◎ Nghĩ về sự thanh cao

Không thể "thanh", thì đừng mong "cao". Nghĩ cao thì ngã đau, trên đời chỉ có người dám không cầu cạnh ai mới có thể tận hưởng sự thanh cao.

Muốn thanh cao là một liều thuốc hay kinh tế, thiết thực. Không làm được quan, không phát được tài, lùi lại chọn phương án thứ hai, chỉ còn lại sự thanh cao. Thanh cao là một cách thức đơn giản để người ta giữ thể diện, đến thì dễ mà đi cũng nhanh.

Thanh cao chẳng cần vốn liếng gì, đi mua dưa hấu, người bán hét giá một đồng, bạn quát lên năm hào, cả hai không ai nhường ai, lúc này, người bán nếu thanh cao, có thể không bán cho bạn, bạn thích giữ thể diện, có thể dỗi không ăn dưa hấu. Ai cũng có thể dễ dàng thanh cao một lần.

Người xưa có câu "vô dục tắc cương", cái gọi là "cương" cũng chính là ý nghĩa của thanh cao. Sự đời hỏng chính ở chỗ dục vọng. Có dục vọng, thế là rục rịch, không chịu yên ổn. Chúng ta nói người này người kia tham ô hối lộ, người này người kia trúng mỹ nhân kế, đều là do cái thứ dục vọng này hại cả. Chứng bất lực của đàn ông cũng vậy, thực sự không còn dục vọng thì cũng chẳng còn bất lực nữa. Dục vọng là đốm lửa nhỏ có thể đốt cháy cả cánh đồng, là động lực thúc đẩy lịch sử nhân loại phát triển, có mặt tích cực, nhưng càng có mặt tiêu cực. Dục vọng luôn đối đầu với thanh cao. Thanh cao là một quả bóng bơm đầy hơi, còn dục vọng là cây kim nhỏ không ngừng châm những lỗ thủng trên quả bóng.

Tôi thường xuyên thích làm ra vẻ thanh cao. Có lúc cảm thấy vô cùng tốt đẹp, lá gan bỗng nhiên lớn hẳn lên, tự cho mình còn "Đào Uyên Minh" hơn cả Đào Uyên Minh viết "Đào Hoa Nguyên Ký", còn "Diệu Ngọc" hơn cả Diệu Ngọc trong "Hồng Lâu Mộng". Con người thường hay quên mình, may mà vợ tôi có hỏa nhãn kim tinh, sớm nhìn thấu trò vặt của con khỉ là tôi, hễ động một chút là dội cho gáo nước lạnh, khiến bạn vô cùng chật vật, thế là đành ngoan ngoãn nghĩ lại xem mình là ai, biết mình rốt cuộc có bao nhiêu bản lĩnh. Thanh cao chẳng cần vốn, nói toạc ra, chỉ là lý thuyết trên lý thuyết, chỉ là giả thuyết hoang đường. Thực tế mà nói, không có vốn thì thanh cao cái quái gì, đừng nói năng gì hết, cũng đừng có làm bộ làm tịch.

Tôi luôn dùng những sự sỉ nhục từng phải chịu để tự cảnh tỉnh bản thân. Có lần, vì chuyển công tác cho một người họ hàng, tôi đi gặp một vị lãnh đạo, một lãnh đạo rất nhỏ, tôi cười hớn hở tặng một cuốn tiểu thuyết có chữ ký của mình, vị lãnh đạo nhìn cũng chẳng thèm nhìn, ném sang một bên, vẫn giữ khuôn mặt lạnh tanh nói chuyện. Tôi vô cùng lúng túng, lập tức cảm thấy mình thấp đi một đoạn, cúi đầu khép nép lắng nghe, nghẹn một bụng lửa, về đến nhà mới dám tức giận.

