Bên ven rừng, Damião da đen đang nấp kín và đợi. Gã nhìn thấy trong ánh trăng những ảo ảnh kinh hoàng, gã đau khổ. Ở một nơi ven rừng khác, trong phòng khách nhà lớn, thầy cò Virgílio đem hiểu biết của mình về luật pháp ra phục vụ hai viên đại tá và tham vọng của chúng, và khám phá ra tình yêu trong cặp mắt sợ hãi của Ester.
Gần chỗ khu rừng trải ra từ trên đồi xuống, ở phía bên kia, trong đồn điền của anh em nhà Badaró, Antônio Vítor cũng đang đợi chờ, hai chân đu đưa trong làn nước. Khúc sông này hẹp; nước lặng và trong, đầy lá rụng. Lá cây ca cao ở phía bờ bên này trộn lẫn với lá những cây to tướng mọc tự nhiên ở bờ bên kia.
Dòng nước tạo thành giới hạn giữa khu rừng hoang và những khu trồng cây; vừa chờ đợi, Antônio Vítor vừa nghĩ rằng chẳng bao lâu nữa, lửa và rìu sẽ làm biến mất khu rừng này.
Cả khu vực này sẽ trở thành đồn điền, và con sông sẽ không đánh dấu một sự ngăn cách nào nữa.
Juca Badaró nói sẽ đốn hết cây cối ngay trong năm nay và công nhân đã sẵn sàng để đốt đất rồi, người ta đã chuẩn bị những cành giâm để trồng vào khu đất trống.
Antônio Vítor yêu rừng. Thành phố Estância của hắn giờ đây xa xôi biết bao, ngay cả trong ý nghĩ; thành phố đó nằm giữa một cánh rừng, có hai con sông bao bọc; cây cối che kín phố phường và các quảng trường.
Trong rừng, giờ nào cũng thuộc về hoàng hôn, hắn thấy quen thuộc với rừng hơn là với vườn ca cao chói lọi ánh rực rỡ của những quả chín màu vàng sẫm.
Từ những ngày đầu mới tới đồn điền, hắn đã có thói quen mỗi ngày công việc xong xuôi lại lần ra bờ sông. Hắn ra đây nghỉ ngơi, ở đây, hắn nhớ tới Estância vẫn còn vương vấn trong tâm trí; hắn nhớ tới Ivone mà hắn đã bỏ lại trên cầu sông Piauitinga; hắn đến nơi đây buông mình vào một nỗi buồn man mác bóp chặt lấy tâm hồn.
Những ngày đầu thật là vất vả. Ngoài nỗi nhớ nhà day dứt, công việc thật cực nhọc, cực nhọc hơn việc trồng thửa ruộng kê cùng với anh em hắn nhiều, trước khi hắn rời họ để xuống phía Nam. Ở đồn điền, phải dậy từ bốn giờ sáng để làm món thịt bò phơi khô và bột sắn cho bữa ăn trưa; rồi sau khi nốc vội nốc vàng cốc cà phê là đi ngay ra rừng ca cao. Năm giờ đã phải có mặt ở đấy, đúng vào lúc mặt trời vừa mới nhô khỏi đỉnh đồi ở đằng sau nhà lớn.
Mặt trời lúc đó bắt đầu quất những tia nắng vào lưng trần của Antônio Vítor và các bạn hắn, nhất là vào lưng những người đã cùng hắn từ Bahia tới, chưa quen chịu nắng. Chân họ thụt sâu xuống bùn ca cao chảy và lầy nhầy, dính nhem nhép; thi thoảng một cơn mưa lại đổ xuống làm cho tình cảnh họ càng thảm hại hơn, bởi vì gió thổi trên các bụi cây rậm đưa mưa tới, mưa mang theo những cỏ rác, sâu bọ và đủ các thứ bẩn thỉu khác. Trưa đến, (họ xem giờ theo mặt trời), họ ngừng công việc, và sau bữa ăn, họ rung cây sa kê cho rơi xuống một quả mềm làm món tráng miệng. Nhưng tên cai ngồi trên mình ngựa đã thét, họ lại cầm lấy dao phát. Thế là họ tiếp tục làm không nghỉ cho đến tận sáu giờ chiều, khi mặt trời rời bỏ rừng ca cao.
Tiếp đó là đêm, buồn bã và ảm đạm, chẳng có đàn bà mà lui tới, chẳng có Ivone mà ve vuốt trên chiếc cầu vắng vẻ, chẳng có những buổi đi câu ở Estância. Người ta cứ nói chuyện đi kiếm tiền ở miền Nam. Hàng đống và hàng đống tiền! Thế nhưng ở đây, tất cả lương lậu mỗi ngày chỉ được có hai milreís rưỡi, đem tiêu hết cả ở cửa hàng của đồn điền, thành ra cuối tháng thanh toán xong mọi khoản, chỉ còn lại một món tiền thảm hại.
