng… - Người đàn bà ngập ngừng.
- Cứ nói đi.
- Nhưng rồi cụ sẽ sống ra sao? Bây giờ, cụ đã đến tuổi không làm được việc nặng nữa rồi.
- Khi người ta đã quyết định làm một việc gì, bác ạ, thì mọi sự sẽ ổn thôi. Mà lão đây thì đã quyết rồi. Con trai lão là một thanh niên trung thực; không khi nào nó lại giết tên đại tá, còn lão cũng chẳng muốn dính vào máu cho bẩn tay.
Ông cụ nhìn hai bàn tay đầy vết chai vì công việc trồng trọt:
- Nhưng chúng đã giết con trai lão.
- Vậy ra cụ… - người đàn bà định nói, giọng run lên vì khiếp sợ.
Ông già quay lưng lại và thong thả đi ra xa.
- Rất có thể ông lão sẽ giết đấy. - Đó là lời bình luận của một người hom hem dự cảnh ấy.
Nhạc lại cất lên, vang to hơn trong đêm; trăng tiếp tục lên nhanh trên vòm trời. Người cầm trương gật đầu tán thành, xác nhận điều người đàn ông gầy còm vừa mới nói. Người đàn bà có chửa nắm lấy cánh tay Filomeno:
- Em sợ…
Chiếc kèn armonica ngưng bặt; trăng giống như một vũng máu.