Thanh cao, thanh cao, trước hết phải "thanh" được, mới bàn đến chuyện "cao". Nước trong thì không có cá, người trong thì thế nào, nghĩ mãi không ra. Không thể "thanh" thì đừng mong "cao". Không thể "thanh" thì cứ thành thật, phân minh, đừng làm mất mặt, kết quả muốn cao hóa ra lại thấp. Vật cực tất phản, nghĩ cao thì ngã đau, trên đời chỉ có người dám không cầu cạnh ai mới có thể tận hưởng sự thanh cao. Bằng không, cũng chỉ là nghĩ, nghĩ một chút mà thôi. Con người là tổng hòa của mọi quan hệ xã hội. Con người sở dĩ trở thành con người, chính là vì phải giao thiệp với người khác, giao thiệp mà lại muốn không cầu cạnh ai, bạn tưởng mình là ai chứ?

Lời lại phải nói ngay trở lại, cũng như chuyện muốn làm quan phát tài, có làm được hay không là một chuyện, có muốn hay không lại là chuyện khác. Người ta sống đã đủ tủi nhục rồi, nếu đến thanh cao mà cũng không dám nghĩ tới, thì cũng quá kém cỏi.

Chẳng ai vì suy nghĩ lung tung mà phải ăn cơm tù cả. Thanh cao dù sao cũng không bị ai đăng ký bản quyền, ít nhất cho đến thời điểm hiện tại, vẫn là tài sản công cộng. Dù sao thì nghĩ đến thanh cao cũng chẳng gây cản trở cho ai, giống như thuốc bổ trên thị trường, chưa chắc đã hiệu quả, nhưng ít nhất là vô hại. Mọi sự đừng quá tính toán, đừng lấy thành bại luận anh hùng, thanh cao thật không được thì bất phương (bất phòng - cứ thử) thanh cao giả, không thể thanh cao mãi thì bất phương thỉnh thoảng làm một lần. Con người không thể quá tuyệt vọng, quá hư vô, nhìn thấu trò bịp của thanh cao rồi thì cứ việc bỏ mặt mũi đi. Có chút chủ nghĩa lãng mạn cũng không phải chuyện xấu, người ta luôn bảo đừng tự lừa mình dối người, thực ra chính là mình tự lừa mình, thì đã sao? Con người không thể vì sợ nghẹn mà không ăn. Biết là còn vấp ngã, chẳng lẽ nằm trên đất không bao giờ đứng dậy nữa. Tôi luôn cảm thấy một người muốn thanh cao, vẫn hơn là không muốn. Bây giờ làm người, muốn giữ thể diện, chưa chắc đã giữ được, không muốn giữ thể diện, thế thì đúng là thật sự không còn mặt mũi nào.

◎ Nghĩ về sự tức giận

Có lúc nghĩ cũng thấy tức, bẻ ngón tay tính toán, trên cây có nhiều đào thế kia, mỗi người chia hai quả là đủ rồi, tại sao cứ nhất định phải bớt phần của tôi.

Từ nhỏ tôi đã là đứa trẻ ngoan, ngoan tức là biết nghe lời, lời hay lời dở, câu gì cũng nghe, và nghe lọt tai. Nói ra thật xấu hổ, bốn mươi tuổi không còn nghi hoặc, nhìn lại chuyện cũ, lá gan nhỏ đến mức không ngờ, chưa từng đánh nhau với ai, thậm chí chẳng có mấy lần dám thực sự đỏ mặt với người nào. Vài lần cãi nhau đếm được trên đầu ngón tay, cũng chỉ là cãi vã trong nhà, giọng có to hơn, thì to cũng chỉ là để lấy dũng khí, có lý không nằm ở giọng cao. Con gái biết rõ nhược điểm của tôi, đối với nó giọng càng to, nó càng chẳng thèm để vào mắt.

Rất ngưỡng mộ những người xung quanh dễ tức giận, thẳng thắn, sảng khoái. Nhớ ngày trước, tôi làm biên tập viên nhỏ ở nhà xuất bản, biên soạn một cuốn sách công cụ khoa học xã hội, hơn một triệu chữ, hai cuốn dày cộp, mọi thứ bắt đầu từ con số không, tham gia hoạch định, tổ chức người viết bài, sửa lỗi chính tả, thống nhất định dạng, trước sau bận rộn mất hai năm, cuối năm tính thành quả, không có lấy một xu tiền thưởng. Một biên tập viên khác, chỉ làm công việc chuyển tiểu thuyết hạng ba của Đài Loan từ chữ phồn thể sang chữ giản thể để xuất bản, khối lượng công việc bằng một phần mấy chục của tôi, mà phần thưởng nhận được lại gấp tôi nhiều lần.