Đêm tối mang tới những thèm muốn và những ý nghĩ xa xôi. Thế là Antônio Vítor ra ven rừng, nhúng chân xuống nước sông, nhắm mắt lại và thả mình vào kỷ niệm. Những người khác thì ở lại trong những túp lều tranh, kiệt sức nằm vật xuống những tấm ván gỗ kê làm giường mà ngủ. Còn những người khác hát những bài “tirana”*, những bài hát yêu đương thương nhớ, đàn ghi ta vắng tiếng than vãn trong khi những khúc hát của những miền khác nhắc họ nhớ đến mảnh đất họ đã rời bỏ. Một cuộc hòa nhạc buồn nẫu ruột nẫu gan!
Antônio Vítor đem theo những kỷ niệm của hắn đi vào rừng. Hắn mơ thấy đang ân ái với Ivone trên cầu Estância đến lần thứ một trăm. Vậy mà vẫn cái lớp ca cao ấy, cứ dính mãi vào gan bàn chân hắn và không ngừng to ra, mềm nhũn và lầy nhầy như một đôi giày kỳ lạ.
Juca Badaró mến hắn. Thoạt tiên, Antônio Vítor làm cho hắn ưng ý, vì dạo đốn cây để vạch cánh rừng biên giới, hắn không sợ hãi như những người khác, khi đến đây vào ban đêm giữa cơn dông bão. Thật vậy, chính Antônio Vítor đã hạ cây đầu tiên. Bây giờ, chỗ ấy gọi là biên giới, và những mầm ca cao đang trở thành cây sắp sửa trổ những bông hoa đầu tiên. Về sau, trong cuộc đánh nhau ở Tabocas, Antônio Vítor đã giết một người - người đầu tiên hắn giết - để cứu sống Juca. Quả thực, sau đó khi trở về đồn điền, hắn đã khóc một cách tuyệt vọng; quả thực, trong nhiều đêm sau đó, hắn vẫn còn trông thấy người kia ngã xuống, tay ôm ngực, lưỡi thè ra.
Nhưng tất cả những chuyện ấy đã qua rồi, và Juca đã rút hắn ra khỏi công việc trồng trọt để giao cho một nhiệm vụ dễ chịu hơn: làm một tên capanga, nghĩa là tên hộ vệ và giết người. Giờ thì hắn theo hầu Juca khi tên này đi trả lương cho người làm, hoặc trong những chuyến đi thường xuyên đến các thị trấn lân cận và ra tỉnh. Antônio đã đổi con dao phát cây lấy khẩu súng trường. Hắn quen biết bọn gái điếm ở Tabocas, Ferradas, Palestine và ở Ilhéus; hắn đã mắc phải bệnh tình và bị một phát đạn vào vai. Ivone chỉ còn là cái bóng mờ nhạt và xa xôi, Estância chỉ còn là một kỷ niệm sắp biến mất. Nhưng hắn vẫn giữ cái thói quen cứ đến tối là đi ra ven rừng và khỏa chân xuống dòng sông.
Và cũng là để đợi Raimunda ở đây. Ả tới múc nước cho bữa tắm tối của Don’Ana. Raimunda vừa đi xuống vừa hát; nhưng tiếng hát ngừng bặt khi ả trông thấy hắn, và mặt ả nghiêm hẳn lại như thể hắn làm cho ả kinh tởm lắm. Ả làu bàu đáp lại lời chào của hắn. Và có một hôm hắn vừa định ôm lấy ả, thì ả đã đẩy hắn ngã xuống sông; bởi vì ả cũng khỏe và cương quyết chẳng kém gì đàn ông.
Mặc dầu vậy, chiều chiều hắn vẫn ra bờ sông, nhưng hắn không tìm cách lợi dụng nữa. Hắn chào ả, nhận lấy một tiếng làu bàu đáp lại, rồi ả lại tiếp tục hát câu hát lúc nãy. Ả xuống sông múc đầy bình nước, và Antônio giúp ả đặt bình nước lên đầu. Thế là Raimunda biến vào đám cây ca cao, đôi bàn chân to và đen (đen hơn bộ mặt lai nhiều) thụt sâu xuống lớp bùn của con đường hẻm. Antônio bèn nhảy xuống nước, và cuối cùng đi qua rừng ca cao trở về nhà để nhận lệnh của Juca cho ngày hôm sau. Đôi khi Don’Ana sai người đưa cho hắn một cốc rượu vang. Antônio Vítor nghe thấy tiếng bước chân của Raimunda ở trong bếp, và tiếng ả trả lời Don’Ana.