Tôi biết mình không phải là cái loại làm biên tập, huống hồ vì chuyện tiền thưởng mà tính toán chi li, ít nhiều cũng có vẻ là kẻ tiểu nhân. Hễ cứ dính đến tiền là lại thấy tầm thường không chịu nổi. Uất ức là uất ức ở chỗ trong lòng cảm thấy không vui, tự mình phải tính toán những món nợ nhỏ. Lúng túng hơn nữa là bạn không vui, người khác còn "thừa dịp cháy nhà mà hôi của", khen bạn không quan tâm, khen bạn sẵn sàng cống hiến âm thầm. Con người xui xẻo, thường là ở chỗ chịu thiệt rồi, còn bị người ta đem ra giễu cợt, tập tành miệng lưỡi. Có những người, vĩnh viễn chiếm lợi, lợi chiếm nhiều thành ra đương nhiên, chiếm được lợi rồi còn làm bộ làm tịch. Người chịu thiệt vĩnh viễn chịu thiệt, chịu thiệt quen rồi, không chịu thiệt, có người trong lòng lại khó chịu, lại thấy lạ.

Cuối cùng đổi nghề làm nhà văn, liên tiếp xuất bản tiểu thuyết, dần dần cũng có chút danh tiếng tầm thường, liên tục giành được mấy giải thưởng, xuất bản được một chồng sách, thế là lại quên mình là ai. Bản tính tiểu nhân lập tức bộc lộ ra, trong lòng không nhịn được mà làm những so sánh vô cùng ti tiện, mọi người đều viết lách, cùng lăn lộn trong một nhóm sáng tạo, người khác có thể làm chuyên gia thanh niên, có thể làm nhân tài xuyên thế kỷ, có thể là người có đóng góp nổi bật, là ủy viên Chính Hiệp hay ủy viên gì đó khác, là đại biểu Nhân Đại hay đại biểu gì đó khác, có phụ cấp này, phần thưởng nọ, nhiều thì kiêm nhiệm mấy chức, ít cũng được luân phiên một hai, thế mà tôi lại sa sút thành kẻ dị loại, chẳng dính dáng vào đâu. Có lúc nghĩ cũng thấy tức, bẻ ngón tay tính toán, trên cây có nhiều đào thế kia, mỗi người chia hai quả là đủ rồi, tại sao cứ nhất định phải bớt phần của tôi.

Người chịu thiệt, bắt buộc phải không có lời nào để nói. Nếu nói ra, chứng tỏ không phong lưu, chứng tỏ không có khí lượng, bụng dạ hẹp hòi. Tôi không sợ lãnh đạo phê bình, chỉ sợ lãnh đạo vô cớ khen ngợi. Lãnh đạo nói bạn là người thông tình đạt lý, gặp chuyện không so đo, dễ nói chuyện, biết thông cảm cho nỗi khổ của lãnh đạo. Nói bạn lấy nhiều nhuận bút như vậy rồi, còn so đo phụ cấp tiền thưởng làm gì. Nói làm ủy viên làm đại biểu phải họp hành, bạn lại không thích phát biểu. Nhà văn dựa vào tác phẩm để nói chuyện, bạn không cần mấy danh hiệu đó để trang điểm cho mình. Lãnh đạo vừa khen, tôi lại quên mình, tư thế lập tức cao lên, thuận đà leo lên, nói mình đúng là không quá để tâm. Lời vừa dứt, lãnh đạo lập tức phê bình nhắc nhở, nói không thể nào không để tâm. Con người dù sao vẫn là con người, không thể ai cũng là Lôi Phong. Ai cũng thích nói mình không để tâm, nhưng kết quả vẫn là có chút để tâm. Mấy lời của lãnh đạo, kim châm thấm máu, tôi cứ như bị tụt quần giữa đám đông, không còn mặt mũi nào, hận không thể đào một cái lỗ mà chui xuống. Muốn nhận lỗi lại sợ lãnh đạo bảo mình giả tạo, không nhận lỗi thì lời này không cách nào nói tiếp được.

Về đến nhà, mượn chuyện phát tiết, giọng lớn tiếng với con gái. Vợ bảo tôi có bệnh, con gái bảo tôi biến thái. Tôi bảo trong lòng không thoải phúc, muốn tức giận một chút. Câu trả lời nhận được là: Có bản lĩnh thì ra ngoài mà tức giận, không cần về nhà làm trò hề.

◎ Nghĩ về chuyện làm quan

Nữ nhà văn Trương Ái Linh viết văn, mũi nhọn chĩa vào đa phần là con người và sự việc của xã hội cũ, tôi nhớ bà có một bài văn, nói về việc nhìn thấy cảnh sát trên đường ỷ mạnh hiếp yếu, bắt nạt người kéo xe, lập tức nảy ra một ý niệm, đó là nếu mình lấy được một ông thị trưởng, thì có thể đường hoàng đứng ra, hành hiệp trượng nghĩa, hung hăng quở trách tên cảnh sát đó. Tưởng tượng Trương Ái Linh thư sinh yếu đuối, làm ra vẻ nghiêm trọng, phô trương oai phong của bà thị trưởng, chắc chắn rất thú vị.

Muốn làm quan vẫn luôn là tư tưởng lạc hậu nhất của tôi, bảo mình mê làm quan đến mụ người thì hơi khoa trương, bảo không làm được quan không phải là không có nuối tiếc, thì đó là sự thật không thể chối cãi. Có lúc thấy có chuyện không thuận mắt, chưa đến mức mơ tưởng mình là vợ thị trưởng, rồi thế này thế nọ, nhưng lại chân thành hy vọng có thể "hồ giả hổ uy", có một người bạn tốt làm thị trưởng. Tôi đối với những người làm quan, có một sự kính trọng tự nhiên. Sau khi tốt nghiệp đại học, gặp lại bạn cũ, luôn rất tầm thường mà hỏi thăm, ông bạn làm quan đến phẩm cấp nào rồi, bạn bè khác làm quan trong quan trường đắc ý thế nào.

Tôi mãi mãi không hiểu nổi, có một chức quan nhỏ thì có gì không tốt.

Làm quan không phải là một chuyện dễ dàng, rất nhiều người chưa từng làm quan, ăn không được nho thì chê nho xanh, đi theo người xưa làm vẻ thanh cao giả tạo. Tôi học Khoa Ngữ văn chả có tương lai gì, trường tổ chức đại hội thể thao, đám thư sinh Khoa Ngữ văn lúc nào cũng xếp bét. Năm tốt nghiệp đại học, đúng lúc xã hội cần nhân tài, rất nhiều người được phân về cơ quan làm thư ký, ai nấy đều rất đau lòng tủi thân, cảm thấy chút văn hóa trang bị ở đại học, vào cơ quan cũng không có đất dụng võ. Vậy mà lại có nhiều cơ quan đến thế, nào là Cục Thủy sản, Cục Thủy lợi, Cục Thủy văn, Cục Vật tư, Tổng cục Cung tiêu, san sát hùng hậu, đủ loại bắt mắt, rất nhiều đơn vị trước đây chưa từng nghe qua. Một người bạn thân nhất được phân về Cục Địa chất, mới đến đã được dự họp Đảng ủy, cậu ta còn chưa phải là Đảng viên, kết quả do nhu cầu công việc, lãnh đạo cấp trên nói chuyện lần đầu với cậu ta, chính là bảo cậu ta nhanh chóng viết đơn xin vào Đảng.

Khi học trung học, đúng vào thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", lúc đó viết bài luận, hễ tí là bài văn phê phán, lúc thì phê phán học tập vô dụng, lúc lại phê phán học tập để làm quan, khiến học sinh đầu óc choáng váng, không phân biệt nổi đọc sách rốt cuộc để làm gì. Bây giờ nghĩ lại, đọc sách vô dụng nên phê phán, bởi vì đọc sách dù sao cũng có chút tác dụng, nói vô dụng chỉ là hù dọa, là được lợi còn làm bộ làm tịch. Thực tế chứng minh, ngày nay người có bằng cấp cao, sống dễ thở hơn nhiều so với người không có bằng cấp, hèn gì bao nhiêu kẻ ngốc vẫn cứ muốn đâm đầu vào đại học. Đọc sách để làm quan bị phê phán thảm hại, càng là điều vô lý. Đọc sách không làm quan, chẳng lẽ để người không đọc sách đi làm quan sao?