- Con vào ngay đây, thưa mẹ đỡ đầu.
Bởi vì Raimunda là con đỡ đầu của Don’Ana, mặc dầu hai người bằng tuổi nhau. Ả sinh cùng một ngày với Don’Ana, là con gái mụ Risoleta da đen nấu bếp trong nhà lớn, một phụ nữ da đen xinh đẹp có cặp mông tròn, thịt chắc nịch. Không ai biết bố Raimunda là ai, bởi vì khi ả ra đời thì nước da lại trắng và tóc gần như thẳng trơn; nhưng có một vài người thì thào rằng đó không phải ai khác ngoài lão Marcelino Badaró, bố Sinhô và Juca. Tuy nhiên, những lời thì thào đó chưa đủ là một cớ để Dona Filomena đuổi mụ nấu bếp đi. Trái lại, Risoleta vẫn đem cặp vú đen to tướng ra nuôi “em bé yêu dấu” vừa mới đẻ, là đứa cháu gái đầu của lão già Badaró. Don’Ana và Raimunda cùng sống những ngày thơ ấu bên nhau; Risoleta ẵm mỗi đứa một bên tay, mỗi đứa bám vào một đầu vú của mụ. Hôm người ta rửa tội cho Don’Ana, con bé lai đen Raimunda cũng được rửa tội luôn. Risoleta tự chọn lấy bố mẹ đỡ đầu cho con: Sinhô, lúc đó là một chàng trai chừng hai mươi tuổi, và Don’Ana mới được chừng dăm tháng. Cha cố không phản đối gì cả; bởi vì ngay từ hồi đó, gia đình nhà Badaró đã là một thế lực buộc pháp luật và tôn giáo phải quỳ gối.
Raimunda lớn lên trong nhà lớn vì nó bú sữa cùng một mẹ với Don’Ana. Vì lẽ Don’Ana sinh ra làm vui vẻ cửa nhà, trong khi ông bà nội nó bắt đầu về già và đứa cháu gái út ít họ nhà Badaró, với những điệu bộ ngây thơ con nít, đã làm cho ông bà già phải quý mến sau ba mươi năm chờ đợi, cho nên gia đình hết sức chiều chuộng mọi ý thích của đứa bé. Raimunda cũng được hưởng chút tình thương yêu thừa thãi. Dona Filomena, vốn là người ngoan đạo và biết điều, thường nói rằng bởi vì Don’Ana đã chiếm mất mẹ đẻ của Raimunda, nên nhà Badaró phải làm một cái gì đền bù cho con bé lai đen ấy. Và đúng là như vậy, mụ Risoleta chỉ để mắt vào độc một người duy nhất trên đời: đó là đứa con gái da trắng của mụ, “đứa con bé bỏng yêu dấu” của mụ, “con Don’Ana” của mụ, cho nên, hồi Don’Ana còn bé người ta đã từng thấy có lần Risoleta-da-đen to tiếng cả với chính lão già Badaró toan phạt đứa cháu gái rất nghịch ngợm và không chịu vâng lời. Risoleta nóng mắt khi nghe thấy Don’Ana nức nở; mụ từ trong nhà bếp chạy ra, mắt long lên, mặt hằm hằm tức giận. Hồi đó, Juca còn bé; một trong những trò chơi thú vị nhất của hắn là trêu cho đứa cháu gái phát khóc lên để vui thích được thấy những cơn giận điên cuồng của Risoleta nổ ra. Risoleta không kính nể gì hắn cả, mụ gọi hắn là quỷ sứ và thậm chí còn nói là hắn “tệ hơn cả một tên da đen”. “Thằng bé này thật đúng là một thứ dịch hạch nhỏ”, mụ vừa lau nước mắt vừa nói với những phụ nữ khác ở trong nhà bếp.
Đối với Don’Ana, nhà bếp bao giờ cũng là một nơi trú ẩn. Khi nào nó hư hơn thường lệ là nó chạy vào đây, núp dưới váy “mẹ da đen” của nó. Thế là cả Dona Filomena lẫn lão già Marcelino, cả đến Sinhô cũng không dám vào tìm, vì trong những dịp này, Risoleta sẵn sàng ứng chiến ngay.
Còn Raimunda thì giúp những việc lặt vặt và tập làm bếp, nhưng ở nhà lớn, người ta còn dạy nó khâu vá, thêu thùa, dạy đọc chữ, dạy ký tên, dạy làm những con tính cộng, tính trừ nho nhỏ. Bằng cách dạy dỗ như vậy, gia đình Badaró tưởng đã trả được cái nợ của họ.