Người xưa có câu, học nhi ưu tắc sĩ (học giỏi thì đi làm quan). Sách học giỏi, đi làm quan, đây là chính đạo. Người học giỏi không làm quan, thì quan này đều để những người không đọc sách làm hết.

Khóa đại học của chúng tôi được gọi đùa là "Tân tam giới", tức là ba khóa đầu tiên sau khi khôi phục thi đại học. Đây là thời cơ tốt cho sự giao thời. Lúc này dấn thân vào quan trường, giống như mua được cổ phiếu tiềm năng gốc, chỉ cần chịu làm, chỉ cần nghe lời, thực sự là có cơ hội, có lợi lộc. Nhớ ngày trước tốt nghiệp đại học, những người bạn thi đỗ cao học, hoặc ở lại trường làm giáo viên, thần thái vô cùng khiến người ta ghen tị. Vật đổi sao dời, ba mươi năm Hà Đông, bốn mươi năm Hà Tây, những người năm xưa đau lòng tủi thân làm thư ký, giờ đã lần lượt làm dâu lâu năm thành bà, kém nhất cũng là phó phòng, đi quán có thể ký sổ, gặp bạn bè có xe con đưa đón, đến cả tiếng ho cũng có chút khác lạ.

Bạn cũ gặp nhau, người làm quan thích nói làm quan không có ý nghĩa gì, người không làm được quan, nghe xong trong lòng liền thấy không thoải mái. Người nằm, sẽ không nghĩ đến người đứng bị đau lưng. Tôi từng bày tỏ thẳng thừng nguyện vọng muốn làm quan của mình, một người bạn cũ đã làm quan rất lớn nói: "Đừng nói chuyện đùa, làm nhà văn tốt biết bao, tự do. Như cậu lêu lổng thế này, làm quan thế nào được!"

Bạn cũ gặp nhau, người làm quan thích nói làm quan không có ý nghĩa gì, người không làm được quan, nghe xong trong lòng liền thấy không thoải mái.

◎ Nghĩ về chuyện phát tài

Thiên hạ trừ bậc thánh nhân, ai cũng mơ mộng phát tài, nhưng, nếu ai cũng có thể phát tài, thì còn thành cái thế giới gì nữa.

Muốn phát tài là một ý niệm lớn lao mà không thực tế. Ý niệm này thường khiến người ta hiểu ra, mình thực ra chẳng hề cao thượng.

Thu thập một đống bưu thiếp trúng thưởng, trên báo đăng mã trúng thưởng, biết rõ vận may của mình không tốt, không nhịn được vẫn phải mặt dày, từng cái một đi đối chiếu. Giải lớn không dám mong, trúng thưởng cũng không nghĩ tới, giải nhỏ là xác suất một phần hai, cứ tưởng sẽ có vài tờ, kết quả lại chẳng có tờ nào. Chẳng có tờ nào cũng thật không dễ, trước khi đối chiếu từng nghĩ, dày dộp như thế này, vì tỉ lệ trúng là một phần hai, số lẻ hoặc số chẵn ắt phải được một, đoán là nó cũng không thoát khỏi bàn tay Như Lai Phật tổ.

Chưa bao giờ mong đợi nhặt được ví tiền trên đường, hồi nhỏ được giáo dục là nhặt được của rơi trả người đánh mất, nhặt được một xu trên đường cũng phải giao cho chú công an. Ngã một cái nhặt được ví tiền, đối với loại người như tôi, không gọi là phát tài, chỉ là xui xẻo, vì ngã đau da thịt, nhặt được ví tiền lại không dùng được. Ít nhất là danh không chính ngôn không thuận, là chiếm đoạt trái phép tài sản người khác, không khéo là phải ăn cơm tù. Tôi nhát gan, tóc mai đã bắt đầu lốm đốm bạc, công an trẻ phải gọi tôi bằng chú, nhặt được ví tiền vẫn cứ là nhất định tuân thủ pháp luật giao nộp.

Nhiều năm nay, luôn phiền muộn vì chuyện nhà cửa. Tốt nghiệp cao học, cứ như con ruồi cụt đầu, đến đơn vị mới, điều kiện chỉ có một, ai cho nhà, thì đến đó làm thuê. May mà thời đó cao học vẫn còn có giá, yêu cầu mặt dày như vậy, vậy mà lại không bị coi là đường đột, không như ngày nay tốt nghiệp cao học, tìm việc làm, như thanh niên quá lứa lỡ thì điều kiện không tốt tìm đối tượng, chỉ sốt ruột cũng chẳng ích gì. Tuy nhiên, có nhà để trú chân là một chuyện, có nhà tốt hay không, lại là một chuyện khác. Chỗ tôi ở, một năm có năm tháng không thấy mặt trời, tự nhiên là vào mùa đông cần ánh nắng nhất, ban đầu không thấy gì, sau đó nhận ra không ổn, đủ thứ bệnh trên người ập đến. Phương Nam ẩm ướt, ánh nắng là một thứ rất quan trọng, thế là nghĩ, mình không thể nhờ vào chức quan mà phân cho một căn nhà, chỉ có thể dựa vào phát tài để mua chút ánh nắng. Đáng tiếc mãi mãi là lòng hướng tới, chí lớn mà "tài" hèn, muốn chơi chứng khoán, muốn chơi trái phiếu kho bạc, mua xổ số, mọi ý niệm phát tài, đều chỉ thoáng qua, lười không muốn nghĩ sâu. Mua ánh nắng dựa vào chữ "muốn", lệch lạc cũng quá xa rồi.

Tôi thường xuyên bị ép buộc phải trả lời quan điểm về chuyện nhà văn "hạ hải" (bỏ biên chế đi kinh doanh). Đối với vấn đề này, tôi không có quan điểm gì, phóng viên bám riết không tha, đành phải nói năng không thật lòng mà bịa đại vài câu. Đến nay cũng không rõ mình đã nói những gì, dù sao mỗi lần cảm xúc dâng trào đều buột miệng nói bừa, nói cũng không giống nhau, nói cũng như không. Tôi chưa bao giờ tưởng tượng mình có thể "hạ hải", theo ý nghĩ ngốc nghếch của tôi, hạ hải chính là làm ông chủ, là làm quan trong kinh doanh. Hạ hải là sự phát huy khác của năng lực lãnh đạo. Thế giới có thể chia đơn giản thành hai loại người, kẻ quản người, kẻ bị người quản, tức là chia ra loại làm quan và không làm quan. Làm ông chủ và đi làm thuê, đều là phục vụ nhân dân, tôi vẫn tin chắc mình vĩnh viễn thuộc về loại sau.

"Đế vương tướng tướng, ninh hữu chủng hồ" (Vua chúa tướng lĩnh, lẽ nào sinh ra đã có dòng giống?), đây là kiểu thuyết giáo của người xưa, là lời quảng cáo của kẻ thành công. Tôi có xu hướng chấp nhận số phận, một người trước hết phải nhận thức được vận mệnh của mình, nhận thức được bản thân, mới có thể nắm bắt được bản thân.

Nên làm gì thì làm đó, tông giọng thấp một chút thì tốt. Không biết mình là ai, quên mất thân phận của mình, đây là nguyên nhân cơ bản của nhiều bi kịch diễn ra. Tuyệt đối đừng gây khó dễ cho bản thân. Người hiểu thời thế mới là trang tuấn kiệt, con người có thể nghĩ lung tung, không nghĩ là đồ đần, tuyệt đối không được làm lung tung, làm lung tung là kẻ ngốc. Thiên hạ trừ bậc thánh nhân, ai cũng mơ mộng phát tài, nhưng, nếu ai cũng có thể phát tài, thì còn thành cái thế giới gì nữa. "Sau lưng còn dư quên rút tay, trước mắt không đường mới muốn quay đầu". Trên thế giới có nhiều người muốn phát tài, mình và người khác nghĩ gần như nhau, chứng tỏ không hề lạc hậu, điều này rất tốt. Trên thế giới có nhiều người không phát tài, mình lại giống như mọi người, chưa bị rớt lại phía sau, vẫn rất tốt.