Risoleta chết đi miệng còn gọi tên Don’Ana, mắt nhìn chằm chằm vào con gái của mụ, đứa con đã ở lại bên mụ trong giờ phút lâm chung, khiến cho mụ xiết bao vui sướng. Lão già Marcelino Badaró đã chết trước đó hai năm; năm sau, con gái lão lấy một nhà buôn ở Bahia, cũng chết ở đây vì không quen sống ở thành phố lớn, và không quen sống xa đồn điền đến như thế. Mụ ta mòn mỏi dần và mắc bệnh lao phổi. Cuối cùng, Dona Filomena rút Raimunda ra khỏi nhà bếp, và giao cho một công việc ở nhà lớn, mụ tự coi là người bảo trợ ả trong suốt thời gian mụ còn sống. Sau này, vợ Sinhô cũng chết vì bệnh lao phổi, Raimunda chỉ còn lại bố mẹ đỡ đầu là Sinhô và Don’Ana. Nhưng dù sao đi nữa cuộc đời của Raimunda vẫn rất giống cuộc đời các “con sen” làm những món ngọt dùng giữa bữa ăn; chỉ khác có một điều duy nhất là mỗi kỳ nghỉ hè, Don’Ana lại tặng cho ả một cái áo dài mới, và Sinhô thì cho ả một đôi giày và một ít tiền. Ả không hỏi xin bao giờ cả; mà xin làm gì vì trong nhà Badaró, ả đã có đủ mọi thứ cần thiết. Đến ngày lễ thánh João hoặc ngày lễ Noel, khi Sinhô đưa cho ả mười đồng milreís, bao giờ hắn cũng nói: “Hãy để dành mà sắm đồ cưới sau này.”
Không bao giờ Sinhô nghĩ rằng Raimunda có thể cần đến một thứ gì. Vậy mà, ngay từ hồi nhỏ, lòng Raimunda đã chứa chất đầy những thèm muốn chưa được thỏa mãn. Trước hết, ả thèm muốn những con búp bê và những đồ chơi từ Bahia gửi tới cho Don’Ana, mà người ta cấm không cho ả được sờ vào. Biết bao lần ả đã bị Risoleta đánh mắng vì cái tội định tìm cách lấy đồ chơi của cô chị sữa! Sau đó, ả ước ao được cưỡi một con ngựa có đủ yên cương, tuyệt đẹp như ngựa của Don’Ana để phi nước đại như Don’Ana qua các cánh đồng. Cuối cùng, ả muốn có được vài thứ đồ dùng biết bao xinh đẹp như của Don’Ana: một cái vòng đeo cổ, một đôi hoa tai, một cái lược Tây Ban Nha để cài trên mái tóc. Ả đã được thừa hưởng một cái lược, nhân một hôm ả tìm thấy nó trong thùng rác, Dona vứt vào đó vì nó đã mất gần hết răng, chỉ còn lại hai ba cái. Tối đến, trong căn buồng nhỏ, bên một ngọn đèn, ả giắt lược vào mái tóc và cười nụ với mình, có lẽ đó là nụ cười đầu tiên trong cả ngày hôm đó. Bởi vì Raimunda có một bộ mặt nghiêm nghị và cau có, một bộ mặt khó đăm đăm đối với mọi người. Đến cả Juca, vốn không tha một phụ nữ nào dù đó là gái điếm, là đàn bà có chồng ngoài thành phố, là người lai ở đồn điền ca cao hay thậm chí là da đen, hắn cũng phải lánh xa Raimunda. Có lẽ hắn cho là ả xấu, với cái mũi tẹt, trái ngược với cái nước da sáng của bộ mặt.
Phải, Raimunda có khó tính thật, chính Don’Ana cũng nhận thấy thế, và ở đồn điền người ta thường cho là ả “xấu thói”, không tốt bụng. Ả như không thèm quan tâm đến ai hết; cứ sống trầm lặng, làm việc khỏe bằng bốn người khác, và có nhận vật gì của ai cho cũng chỉ khẽ thầm thì cảm ơn. Thế rồi ả đến tuổi thành thiếu phụ. Nhiều người muốn cưới ả làm vợ, chắc mẩm rằng Sinhô nhất định sẽ giúp đỡ người lấy con gái đỡ đầu của lão, chị em sữa với Don’Ana. Gã làm công ở cửa hàng của đồn điền, một gã trai trẻ ngờ nghệch từ Bahia đến, biết tính toán và biết đọc, cũng hỏi ả làm vợ; nhưng gã có dáng người mảnh khảnh và ẻo lả, vả lại đeo kính, nên Raimunda không ưng. Khi Sinhô nói đến chuyện ấy, ả khóc nói không, không, thật quả ả không thể nào ưng được. Sinhô nhún vai để tỏ rằng hắn hoàn toàn không tha thiết gì với chuyện đó: “Nếu mày không muốn, thì dứt khoát là thôi. Không ai bắt ép mày cả.”
Khi đó, Juca xen vào:
- Nhưng đó là một đám tốt cho mày đấy. Một người da trắng, lại có học nữa. Mày sẽ không tìm được người nào như nó đâu. Mình không hiểu nó tìm cái gì ở con bé này.
Raimunda phải cầu cứu tới Sinhô và hắn cho biết dứt khoát rằng việc như vậy là xong rồi. Hắn nhận trách nhiệm báo tin cho gã kia biết là Raimunda từ chối, nhưng cũng nhân dịp ấy, Juca có hỏi rằng cái mặt quàu quạu của con bé lai đen kia không hiểu có cái gì khiến gã làm công thích được.
Sau đó, đến Agostinho, tên cai của nhà Badaró; gã này cũng hỏi Raimunda, nhưng ả vẫn giữ thái độ chẳng lấy gì làm thân ái đối với những lời cầu hôn của gã. Don’Ana tìm cách giải thích như sau:
- Giản dị lắm, - ả nói, - đó là vì Raimunda không muốn xa rời chúng ta. Đành rằng nó có cái vẻ khó đăm đăm ấy thật, nhưng dù sao nó vẫn yêu mến chúng ta.
Và bỗng Don’Ana thấy mủi lòng khi chợt nhớ tới Risoleta. Cô ta bèn đem cho Raimunda một cái áo dài cũ hoặc một đồ châu báu nhỏ cũ. Nhưng những câu trò chuyện về Raimunda cũng hiếm thôi; họ cho rằng nhà Badaró thường không có nhiều thì giờ để nghĩ tới người “chị em cùng nôi” ấy.
Antônio Vítor cố hết sức làm cho Raimunda phải để mắt tới hắn. Trong đồn điền, một người đàn bà thật là một xa xỉ phẩm, và cái thân thể trai tráng của hắn bừng cháy dục vọng cuồng nhiệt. Ngủ với bọn gái điếm mỗi lần ra tỉnh, đối với hắn thật chưa đủ. Hắn thèm muốn có một xác thịt ấp ủ hắn những đêm đông dài dặc, từ tháng năm đến tháng chín, trong mùa mưa.
Cho nên hắn đến ven rừng đợi ả. Được một lát, hắn nghe thấy tiếng Raimunda vang lên phía trước, trên con đường hẹp. Mặt ả có thể là không đẹp, nhưng cái điều khiến cho Vítor bận tâm, chính là cặp mông đồ sộ, cặp vú rắn chắc, đôi chân thon đẹp của ả. Bóng đêm đổ xuống từ bầu trời bảng lảng hoàng hôn. Dòng sông trôi êm ả. Đêm nay có lẽ mưa. Tiếng dế đã bắt đầu nỉ non trong rừng. Lá rơi uể oải rồi cuối cùng đậu xuống nước.
Người ta nói tới chuyện hái ra tiền ở miền Nam. Antônio đã hứa sẽ quay về, giàu có, với những bộ quần áo đẹp và đôi ủng bóng lộn; giờ đây những ý nghĩ đó không còn trong đầu hắn nữa. Hắn trở thành tên capanga của Juca Badaró, nổi tiếng về tài bắn nhanh. Những kỷ niệm về Estância, về Ivone hiến thân cho hắn trên cầu cũng đã nhòa đi trong tấm trí. Những giấc mơ kia không còn tràn ngập trong đầu hắn như đêm nào trên con tàu biển. Giờ đây, hắn chỉ có một ước muốn: lấy được cô gái lai đen Raimunda, và chung sống với ả trong một túp lều đất. Cưới Raimunda, có được một cái thể xác mà nghỉ ngơi trên đó sau một ngày lao động dài, sau một chuyến đi dài qua những con đường gian nan, sau cái chết của một người do tay hắn giết. Nằm nghỉ trên mình ả - một cái thể xác để gối đầu lên mà ngủ - chẳng mộng mị gì cả.
Có tiếng Raimunda trên con đường nhỏ. Antônio Vítor nhỏm lên, sẵn sàng giúp ả múc đầy thùng nước. Đêm tối phủ kín rừng. Dòng sông vẫn êm ả trôi.
